Commentarii in Job

Commentarii in Job 1 ὅπερ ἁρμόζει παντὶ προτιθεμένῳ ἐξέτασιν ποιήσασθα̣ι λόγου τινὸς τὰ εἰς τὴν ὑπόθεσιν προδιαλαμβάνοντι τοῦ λόγου, ἐν τοῖς νῦν ποιητέον, καὶ μάλιστα ε᾿̣π̣εὶ τὸ προκείμενον βιβλίον ὠφελιμώτατον ὑπάρχον οὐκ εὐκαταφρόνητον ἔχει τὴν νόησιν. κινεῖται γὰρ ἐν αὐτῳ῀̣ ὑπὸ τοῦ Ἰὼβ ὅλο̣ς ὁ περὶ τῶν τοῦ θεοῦ κριμάτων λόγος, καὶ ὡς οὐδὲν τῶν συμβαινόντων ἐπιπόνων ἀνθρώποις ἐκτὸς τῆς τοῦ θεοῦ συνχωρήσεως γίνεται, καὶ ἕτερα δογματικὰ θεωρήματα καὶ ἔτι ἐν τῷ προηγουμένῳ λόγῳ καρτερίας πέρι καὶ ὑπομονῆς καὶ τῆς τῶν ἀδιαφόρων καταφρονήσεως– χρημάτων λέγω καὶ κτημάτων καὶ πολυπαιδίας καὶ εὐπαιδίας–, πρὸς τούτοις καὶ τοῦ αὐτεξουσίου φανέρωσις καὶ τῶν ποικίλων δογμάτων διδασκαλία, ὡς καθ' ἕκαστον τῶν λογίων, εἰς ἃ ταῦτά ἐστιν, θεοῦ διδόντος ὀψόμεθα. εἰ δεῖ τοίνυν τῆς ὑποθέσεως, ἀρκτέον. διάφορος ἡ τῆς τι̣μῆς τῶν οὐσιῶν φαίνεται μεταβολή, τοῦτο μὲν σωμάτων φθειρομένων καὶ αὐξομένων, τοῦτο δὲ καὶ προαιρετικῆς συμβαινούσης μεταβολῆς. καὶ ὅσαι μὲν κατὰ σῶμα γίνονται, οὔτε μεμπτὸν ὑποκείμενον οὔτε ἐπαινετὸν δεικνύουσιν. οὐδεὶς γὰρ οὔτε ἐπὶ φθορᾷ σώματος οὔτε ἐπὶ αὐξήσει ἀποδεκτός· ἔξω γὰρ ταῦτα τοῦ ἐφ' ἡμῖν ἐστιν. ὅσα δὲ λογισμῷ προαιρετικῶς κινουμένου 2 τοῦ ἐνεργοῦντος πράττεται, ταῦτα ἢ ψεκτὸν ἢ ἐπαινετὸν αὐτὸν δείκνυσιν. τοῦτο δ' ἀκολουθεῖ τοῖς ἐκ κακίας εἰς ἀρετὴν ἢ ἐξ ἀρετῆς εἰς κακίαν μεταβάλλουσιν. γέ γονεν τοίνυν λογικὴ οὐσία ἀποστάτις θεοῦ, "ἐνώπιον κυρίου παντοκράτορος τραχηλιάσασα". δ αὕτη δ' ἐστὶν ὁ διάβολος οὐ διάβολος γεγενημένη–"ὁ θεὸς" γὰρ "θάνατον οὐκ ἐποίησεν"–, ἀλλὰ τελεία καὶ ἐνάρετος–"πάντα" γὰρ "ὁ θεὸς καλὰ λίαν ἐποίησεν"–, ἥτις ἐκπεσοῦσα τῆς ὀρθῆς καταστάσεως καὶ μακαριότη̣τος φθονεῖ τοῖς ἐπὶ ταύτην τρεπομένοις· "φθόνῳ" γὰρ "διαβόλου θάνατος εἰσῆλθεν εἰς τὸν κόσμον". λογίζεται γὰρ ὡς ἔκβολ̣ος πρὸς ἑαυτὸν ὅτι· ἐμποδιστέον τοῖς οὐράνιον ἔχουσιν πολιτείαν, ὅπως μὴ ἐξ ὧν ἐγὼ ἐκπέπτωκα, οὗτοι ἀνέλθωσιν. ἰδίαν γὰρ κατηγορίαν οἴεται τὴν τῶν ἀνθρώπων προκ̣οπήν, διότι αὐτὸς μὲν "ἑωσφόρος" οὐρανῶν καὶ "πρωῒ ἀνατέλλων" ἀστήρ ἐστι καταυγάζων, διὰ δὲ τὸ παρασκευάζειν τοὺς ὑπὸ τοῦ "ἡλίου τῆς δικαιοσύνης" φωτισθησομένους ἐξέπεσεν τῶν οὐρανίων χωρίων. οὗτοι δὲ ω̣·ι̣δ̣·α̣ τῆς ἐναρέτου πολιτείας σπεύδουσιν, οἵτινες πλείονα ῥοπὴν εἰς κακίαν ἔχουσιν. "ἐπιμελῶς" γὰρ "ἡ διάνοια τῶν ἀνθρώπων ἔνκειται ἐπὶ τὰ πονηρά", 3 ὅπερ παραστῆσαι ὁ ἀπόστολος βουλόμενός φησιν· "οὐκ ἀγγέλους κρινοῦμεν;" δηλῶν ὡς ὅτι· ἡμεῖς οἱ τὸν οὐράνιον βίον ζῶντες ἐπὶ γῆς κατακρινοῦμ̣εν τοὺς τὴν ἰδίαν μὴ φυλάξαντας τάξιν, καθὰ καὶ Νινευῖται τοὺς Ἰουδαίους κατακρινοῦσι μὴ πεισθέντας τῷ ςωτῆρι, αὐτοὶ πεπεισμένοι τῶι κηρύγματι Ἰωνᾶ περὶ μετανοίας καταγγείλα̣ντος̣. ἀλλὰ καὶ τὸ περὶ τῆς βασιλίδος Σαβὰ λεγόμενον τῆς αὐτῆς διανοίας ἐ στι παραστατικόν· γυνὴ γὰρ καὶ βασιλὶς καὶ πόρρω καθεστῶσα καὶ διὰ ξένων τοπαρχιῶν διαβαίνειν μέλλουσα πάντα ταῦτα ὑπεριδοῦσα τῆς τοῦ Σολομῶνος σοφίας ἔσπευσεν εἶναι κατήκοος, τῶν Ἰουδαίων ἐγγυ`̣ς ἐχόντων τὸν παιδευτὴν καὶ μηδὲν ἐθελόντων ἐξ αὐτοῦ ὠφεληθῆναι καίτοι πλεῖον ἔχοντος Σολομῶνος. ἐκεῖνος μὲν γὰρ ἐξ αὐτοῦ σοφισθεὶς ὠφέλει, ὁ δὲ ςωτὴρ πρὸς τῇ ἀπὸ τῶν λόγων ὠφελίᾳ καὶ σημείων καὶ τεραστίων ἐπεδείκνυτο θαυματουργι´̣αν ἱκανὴν μεταπείθ̣ειν τοὺς σφόδρα ἀπιστοτάτους· νεκρῶν γὰρ ἀναστάσεις, τυφλῶν ἀναβλέψεις, λεπρῶν καθαρισμοὶ καὶ συνόλως "πάσης νόσου καὶ μαλακίας" ἴασις παρ' αὐτοῦ ἐπετελεῖτο. ὁ φθόνος οὖν ὁ διαβολικὸς οὗτος ἦν, ὅτι ἄνθρωποι τούτων ἐπιλαβέσθαι 4 ἔσπευδον, ὧν αὐτὸς ἐξέπεσεν. διὸ καὶ οὐκ ἀμελεῖ τῆς κατὰ τοῦ γένους ἐπηρείας· ὁ γὰρ "ἀντίδικος ἡμῶν 1 διάβολος ὡς λέων περιπατεῖ ζητῶν τίνα καταπίῃ". οὕτω καὶ τῷ Ἰούδᾳ λογισμὸν φιλαργυρίας ἐμβαλὼν προδότην αὐτὸν τοῦ ςωτῆρος πεποίηκεν, καθάπερ εἰς οἰκεῖον

φωλεὸν εἰς τὴν διάνοιαν αὐτοῦ εἰσελθών. οὕτω καὶ οἱ περὶ Ὑμέναιον καὶ Ἀλέξανδρον "περὶ τὴν πίστιν ἐναυάγησαν" διὰ τοῦτο παθόντες ὄργανόν τε διαβολικὸν διὰ τοῦ ἑκουσίου γεγενημένοι, οὕστινας καὶ "παρέδωκεν αὐτῶι τῷ σατανᾷ" ὁ μακάριος Παῦλος, "ἵνα παιδευθῶσιν μὴ βλασφημεῖν". καὶ ὅλως ποικίλη ἡ τοῦ διαβόλου κατὰ τῶν ἀνθρώπων ἔνεδρα γίνεται "ἐν τοῖς υἱοῖς τῆς ἀπειθείας ἐνεργοῦντος", οὐκ ἀπεχομένου δὲ καὶ τῶν ἐναρέτων, ἀλλὰ κἀκείνοις ἐπιτρέχοντος. τοῦτο γὰρ σημαίνει τὸ λόγιον παραινοῦν· "ἐὰν πνεῦμα τοῦ ἐξουσιάζοντος ἀναβῇ ἐπὶ σέ, τόπον σου μὴ ἀφῇς." ἐπιχειρεῖ μὲν καὶ ἀνῆκεν εἰς αὐτὸν καταβαίνων, ἀσφαλὴς δὲ ὁ ἐνάρετος γεγενημένος κωλύει τὴν ἐπιβουλήν. καὶ ὁ Ἰὼβ οὖν τέλειος ὑπάρχων ἀνὴρ καὶ πάντῃ ἀπεχόμενος κακίας καὶ ἀρετῆς μετέχων "οὐ παρεῖχεν τόπον τῷ διαβόλῳ"· εἴρηται γὰρ "δίκαιος, ἀ ληθινός, ἄμεμπτος, θεοσεβής, ἀπεχόμενος ἀπὸ παντὸς πονη5 ροῦ πράγματος", ἅπερ τελειότατον αὐτὸν ἀποδείκνυσιν, οὐ μόνον κακίας ἀπεχόμενον, ἀλλὰ καὶ εἰς ἄκρον ἀρετῆς φθάσαντα. τότε γὰρ κυρίως τις ἀρετὴν ἔχῃ, ὅταν τῶν ἐναντίων διαθέσεων προαιρέσει ἀπέχηται. τοῦτο γὰρ ὁ μακάριος ∆αυὶδ παιδεύει λέγων· "ἔκκλινον ἀπὸ κακοῦ καὶ ποίησον ἀγαθόν." ἀλλὰ καὶ τό· "παύσασθε ἀπὸ τῶν πονηριῶν ὑμῶν, μάθετε καλὸν ποιεῖν" τῆς αὐτῆς ἐστι διανοίας. ὁ Ἰὼβ οὖν ἀπεχόμενος κακίας οὐχ οὕτως ἀπείχετο ὡς τὰ βρέφη, ἀλλ' ὡς ἐνεργῶν τελείως τὴν ἀρετήν. ἀπὸ ἀνδρείας δὲ αὐτῶι ὁ ἔπαινος ἐγίνετο οὐχ ὡς τῶν ἄλλων ἀρετῶν ἀπολειπομένῳ –ἠκολούθουν γὰρ αὐτῷ ἅπασαι ἀλλήλων ἠρτημέναι–, ἀλλ' ἐξ ἐπικρατείας τῆς κατὰ τὴν ἀνδρείαν, ὅπερ καὶ ἐπὶ τῶν μακαρισμῶν ἔχει· ὁ γὰρ "πτωχὸς τῷ πνεύματι" ἔχει τὴν βασιλείαν τοῦ θεοῦ καὶ τοῖς ἄλλοις κεκοσμημένος καὶ πρᾶος καὶ δίκαιος ὤν. εἶχεν οὖν καὶ τὰς ἄλλας ἀρετὰς ὁ Ἰώβ, ὡς ἐν τοῖς ἑξῆς δηλοῦται· ὡς γὰρ πρὸς φιλοξενίαν ἦν ἕτοιμος, οὕτως καὶ πρὸς ἐλεημοσύνην, "πατὴρ μὲν ὀρφάνοις γιγνόμενος, τοῖς δὲ ἀδυνάτοις βοηθός, ὀφθαλμὸς τυφλοῖς, ποὺς δὲ χωλῶν" εὑρισκόμενος. τὸν οὕτως οὖν ἠσφαλισμέ νον πάντοθεν πρακτικῇ τε 6 καὶ διανοητικῇ ἀρετῇ–διὰ γὰρ ταύτην ἀληθινὸς εἴρηται ὡς καὶ ἄμεμπτον εἶναι–ἐπειρᾶτο διάβολος τῆς τοσαύτης ἀρετῆς μεθιστᾶν, πολλάκις ὡς εἰκὸς ὑποβάλλων λογισμούς, οὓς ὁ ἅγιος οὐκ ἐδέχετο κατὰ τὸν λέγοντα· "ἐκκλίνοντος ἀπ' ἐμοῦ τοῦ πονηροῦ οὐκ ἐγίγνωσκον", ὃ δηλοῖ ὅτι· πολλάκις προσελθόντος τοῦ ἀντικειμένου οὐκ ὤκλασα, ὥστε γνῶναι μὲν αὐτὸν παρόντα διὰ τοῦ ἁμαρτάνειν. οὐ γὰρ ἠγνόει παρόντα ἐς ὅσον ἐπολέμει ὁ ἅγιος, ἀλλ' οὕτως οὐκ ἐγίγνωσκεν, ὡς πεῖραν δέχεσθαι τῶν φαύλων αὐτοῦ ἐνθυμήσεων. τελευταίαν δ' ἐπιβουλὴν τὴν τῆς ἐξαιτήσεως καθῆκεν, οἰόμενος διὰ ταύτης αὐτὸν τῆς προσβολῆς τῆς ἀρετῆς μεθιστᾶν, ὅπερ καὶ ἐπὶ τοῦ πατριάρχου Ἀβρὰμ πεποίηκεν, εἴ τῳ φίλον παραδέξασθαι τὴν βίβλον τῆς διαθήκης. πολλὰ κ̣αὶ πολλάκις ἐπιχειρήσας κατὰ τοῦ ἁγίου καὶ πρὸς ἅπαντα ἡττηθείς, ἐπεὶ ἅτε πρὸς ὀψίγονον καὶ ἀγαπητὸν διακείμενον τὸν Ἀβραὰμ ἤλπιζεν διαστρέψειν, προφέρει τὴν ἐξαίτησιν τοῦ παιδός, ἣν ὁ θεὸς δι' ἑαυτοῦ ποιεῖται καταισχῦναι τὸν ἀντικείμενον βουλόμενος λέγων· "λαβὲ τὸν υἱόν σου τὸν ἀγαπητὸν ὃν ἠγάπησας", διὰ τῶν ποικίλων ῥημά7 των διεγείρων τοῦ πατρὸς τὸ φιλόστοργον, ἵνα τὸ ἀνδρεῖον αὐτοῦ φανερὸν ποιήσῃ, ὅπερ διετήρησεν μήτε τῆι γυναικὶ ἀνενεγκὼν τὸ ἐσόμενον μήτε τοῖς παισίν, ἵνα μή τι ἐμπόδιον τῶι κατορθώματι γίνηται. ἀλλὰ καὶ πρὸς τοὺς λόγους τοῦ παιδὸς οὐκ ὤκλασεν εἰπόντος· "πάτερ, ἰδοὺ τὸ πῦρ καὶ τὰ ξύλα· ποῦ τὸ πρόβατον τὸ εἰς τὴν ὁλοκάρπωσιν;" διόπερ πιστεύων, ὅτι κἂν νεκρὸς ὁ παῖς γίνηται δυνατὸς ὁ θεὸς αὐτὸν ἀναστῆσαι, οὐκ ἐνδέδωκεν πρὸς τὸ πρόσταγμα, ἀλλὰ ἐσφαγίασεν ἂν τὸν μονογενῆ, εἰ μὴ θεὸς τὴν προθυμίαν ἀποδεξάμενος περιέσωσεν 2 αὐτῷ τὸν υἱόν. ὅτι δὲ τοιαύτης ἐπιβουλευτικῆς προθέσεώς ἐστιν διάβολος καὶ ἐκ τοῦ εὐαγγελίου παιδευόμεθα λέγοντος τοῦ ςωτῆρος πρὸς τοὺς ἰδίους μαθητάς· "ἰδοὺ ἐξῃτήσατο ὑμᾶς ὁ σατανᾶς τοῦ σινιάσαι ὡς τὸν σῖτον." ὁμώνυμον δὲ τῶι ἀνδρὶ καὶ τὸ βιβλίον ἔχει τὴν ἐπιγραφὴν ἀκολούθως, ἐπεὶ πᾶσα ἡ βίβλος τὴν περὶ αὐτοῦ ἱστορίαν περιέχει, οὐδενὸς ἑτέρου παραβαλλομένου. κἀκεῖνο δὲ ἀκόλουθον προσθεῖναι, ὡς ἐζήτηταί τισιν, τίνος ἂν εἴη τὸ βιβλίον. καὶ οἱ μὲν 8 τῷ ἁγίῳ Ἔσδρᾳ αὐτὸ προσνέμουσιν, ῃαξατ οἱ δὲ καὶ ἐπεὶ ἐν τῶι τέλει τοῦ βιβλίου εἴρηται ῃαξατ ῃαξατ φασίν, ὡς ἐν τοῖς ἀρχείοις ἅτε βασιλεῖς ὄντες οἱ φίλοι τοῦ Ἰὼβ ἀρεσθέντες τῶι κατορθώματι τὴν περὶ τούτου γραφὴν ἀπέθεντο. ζητείτω δὲ ὁ φιλόκαλος περὶ

τούτου, εἰ μὴ τὰ εἰρημένα ἐνκρίνει. ἔστιν δὲ ὁ Ἰὼβ πέμπτος ἀπὸ Ἀβραάμ, ὡς καὶ αὐτὸ τοῦτο ἐν τῷ τέλει τοῦ βιβλίου εἴρηται. ῃαξατ ῃαξατ ῃαξατ ῃαξατ ἄνθρωπός τις ἦν ἐν χώρᾳ τῇ Αὐσίτιδι, ᾧ ὄνομα Ἰώβ. καὶ ἦν ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος ἀληθινός, ἄμεμπτος, δίκαιος, θεοσεβής, ἀπεχόμενος ἀπὸ παντὸς πονηροῦ πράγματος. ἐγένοντο δὲ αὐτῶι υἱοὶ ἑπτὰ καὶ θυγατέρες τρεῖς, καὶ ἦν τὰ κτήνη αὐτοῦ πρόβατα ἑπτακισχίλια, κάμηλοι τρισχίλιαι, ζεύγη βοῶν πεντακόσια, ὄνοι θήλειαι νομάδες πεντακόσιαι, καὶ ὑπηρεσία πολλὴ σφόδρα, καὶ ἔργα μεγάλα ἦν αὐτῶι ἐπὶ τῆς γῆς. ἀκολούθως μέλλων ἀρετὴν ὑπερβάλλουσαν τοῦ μακαρίου Ἰὼβ ὁ λόγος διηγεῖσθαι καὶ χώρας 9 μνημονεύει καὶ τρόπου ἀμέμπτου καὶ πολυπαιδίας καὶ εὐπαιδίας καὶ πλούτου ἔν τε ἀγέλαις καὶ τοῖς ἄλλοις, ἵνα διδάξῃ, ὡς οὐκ εὐτελῶν ὑπερεφρόνησεν –οὐδὲ γὰρ ἔχων αὐτὰ μέγα ἐφρόνει– πάντων τούτων ἀφαιρεθεὶς ἐν τῶι πειρασμῶι. ἀπαγγελὼν δὲ αὐτοῦ καὶ τὸ καθαρὸν τῆς ψυχῆς δείκνυσιν, ὡς οὐκ ἠμελημένον ἄνθρωπον διάβολος ἐξῃτήσατο. ἔδει γὰρ πρὸ τῆς πάλης τῆς πρὸς τὸν ἀντικείμενον τὸ μέγεθος τοῦ ἀθλητοῦ διαγράψαι, ὡς παντὸς πράγματος πονηροῦ ἀπεχόμενος οὐκ ἄχρι τούτου ἠρκέσθη, ἀλλὰ καὶ τελειότητος ἐπεμελεῖτο, ὅπερ ἀνατρεπτικόν ἐστιν τῶν λεγόντων, ὡς καὶ τὰ παιδία καὶ τὰ ἄλογα πονηροῦ πράγματος ἀπέχεται. οὗτος γὰρ καὶ δίκαιος καὶ ἄμεμπτος ὑπῆρχεν. τοῦτ' αὐτὸ καὶ ἐπὶ τοῦ πρώτου ψαλμοῦ λέγοντες οἱ ἐνιστάμενοι ἐλέγχονται. φασὶν γάρ, ὅτι "μακαρίζεσθαι ἐπὶ τῷ μὴ πεπορεῦσθαι ἐν βουλῆι ἀσεβῶν καὶ ἐπὶ καθέδραν λοιμῶν μὴ κεκαθικέναι" ἁρμόσει καὶ τοῖς ἀλόγοις καὶ βρέφεσιν. ἀλλ' ἐλέγχονται ἐκ τοῦ ἐπιφερομένου· εἴρηται γάρ· ῃαξατ "ἀλλ' ἦν ἐν νόμῳ κυρίου τὸ θέλημα αὐτοῦ καὶ ἐν τῶι νόμωι αὐτοῦ μελετήσει 10 ἡμέρας καὶ νυκτός", ὅπερ ἐπὶ τῶν βρεφῶν καὶ ἀλόγων οὐχ ἁρμόζει. εὖ δὲ καὶ τὸ ἐν τῆι Αὐσίτιδι τοῦτον οἰκεῖν, ἥτις ἑρμηνεύεται βουλή· οὐδὲν γὰρ ὁ δίκαιος ἀβούλως ποιεῖ, ἀλλ' οἶκος αὐτῶι καὶ πόλις ἡ καθαρὰ βουλή. "καὶ ἦν ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος εὐγενὴς τῶν ἀφ' ἡλίου ἀνατολῶν." καὶ πρὸς τὸ αἰσθητὸν δυνατὸν τοῦτο. εἰ δὲ πρὸς ἀναγωγὴν νοοῖτο, λεχθείη ἄν, ὅτι ὁ δίκαιος εὐγένειαν κτᾶται, οὐκ ἀπ' ἀνθρώπων, ἀλλ' ἀπὸ τοῦ φωτὸς τοῦ "ἡλίου τῆς δικαιοσύνης" καταλαμπομένην. "συνπορευόμενοι δὲ οἱ υἱοὶ αὐτοῦ πρὸς ἀλλήλους ἐποίουν πότον καθ' ἑκάστην ἡμέραν συνπαραλαμβάνοντες ἅμα καὶ τὰς τρεῖς ἀδελφὰς αὐτῶν ἐσθίειν καὶ πίνειν μετ' αὐτῶν." εὖ ἀνατεθραμμένοι οἱ τοῦ Ἰὼβ υἱοὶ οὐ πρὸς ἄλλους ἐποιοῦντο τὰς ἐπιμειξίας καὶ τὸν πότον ἢ πρὸς ἑαυτοὺς κατὰ τὸ ἐν ψαλμοῖς λεγόμενον· "ἰδοὺ δή, τί καλὸν ἢ τί τερπνὸν ἀλλ' ἢ τὸ κατοικεῖν ἀδελφοὺς ἐπὶ τὸ αὐτό." σύμφωνον παρέχοντες τὴν ἀρετὴν καὶ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ἦσαν ἀστασίαστοι "πρὸς ἀλλήλους" πορευόμενοι καὶ οὐ πόρρω· τὰς γὰρ συνη̣λύσεις "ἐν τῆι οἰκίᾳ τοῦ 11 ἀδελφοῦ αὐτῶν τοῦ πρεσβυτέρου" οὐ μόνον ον κατὰ χρόνον ἀλλ' ἴσως καὶ κατὰ ἀρετὴν ἐποιοῦντο τὰ πρὸς ὠφελίαν παρ' αὐτοῦ παιδευόμενοι. εὖ δὲ καὶ τὸ συνπαραλαμβάνειν τὰς ἰδίας ἀδελφάς, ὅπερ ἐστὶν σημεῖον ἐναργὲς σωφροσύνης καὶ κοσμιότητος. "καὶ ὡς ἂν συνετελέσθησαν αἱ ἡμέραι τοῦ πότου, ἀπέστελλεν Ἰὼβ καὶ ἐκαθάριζεν αὐτοὺς ἀνιστάμενος τὸ πρωῒ καὶ προσέφερεν 3 περὶ αὐτῶν θυσίας κατὰ τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν καὶ μόσχον ἕνα περὶ ἁμαρτίας περὶ τῶν ψυχῶν αὐτῶν." κατὰ τὸν λέγοντα· "ἐκ νυκτὸς ὀρθρίζει τὸ πνεῦμά μου πρὸς σέ, ὁ θεός", καί· "ὁ θεός μου, πρὸς σὲ ὀρθρίζω", καί· "τὸ πρωῒ παραστήσομαί σοι καὶ ἐπόψομαι" οὐ πρὸς ἕτερον ἔργον ὁ μακάριος Ἰὼβ τὸ πρωῒ ἀνίστατο ἀλλὰ πρὸς τὸ θεῷ ὑπὲρ τῶν παιδίων θυσίαν προσάγειν "κατὰ τὸν ἀριθμὸν αὐτῶν", ὅ ἐστιν καθ' ἕκαστον καὶ εὐτάκτως· οὐδὲν γὰρ συγκεχυμένον ἐν σπουδαίῳ. ἀλλὰ καὶ μετὰ τοῦτο ὑπὲρ αὐτῶν τὸν μόσχον προσῆγεν κατὰ τὸν ἴδιον τρόπον καὶ τὴν τῶν παίδων ἀγωγὴν συνεθίζων. 12 οὕτως οὖν ἐκαθάριζεν αὐτοὺς μετὰ τὸ συντελεσθῆναι τὸν πότον, μετὰ τῆς αἰσθητῆς καθάρσεως καὶ τὰ πρὸς διάνοιαν συντελοῦντα καθαρτήρια παραδεικνύς. εἰ δὲ τὸν πρὸς ὑπὲρ ἁπάντων προσαγόμενον "μόσχον" τὸν ὑπὲρ τοῦ γένους τῶν ἀνθρώπων "σταυρὸν ὑπομείναντα" ςωτῆρα δηλοῖ, συνεπίσκεψαι, ὅστις καὶ "σιτευτὸς" ἐν τῇ παραβολῇ τοῦ εὐαγγελίου εἴρηται διὰ τὸ θρεπτικὸς εἶναι τῆς θείας διδασκαλίας. μὴ θαύμαζε δέ, εἰ ἐπὶ τὸν ςωτῆρα ὁ μόσχος αἰνίττεται· καὶ γὰρ οὐκ ἀμύητος ἦν ὁ Ἰὼβ τῆς ἐπιδημίας τοῦ ςωτῆρος· περὶ γὰρ αὐτοῦ εἶπεν· "ὁ μέλλων τὸ μέγα κῆτος χειρώσασθαι". "ἔλεγεν γὰρ ὁ Ἰώβ· μήποτε ἐν τῆι διανοίᾳ αὐτῶν οἱ υἱοί

μου κακὰ ἐνενόησαν πρὸς τὸν θεόν." μεγάλη καθαρότης ἐν τούτῳ τῶν παιδίων δείκνυται· μὴ γὰρ ὁρῶν αἰσθητόν τι ἁμάρτημα αὐτῶν περὶ τῶν κατὰ διάνοιαν τὴν θυσίαν προσῆγεν λογιζόμενος, ὅτι ἡ ἀνθρωπίνη ἀσθένεια καὶ μαλακία̣ ἐν νεότητι ὄλισθον ἔχει πολλάκις. διόπερ καὶ ὁ ἅγιος Παῦλος ἔλεγεν· "οὐδὲν ἐμαυτῶι σύνοιδα, ἀλλ' οὐκ ἐν τούτωι 13 δεδικαίωμαι", καὶ ὁ ψαλμῳδός· "ἀπὸ τῶν κρυφίων μου καθάρισόν με." ὅθεν παρατηρητέον, οὐχ ὡς ἁμαρτημάτων ἕνεκεν τοιούτωι θανάτῳ ὑπεβλήθησαν. "οὕτως οὖν ἐποίει Ἰὼβ πάσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς αὐτοῦ." τὸ ἀδιάστατον τοῦ τόνου τοῦ ἁγίου ἐνταῦθα δηλοῦται, ὡς οὐ ποτὲ μὲν ποτὲ δὲ οὒ τὴν ἀρετὴν ἐνεργοῦντος. τοῦτο καὶ ∆αυὶδ περὶ ἑαυτοῦ φησι ψάλλων· "εὐλογήσω τὸν κύριον ἐν παντὶ καιρῶι." "καὶ ὡς ἐγένετο ἡ ἡμέρα αὕτη, καὶ ἰδοὺ ἦλθον οἱ ἄγγελοι παραστῆναι ἐνώπιον τοῦ κυρίου, καὶ ὁ διάβολος ἦλθεν μετ' αὐτῶν." τὸ μὲν σχῆμα τῆς λέξεως ὁ λόγος ἐμφαίνων διηγηματικώτερον τὰ περὶ τῆς παραστάσεως τῶν ἀγγέλων διηγεῖτο ἐν τῷ· "καὶ ὡς ἐγένετο ὡς ἡ ἡμέρα αὕτη", ἡμῶν ἀκολούθως νοούντων καιρὸν καὶ κατάλληλον κατάστασιν τῆς παραστάσεως τῆς ἐνώπιον κυρίου τῶν ἀγγέλων τὰς ἰδίας λειτουργίας καὶ τὸν ἰ´̣διον πόνον τὸν πρὸς θεὸν̣ παρασχόντων. αὐτῶν καθιστώντων παρέστη δὴ καὶ ὁ διάβολος. εἰ καὶ πολύπτυχός ἐστι καὶ πολύτρ̣οπ̣ος, οὐ λανθάνει θεόν. ε̣ἴρηται, ὡς καὶ αὐτὸς μετὰ τῶν ἀγγέλων ἐλήλυθεν οὐ "παραστῆναι ἐνώ14 πιον" αὐτοῦ, ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὑπὸ τοῦ πάντα ἐφορῶντος ὀφθαλμοῦ τοῦ θεοῦ γιγνωσκόμενος. εἴη δὲ καὶ τὸ ὑποκριτικὸν τοῦ διαβόλου δηλοῦν τὸ ῥητόν, "μετασχηματιζομένου" μὲν "εἰς ἄγγελον φωτὸς" καὶ ταῦτα λανθάνοντος τοὺς γεννητούς, θεὸν δὲ μὴ δυναμένου λαθεῖν τὸν πάντων γενεσιάρχην καὶ τὸν "δι' οὗ τὰ πάντα" καὶ τὸ ἅγιον πνεῦμα· τῆς γὰρ αὐτῆς οὐσίας ἡ τριάς. ὡς γὰρ περὶ τοῦ λόγου εἴρηται ὡς "κριτικός ἐστιν ἐνθυμήσεων καὶ ἐννοιῶν καρδίας καὶ οὐκ ἔστιν κτίσις ἀφανὴς ἐνώπιον αὐτοῦ· πάντα δὲ γυμνὰ καὶ τετραχηλισμένα τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ", οὕτω καὶ περὶ τοῦ πνεύματος· "τὸ γὰρ πνεῦμα πάντα ἐρευνᾷ." καὶ περὶ πατρὸς πρὸς τῶν ἀποστόλων εἴρηται· "σὺ κύριε καρδιογνῶστα πάντων." καὶ εἰκότως μόνης τῆς θεότητός ἐστι τὸ τὰς διανοίας ὁρᾶν. εἰ γὰρ ἦν καὶ τοῖς γεννητοῖς τοῦτο δῆλον μὴ ἔχουσιν θεοῦ ἀγαθότητα, ἠλλοτριοῦντο ἂν τῶν ἁμαρτανόντων ὡς μὴ ἐπικουρεῖν αὐτοῖς ἀλλ' ἀποστρέφεσθαι διὰ τὸ μέγεθος τῶν κακῶν εὐλαβούμενοι, μὴ συνκινδυνεύσωσιν ὑπὲρ τοιούτων πρεσβεύοντες. εἰ δὲ καὶ ἔκ τινων 15 τεκμηρίων κατελάμβανον τὴν τοῦ διαβόλου πρόθεσιν, ἀλλὰ γοῦν, 4 ἐπεὶ καὶ αὐτοὶ "παρεστήκασιν ἐνώπιον τοῦ κυρίου" ἐλθόντος καὶ τοῦ διαβόλου μετ' αὐτῶν μεθ' ὑποκρίσεως, εἰκότως θεῷ τὴν περὶ τῆς παραστάσεως αὐτοῦ κρίσιν συνενέβαλον, ὃ καὶ γέγονεν. αὐτὸς γὰρ ὁ θεὸς πρὸς αὐτὸν τὰ ἑξῆς φησιν. "καὶ εἶπεν ὁ κύριος τῷ διαβόλωι· πόθεν παραγέγονας;" τοῦτο εἶπεν αὐτῷ, ὅπως ἀκούοντες νοήσωμεν τό· "πόθεν παραγέγονας;" οὗτοι οἱ ἄγγελοι οἱ ἡμέτεροι ὑπηρεσίας θείας πρὸς ἐμοῦ ποιεῖν προσταττόμενοι ταύτας ἐκτελοῦντες παρεστήκασίν μοι αὐτὸ τοῦτο ἀντὶ παραστάσεως ἐνεργοῦντες–οὐ γὰρ τοπικὴ τούτων παράστασις· σὺ δὲ πόθεν; οὐ γὰρ ὑπάρχεις λειτουργὸς ἐμός. "πόθεν" οὖν "παραγέγονας"; ὅμοιον τούτῳ ἐκλήμψῃ τὸ εἰρημένον πρὸς τὸν Ἀδὰμ ὑπὸ θεοῦ· "Ἀδάμ, ποῦ εἶ;" ἠ῀̣ν ἐλεγκτικὸν τῆς ματαίας κινήσεως τοῦ διαβόλου τό· "πόθεν παραγέγονας;". "καὶ ἀποκριθεὶς ὁ διάβολος τῶι κυρίῳ εἶπεν· περιελθὼν τὴν γῆν καὶ ἐνπεριπατήσας τὴν ὑπ' οὐρανὸν πάρειμι." εἰ ἦν ἐνθύμησις τοῦ διαβόλου ἡ πρὸς τὴν ὑπὸ θεοῦ ἐρώτησιν συστᾶσ̣α̣ ἐν αὐτῶι ἀπόκρισις, αὐτοῦ ἂν εἴη 16 πρὸς τοῦ θεοῦ ὁρωμένη. ὁ μὲν γὰρ θεὸς βουλόμενος λαλῆσαι γεννητῷ τὸ ἑαυτοῦ βούλημα τῇ ἐκείνου ἐντίθησι διανοίᾳ. διάβολος δὲ ἀποκρινόμενος τῶι κυρίωι οὐχ οὕτως ἀλλ' ὡς προαιρεῖται ἀποκρίνεσθαι λέγεται. τίς δὲ αὐτοῦ η῾̣ ἀπόκρισις, ἴδωμεν. "περιελθών", φησίν, "τὴν γῆν καὶ ἐνπεριπατήσας τὴν ὑπ' οὐρανὸν πάρειμι". οὐ δεῖ ξενίζεσθαι, εἰ λεπτὸν ὑπάρχων πνεῦμα διέβη τοὺς προειρημένους τόπους. καὶ γὰρ οὐδ' ὁ θε ὸς ὡς ψευδόμενον αὐτὸν ἤλεγξεν. εὖ δὲ καὶ τὸ "περιελθών"· οὐ γὰρ περιέχων. περιέρχεται δὲ ὡς "ἀντίδικος ζητῶν τίνα καταπίῃ", ὅπως τοὺς μὲν ταῖς ὑποβολαῖς αὐτοῦ ταῖς πονηραῖς πειθομένους ἑλκύσῃ, τοὺς δ' ἀντιτείνοντας ἐξαιτήσηται, ὅπερ καὶ ἐπὶ τοῦ Ἰὼβ γεγένηται. ὅθεν οὐ βιάζεται οὐδὲ παρὰ δύναμιν ἡμῖν ἐπέρχεται. ὡς γὰρ δυναμένοις ἀντιστῆναι προστάττεται·

"ἀντιστῆτε στερεοὶ τῆι πίστει", καί· "ἐὰν πνεῦμα τοῦ ἐξουσιάζοντος ἀναβῇ ἐπὶ σέ, τόπον σου μὴ ἀφῇς." ὅτι δὲ καὶ τὴν δύναμιν παρέχει ὁ θεὸς εἴρηται, ὃς δώσει "καὶ τὴν ἔκβασιν τοῦ δύνασθαι ὑπενεγκεῖν". σημειωτέον, δέ, ὅτι διάφοροι τόποι ἡ γῆ καὶ ἡ ὑπ' οὐρανόν εἰσιν, τῆς μὲν γῆς 17 ὑπὸ τὸν οὐρανὸν οὔσης, τῶν δὲ ὑπ' οὐρανὸν τόπων οὐ πάντως γῆς ὑπαρχόντων. κἀκείνους δὲ περιῄει τοὺς τόπους διάβολος ἐνευφραινόμενος "τοῖς πνευματικοῖς τῆς πονηρίας" δαίμοσιν. τούτους οὖν, φησίν, περιελθὼν πάρειμι, ὅπερ νοητέον οὕτως ὅτι· διὰ πάντων τούτων ἐλθὼν καὶ εὑρὼν τὸν μακάριον Ἰὼβ μὴ δυνάμενον δέξασθαί τι τῶν ἡμετέρων πάρειμι, ὅ ἐστι· δείκνυμι το`̣ κρυπτόν μου τῶι ἀναποδράστωι σου ὀφθαλμῶι βουλόμενος αὐτὸν ἐξαιτήσασθαι. "καὶ εἶπεν αὐτῷ ὁ κύριος· προσέσχες οὖν τῆι διανοίαι σου κατὰ τοῦ παιδός μου Ἰώβ, ὅτι οὐκ ἔστιν κατ' αὐτὸν τῶν ἐπὶ τῆς γῆς ἄνθρωπος ἄμεμπτος, ἀλη̣θινός, θεοσεβής, ἀπεχόμενος̣ ἀπὸ παντὸς πονηροῦ πράγματ̣ος." τό· εἶπεν ὁ κύριος τῶι διαβόλωι ὡσαύτως τοῖς φθάσασιν ἐκλημπτέον, οὐκ ἀπεμφαίνοντος, εἰ ὅπερ ὁ θεὸς βούλεται νοῆσαι τὸν διάβολον, ἐνιῆτ̣α̣ι πρὸς ἔλεγχον αὐτοῦ χαλεπώτατον, ὅτι οὐ παρῆκεν ὁ θεὸς δια̣νοούμενος. οὐ γὰρ ἀγνοητέον μὴ εἰκαίαν εἶναι τὴν τοῦ θεοῦ πρὸς τὸν διάβολον ὁμιλίαν· οὐδὲν γὰρ παρὰ τῷ τὰ ὅλα συστησαμένωι εἰκαῖον, ἀλλὰ καὶ τοῦτο πρὸς τὸ συμφέρον, ὅπως καταισχύνηται τῆι τοῦ δικαίου καὶ ἀμέμπτου ἀνδρὸς πα18 ραθέσει. "παῖδα" τὸν Ἰὼβ ὁ κύριος κέκληκεν κατ' ἀμφότερα τὰ σημαινόμενα· καὶ γὰρ θεράπων αὐτοῦ ὑπῆρχεν κατὰ τὸ εἰρημένον πρὸς τοῦ ψαλμῳδοῦ· "ἐγὼ δοῦλος σὸς καὶ υἱὸς τῆς παιδίσκης σου", καὶ υἱὸς ἀπὸ τῆς θεραπείας καὶ γνησίας δουλείας τῆς τοῦ πνεύματος ἀξιωθεὶς χάριτος, καὶ λέγων καὶ αὐτὸς κατὰ τὸν σοφὸν Παῦλον· "αὐτὸ τὸ πνεῦμα συνμαρτυρεῖ τῶι πνεύματι ἡμῶν, ὅτι ἐσμὲν τέκνα θεοῦ." "ὁ" γὰρ "ποιῶν τὴν δικαιοσύνην ἐκ τοῦ θεοῦ γεγέννηται". ἐμφατικὸν δὲ καὶ τοῦ λογικὸν εἶναι τὸν διάβολον τὸ ῥηθῆναι· "προσέσχες τῆι διανοίᾳ σου"· λογικοῦ γὰρ οἰκεῖον τὸ διανοεῖσθαι. οὐκ ἐνταῦθα δὲ μόνον τοῦτο π̣ε̣ρὶ τοῦ διαβόλου εἴρηται, ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ· 5 "σὺ δὲ εἶπας ἐν τῆι διανοίαι σου· εἰς τὸν οὐρανὸν ἀναβήσομαι", ὅπερ ὡς εἴρηται παραστατικόν ἐστι τοῦ λογικὸν αὐτὸν εἶναι. γίνεται δὲ εἰ δὲ τὸ διανοεῖσθαι ἐπ' αὐτοῦ γίνεται, ζητητέον, μὴ ἄρα καὶ τὸ μετανοεῖν. μετὰ γὰρ τὸ νοεῖν τὸ διανοεῖσθαι καὶ τὸ μετανοεῖν. καὶ ὡς ἐν τῇ βουλήσει αὐτοῦ κεῖται τὸ διανοεῖσθαι, μήποτε καὶ τὸ μετανοεῖν. ὁ δὲ ταῦτα μὴ διδοὺς ὁράτω, μὴ τὸν θεὸν αἴτιον τῆς κακίας αὐτοῦ λάθῃ τιθέμενος–εἰ γὰρ 19 οὐ κέκτηται λόγον καὶ νοῦν. εἰ δὲ καὶ ἐξήλλακται κατά τι, ἀλλὰ τῶι λογικὸς εἶναι κοινωνεῖ τοῖς ταύτης οὖσι φύσεως. εἰ γὰρ καὶ ἄνθρωποι θνητοί, ἀλλ' οὐ κατὰ τὸ θνητὸν τὴν κοινωνίαν εἶναί φαμεν, ἀλλὰ κατὰ τὸ λογικόν, ὅπερ κοινὸν καὶ ἀθανάτοις καὶ θνητοῖς ὑπάρχει. καὶ τὸ διανοεῖσθαι δὲ οὐ μόνοις σπουδαίοις ἢ μόνοις φαύλοις πρόσεστιν. ὡς γὰρ τὸ αἰσθήσει χρῆσθαι καὶ σπουδαίῳ καὶ φαύλωι κοινόν, ὅπερ ὁ μὲν σπουδαῖος καλῶς μεθοδεύων οὐ κέχρηται αὐτῶι κατὰ τὸν φαῦλον ἀναβλέποντα εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ θεοποιοῦντα τοῦτον, οὕτω καὶ τὸ διανοεῖσθαι· ἐν σπουδαίωι καὶ φαύλωι εὑρισκόμενον κατὰ τὴν χρῆσιν ἐξήλλακται. "προσέσχες οὖν", φησί, "τῆι διανοίᾳ σου κατὰ τοῦ παιδός μου Ἰώβ, ὅτι οὐκ ἔστι κατ' αὐτὸν τῶν ἐπὶ τῆς γῆς". οὐ μάτην δὴ πρόσκειται· "τῶν ἐπὶ γῆς." εἰσὶν γὰρ κατ' αὐτὸν καὶ ὑπὲρ αὐτὸν λογικὰ ὑπὲρ γῆν τυγχάνοντα. οὐ γὰρ ταὐτὸν τὸ εἰπεῖν· «οὐκ ἔστιν κατ' αὐτόν» τῶι εἰπεῖν· "οὐκ ἔστιν κατ' αὐτὸν τῶν ἐπὶ τῆς γῆς". πῶς γὰρ οὐχ ὑπερβάλλων ἅπαντας τοὺς ἐπὶ γῆς ἐτύγχανε τοῦ θεοῦ τῶν ὅλων αὐτῷ μαρτυροῦντος ἐν τῷ· "ἄνθρωπος ἄμεμπτος, ἀληθινός, θεοσεβής, ἀπεχόμενος ἀπὸ παντὸς πονηροῦ 20 πράγματος". ἀπέχεται δὲ

κυρίως κακίας ὁ πεφυκὼς αὐτὴν δέχεσθαι. τότε γὰρ καὶ ὁ ἔπαινος χώραν ἔχει, ὅτε δυνάμενος εἶναι φαῦλος ἀπέχεται κακίας μίσει τῶι πρὸς αὐτήν. οὐ γὰρ πᾶς ὁ μὴ χρώμενος κακίᾳ ἀπέχεσθαι ταύτης λέγεται· τὰ γὰρ βρέφη ταύτῃ μὴ χρώμενα οὐκ ἂν εἴποι τις κυρίως ἀπέχεσθαι κακίας· ὁ γὰρ τοῦτο ἐνεργῶν κρίσει καὶ λόγῳ τοῦτο ποιεῖ. τὰ δὲ κακίας καὶ ἀρετῆς αἰτεῖ ἐπιτηδειότητα. καὶ οὐκ ἄν τις εἴποι τὸ βρέφος ἀκολασίας ἀπέχεσθαι ἢ σωφρονεῖν· οὔπω γὰρ εἰς τὴν τούτων ἥκει διάκρισιν. διαλαβόντες δὲ περὶ τούτων ἐν τοῖς φθάσασιν, ὅτε καὶ τὰ ἀπὸ τοῦ πρώτου ψαλμοῦ παρετιθέμεθα, εἶναι κατ' αὐτὸν θεοσεβῆ ταῦτα ἠλέγξαμεν. ἐκεῖνος γὰρ τῶι ὄντι θεοσεβής ἐστιν ὁ το`̣ν σεβασμοῦ βίον σέβων, τῶν τὰ μὴ σεπτὰ σεβομένων ἀσεβῶν τυγχανόντων. πρόσεστι δὲ τῶι μακαρίωι και`̣ τὸ "ἀληθινὸν" κατά τε θεωρίαν τῆς ἀληθείας καὶ τὸ ἐν τοῖς ἠθικοῖς ἀνυπόκριτον· οὐ γὰρ ὁ διά τι τὴν ἀρετὴν ἐπιτηδεύων ἀληθινός ἐστιν. "ἀπεκρίθη δὲ ὁ διάβολος καὶ εἶπεν ἐναντίον τοῦ κυρίου." δυνατὸν πιθανῶς εἰπεῖν εἰς τό· "ἐναντίον τοῦ κυρίου", ὅτι ἐναντίως τῆι μαρτυρίαι τοῦ θεοῦ εἶπεν φιλόκα21 κος ὢν ἢ ὅτι θρασέως ἐνενόησεν· ἀναίσχυντον γὰρ ἡ κακία. οὕτω γοῦν καὶ ἃ ἐπιφέρει ἀπὸ φιλοκάκου γνώμης προφέρει τῆς τοῦ δικαίου ἐλαττωτικὰ ἀρετῆς. τί γάρ φησιν; "μὴ δωρεὰν σέβεται Ἰὼβ τὸν κύριον; οὐ σὺ περιέφραξας τὰ ἔξω αὐτοῦ καὶ τὰ ἔσω τῆς οἰκίας αὐτοῦ καὶ τὰ ἔξω πάντων τῶν ὄντων αὐτῷ κύκλῳ; τὰ ἔργα τῶν χειρῶν αὐτοῦ εὐλόγησας καὶ τὰ κτήνη αὐτοῦ πολλὰ ἐποίησας ἐπὶ τῆς γῆς." ἴδιον τῶν φιλοκάκων καὶ πρὸς ἀρετὴν ἀπεχθανομένων τὸ μὴ λογίζεσθαι γνήσια τὰ καλὰ τῶν πέλας, ἀλλὰ πάντως λέγειν, ὡς ὅδε τις δίκαιός ἐστιν δι' ἀδυναμίαν τοῦ ἀδικεῖν, ὅδε τις σώφρων διὰ τὴν καλουμένην ἠλιθιότητα, ὅδε πρὸς χρήματα καὶ πορισμοὺς οὐκ ἔχει διὰ τὸ πρὸς ταῦτα ἀνεπιτήδειον, ἐσθότε καὶ τὸν πρᾶον ὑποκριτὴν λογιζομένους, καὶ ὅλως οὐδεὶς φαῦλος ἀποδέχεταί τινος ἀρετὴν ὡς γνησίαν. ταύτης ἀρχηγὸς ὢν τῆς κακίας ὁ διάβολος τοιαῦτα ἐννοῶν περὶ τοῦ Ἰὼβ ἐφανέρου αὐτὰ τῷ τὸ κρυπτὸν ἐπισταμένωι λέγων, ὡς διὰ τὰ ἐκτὸς ἀγαθὰ δίκαιός ἐστιν ὁ Ἰώβ. τὸ δὲ "περιέφραξας" ἀντὶ ἀσφαλείας αὐτῶι εἴρηται ἔμφασιν παρέχοντος, ὡς διὰ ταῦτα ἀκαθαίρετός ἐστιν καὶ ἔφοδον οὐκ ἔχει, τὴν 22 πληθὺν τῶν ἀδιαφόρων αἰτίαν αὐτῷ 6 τῆς ἀρετῆς εἶναι λογιζόμενος, ὅπερ οὐ καλῶς λέγων ἠλέγχθη. καὶ τούτων γὰρ ἀφαιρεθεὶς ἔμεινεν ὁμοίως ἀήττητος. καὶ τῷ ὄντι πλούτου περιουσία πρὸς μὲν τὸν καλῶς αὐτῆι χρώμενον συντελεῖ τι πρὸς ἀρετήν, αὐτὴ δὲ καθ' αὑτὴν οὐδὲν εἰς τοῦτο συμβάλλεται. καὶ ἔδειξεν ὁ μακάριος Ἰὼβ καὶ ἐν πενίᾳ καὶ ἐν πλούτωι τὴν ἀρετὴν ἀδιάστροφο̣ν. "ἀλλὰ ἀπόστειλον τὴν χεῖρά σου καὶ ἅψαι πάντων ὧν ἔχει· εἶ μὴν εἰς πρόσωπόν σε εὐλογήσει." χεῖρα αὐτοῦ καλεῖν ἐκλημπτέον α διαφόρως ἢ τὴν κολαστικὴν καὶ εἰς τοῦτο ὑπηρετικὴν δύναμιν, ἅπερ "σκεύη ὀργῆς" ἡ θεία γραφὴ ὀνομάζειν εἴωθεν, ἢ τὴν σκεπαστικὴν καὶ φρουρητικη`̣ν δύναμιν καθὸ εἴρηται· "οὐδεὶς δύναται ἁρπάσαι ἐκ τῆς χειρὸς τοῦ πατρός μου." δυνατὸν καὶ τὸν υἱὸν εἰς χεῖρα παραλαβεῖν σκέπουσαν κ̣αὶ στηρίζουσαν τοὺς ὑπ' αὐτὴν ὄντας καθὸ εἴρηται· "δεξιὰ κυρίου ὕψωσέν με, δεξιὰ κυρίου ἐποίησεν δύναμιν." τὸ δὲ "ἅψαι" μήποτε σημαίνει ἐνταῦθα τὸ κάθαψαι ἀντὶ τοῦ· ἐπάγαγε θλιβηρά. ἔχομεν γὰρ τοῦτο συνήθως ἐν τῆι γραφῇ φερόμενον. τὸ γάρ· "μὴ ἅψεσθε τῶν χρισ̣τ̣ῶν μου" οὐ τὴν ἁπλῆν ἁφὴν ἀπαγορεύει, ἀλλὰ τὴν κατὰ τῶν ἁγίων τόλμαν ἐπὶ κακώσει. καὶ τό· "ὁ ἁπτόμενος 23 ὑμῶν ὡς ὁ ἁπτόμενος τῆς κόρης τοῦ ὀφθαλμοῦ αὐτοῦ" ὁμοίως τὸν ἐπὶ τοῦ κακοῦν ἁπτόμενον σημαίνει. εἰ δὲ καὶ ἀποστάτης ὁ διά βολος γέγονεν καὶ "ἐνώπιον κυρίου παντοκράτορος ἐτραχηλίασεν", ἀλλ' οὖν ἔχει τι σέβας πρὸς τὸν δημιουργὸν τῶν ὅλων. φησὶν γάρ· "εἶ μὴν εἰς πρόσωπόν σε εὐλογήσει", ἀντὶ τοῦ καταράσεται ἢ βλασφημήσει ταύτηι τῆι λέξει χρώμενος, ὅπως μὴ πρὸς θεὸν τὴν τραχυτέραν προσενέγκηται, ὡς προείρηται προφέρων. "τότε εἶπεν ὁ κύριος τῷ διαβόλωι· ἰδοὺ πάντα ὅσα ἔστιν αὐτῷ δίδωμι ἐν τῇ χειρί σου, ἀλλ' αὐτοῦ μὴ ἅψῃ." τὰ ἐκκείμενα παραστατικὰ τυγχάνει τοῦ μ̣ὴ ··· χωρὶς θείας συνχωρήσεως ὑποπίπτειν τινὰ πειρασμοῖς. φησὶν γὰρ ὁ θεός· "ἰδοὺ δέδωκα πάντα ἐν τῆι χε̣ιρί σου." ἵνα δὲ φανερὸν γένηται, ὅτι μέτρωι καὶ τὴν συνχώρησιν ποιεῖται, ἐπιφέρεται· "ἀλλ' αὐτοῦ μὴ ἅψῃ." ὅθεν οὔτε εἱμαρμένῃ αἱ περιστάσεις συμβαίνουσιν οὔτε ἐκ ταὐτομάτου, ἀλλ' ἐκ τῆς τοῦ θεοῦ συνχωρήσεως κατὰ μὲν τὰ ἤδη προκείμενα ἐπὶ ἀποδείξει τῆς ἀρετῆς τοῦ Ἰώβ, ἐσθότε καὶ καθ' ἑτέρας αἰτίας, περὶ ὧν ἐν τοῖς ἑπο μένοις

εἰρηθήσεται. "καὶ ἐξῆλθεν ὁ διάβολος ἀπὸ τοῦ κυρίου." 24 κυριολεκτεῖται μᾶλλον ἐπὶ τοῦ διαβόλου, ὅτι ἔξω γίνεται τοῦ κυρίου, ὑπὲρ τὸν Κάιν. καὶ γὰρ περὶ ἐκείνου εἴρηται· "ἐξῆλθεν γὰρ Κάιν ἀπὸ προσώπου κυρίου τοῦ θεοῦ." τὸ δὲ ἐξελθεῖν τὸ ἀφάνταστον θεοῦ εἶναι αὐτὸν σημαίνει. καὶ οὗτος οὖν ἔξεισιν ἀεὶ τῶν ἔξω τυγχάνων, εἰ καὶ προσποιήτως ἦλθεν μετὰ τῶν παραστατῶν τοῦ θεοῦ. "καὶ ἦν ὡς ἡ ἡμέρα αὕτη, οἱ υἱοὶ Ἰὼβ καὶ αἱ θυγατέρες αὐτοῦ ἔπινον οἶνον ἐν τῆι οἰκίᾳ τοῦ ἀδελφοῦ αὐτῶν τοῦ πρεσβυτέρου." ἀκολούθως καὶ τῆς ἡμέρας μνημονεύει καὶ τῆς συνηλύσεως τῶν τέκνων, ἵν' οὕτω καὶ τὸ τοῦ θανάτου αὐτῶν γένηται πιστὸν ἀθρόως ὑφ' ἕνα καιρὸν ὑπὸ τὴν πτῶσιν τῆς οἰκίας ἀποθανόντων. κ̣·τ̣αχι̣_0__·__α0_1__ __τ_̣_ε1 ἐν̣ τῆι συνηθείαι πολλάκις · γρ̣αφη̣, τῶν πολλῶν ὡς γὰρ ἐπὶ τὸ π̣λεῖ στον τοὺς συνερχομένους εἰς τοιαύτας συνόδους πίνειν οἰομένων, οὐ μόνον πινόντων δ' αὐτῶν ἀλλὰ καὶ ἐσθιόντων καὶ λεγόντων ὡς ἐν συνελεύσει. καὶ κατ' ἀλληγορίαν τὰ προκείμενα συνεπίσκεψαι, μήποτε "οἶνον" τὸν "εὐφραίνοντα καρδίαν ἀνθρώπου" ἐποτίζοντο παρὰ τοῦ πρεσβυτέρου ἀδελφοῦ καταρχομένου τῆς θείας παιδεύσεως. "καὶ ἰδοὺ ἄγγελος ἦλθεν πρὸς Ἰὼβ 25 καὶ εἶπεν αὐτῶι· τὰ ζεύγη τῶν βοῶν ἠροτρία καὶ αἱ θήλειαι ὄνοι ἐβόσκοντο ἐχόμεναι αὐτῶν. καὶ ἐλθόντες οἱ αἰχμαλωτεύοντες ᾐχμαλώτευσαν αὐτοὺς καὶ τοὺς παῖδας ἀπέκτειναν ἐν μαχαίραις. σωθεὶς δὲ ἐγὼ μόνος ἦλθον τοῦ ἀναγγεῖλαί σοι." παρίσταται διὰ τούτων, ὡς τὰ τῆς ἐφόδου ἐν ἡμέραι συνέστη· "ἠροτρία" γὰρ "τὰ ζεύγη τῶν βοῶν καὶ αἱ ὄνοι ἐχόμεναι ἐβόσκοντο". ἄγγελον δὲ τὸν ἀγγέλλοντα ἐκδεκτέον καθὰ καὶ ἐν ταῖς Βασιλείαις 7 ἀναγέγραπται. κατανοεῖν δὲ ἄξιον, ὅπως τὰ τῆς ἀπαγγελίας ἀθρόως γεγενημένα καὶ ἐκ τῆς διηγήσεως ἔχει τὸ βαρὺ καὶ πρὸς λύπην ὑπερβάλλουσαν ἐπιρ̣ρεπές· ἀροτριῶντα γὰρ τὰ ζεύγη̣ τῶν βοῶν αἰχμαλωτευθέντα διπλοῦν ἐργάζεται τὸ λυπηρόν, καὶ ἐκ τῆς τῶν ζῴων ζημίας προσαφαιρεθεισῶν και`̣ τ̣ω῀̣ν νομάδων ὄνων, αἵτινες̣ οὐ βραχείαν πρόσοδον παρει῀̣χο̣ν, καὶ ἐκ τῆς τῶν προσδοκωμε´̣νων ἐκ τῆς κατασπορᾶς πόρου τε καὶ περιουσίας προσθήκης. ἀνίας ὑπερβαλλούσης καὶ ἦν ἡ τῶν παίδων ὑπὸ τῶν αἰχμαλωτιζόντων σφαγὴ μετὰ τῶν̣ ἄλλων ἀπαγγελθεῖσα. ἱκανὰ μὲν οὖν, εἰ καὶ ψευδῶς ἀπηγγέλλετο, ἀθρόως ταράξαι. καὶ ὅμως χαλεπῶν τῶν συμβάντων ὑπαρ26 χόντων οὐδὲν ἐταράχθη ὁ ἅγιος. εἴρηται ἐν ἑνὶ τῶν ψαλμῶν περὶ ἁγίου· "ἀπὸ ἀκοῆς πονηρᾶς οὐ φοβηθήσεται. ἑτοίμη ἡ καρδία αὐτοῦ ἐλπίζειν ἐπὶ τὸν κύριον." εἰ δὲ καὶ κατὰ τὸν μακάριον Παῦλον εἶπεν· "τίς χωρίσει τὸν πιστὸν ἀπὸ τῆς ἀγάπης θεοῦ; οὐ θλῖψις ἢ στενοχωρία, οὐ διωγμός, οὐ λιμὸς ἢ μάχαιρα", ἀκολούθως ὁ ἀνδρειότατος Ἰὼβ ἀχώριστος τῆς τοῦ κυρίου ἀγάπης διετέλεσεν, τῶν τοσούτων ἐπιπόνων ἐπιρρηξάντων. καὶ γὰρ εἴποι τις ἄν, ὡς δυνατὸν ἦν τῶν ἀλόγων καταφρονῆσαι καὶ τῆς ἐξ αὐτῶν ἐργασίας. τὸ δὲ καὶ περὶ τῆς σφαγῆς τῶν παίδων ἀκηκοέναι καὶ ἀνδρείως ἐνεγκεῖν τοῦτο διαδείκνυσιν τὴν ἀνδρείαν τοῦ ἁγίου καὶ καρτερίαν. παρατηρητέον δέ, μήποτε καὶ ὁ διασωθεὶς μόνος, ἵνα ἀπαγγείλῃ, πρὸς πλείονα πειρασμὸν ἐσώζετο. εἰ γὰρ ἀνήκουστος ἦν διατελέσας τῶν συμβεβηκότων ὁ Ἰὼβ ἄχρι τῆς ἑλκώσεως τοῦ ἰδίου σώματος, τῶν μειζόνων ἀνιαρῶν παρόντων οὐχ οὕτως ἦσαν ἀηδῆ τὰ ἐλάττονα. "ἔτι τούτου λαλοῦντος ἦλθ̣εν ἕτερος ἄγγελος καὶ εἶπεν πρὸς Ἰώβ· πῦρ ἔπεσεν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καὶ κατέκαυσεν τὰ πρόβατα καὶ τοὺς ποιμένας κατέφαγεν ὁμοίως. καὶ σωθεὶς ἐγὼ μόνος ἦλθον τοῦ ἀναγγεῖλαί σοι." 27 τὸ ἀλλεπάλληλον τῆς τῶν ἀνιαρῶν ἀπαγγελίας τὴν περιττὴν καὶ θαυ μάσιον ἀνδρείαν τοῦ μακαρίου παρίστησιν. ὅρα γὰρ τὴν παρατήρησιν, ὡς "ἔτι λαλοῦντος" τοῦ τὰ πρότερα ἀπαγγέλλοντος ὁ δεύτερος ἐπιστὰς οὐ πρὸς θεράπειαν αὐτῶν ἐπέστη, ἀλλὰ πρὸς ἐπίτασιν ἀπαγγέλλων χαλεπώτερα, εἰωθότος τοῦ τοιούτου τρόπου τῆς τῶν ἀνιαρῶν ἀπαγγελίας ἀντιπεριάγειν τὸν λογισμὸν καὶ θολοῦν οὕτω καὶ ἐκταράττειν, ὡς ἔξω τῆς πρεπούσης καταστάσεως ποιεῖν πρὸς τὰ διάφορα τῶν λυπηρῶν περιελκόμενον. ἀλλ' ὁ ἁ´̣γ̣ι̣ο̣ς οὐκ ἦν τοιοῦτος. ἀλλ' ὡς ἄρρηκτον τεῖχος πλείστων ὅσων ἐπιρραξάντων τῶν ἑλεῖν αὐτὸ δυναμένων ἔμεινεν ὁμοίως ἀκλόνητον, οὕτως ὁ ἅγιος Ἰὼβ "ἐπὶ τὴν" σωτήριον "πέτραν" ἔχων "τὸν θεμέλιον" ἐπελθόντων τῶν πειρασμῶν οὐκ ἐκλονήθη. ἄξιον δὲ θεάσασθαι καὶ τὰ τῆς ἀπαγγελίας τοῦ δευτέρου, πῶς εἰς ἐπίτασιν ἐγείρει τὴν ἀνίαν. "πῦρ", φησίν, "ἔπεσεν ἐκ τοῦ οὐρανοῦ καὶ κατέκαυσεν τὰ πρόβατα καὶ τοὺς ποιμένας ἔφαγεν ὁμοίως." εἰ γὰρ καὶ ὁ ἅγιος τὰ

δόγματα τῆς ἀληθείας ἠκριβωκὼς ἐγίγνωσκεν, ὡς οὐκ ἄνευ θεοῦ ἡ τῶν πειρασμῶν ἐπιτροπὴ γέγονεν, ἀλλὰ 28 μεγίστην αὐτῶι ἔφερεν τὸ γιγνόμενον λύπην διὰ τοὺς σκανδαλιζομένους ὡς καὶ θεοῦ κατ' αὐτοῦ χωροῦντος. τὸ γὰρ τοὺς αἰχμαλωτίζοντας ἐπελθόντας ἀφαιρῆσαί τε τὰ κτήνη καὶ τοὺς παῖδας κατασφάξαι ἐδύναντο λογίζεσθαι οἱ ἁπλούστεροι, ὡς νόμωι πολεμίων ἐπελθόντων τῶν αἰχμαλωτιζόντων ἀταξίᾳ καὶ πρὸς ἔχθραν τοῦτο ποιούντων οὐκ ἀπὸ θεοῦ τὸ γιγνόμενον ἦν. ὅτε δὲ πῦρ ἀπήγγελται ἀπ' οὐρανοῦ κατεληλυθός, δέος ἦν, μή τις λογίσηται τῶν ἀσθενῶν, ὡς οὐδὲν θαυμαστὸν ἡ ἀρετὴ καὶ παρὰ θεοῦ τιμωρουμένου τοῦ ταύτην ἔχοντος. ἀλλὰ καὶ τούτου συμβάντος ὁ ἅγιος οὐκ ὤκλασεν ὅλος τῆς τοῦ θεοῦ κατανοήσεως γιγνόμενος. οὐδὲ γὰρ ὁ διάβολος ἐξουσίαν ἔχει πῦρ ἀπ' οὐρανοῦ καταγαγεῖν, ἀλλὰ θείᾳ κρίσει τοῦτο γεγένηται, ὅπως παραστήσῃ τῶι διαβόλῳ ὁ δεδωκὼς αὐτῶι τὴν ἐξουσίαν τῶν τοῦ Ἰὼβ θεός, ὡς ὅτι οὐδενὸς μέλει τῶι μακαρίωι τῶν ἀνθρωπίνων, κἂν πολλὰς πλέκῃ μηχανάς. ἰδοὺ γὰρ καὶ τὸ παρ' αὐτοῦ γενέσθαι μὴ δυνάμενον ὁ 8 θεὸς πεποίηκεν, ἵνα τὸ μέγεθος τοῦ ἀθλητοῦ παραστήσας ἐλέγξῃ τὸν ἀντικείμενον, γενναίως φέροντος τοῦ Ἰὼβ οὐ μικράν τινα καὶ εὐτελῆ προσβολήν, ἀλλ' ἑ29 πτακισχιλίων προβάτων φθορὰν καὶ μετὰ τῶν ποιμένων οὐκ ὀλίγων δηλονότι τυγχανόντων. ἐφυλάττετο δὲ πάλιν ὁ μηνύων δι' ἣν προειρήκαμεν αἰτίαν. "ἔτι τούτου λαλοῦντος ἦλθεν ἕτερος ἄγγελος καὶ εἶπεν πρὸς Ἰώβ· οἱ ἱππεῖς ἐποίησαν ἡμῖν κεφαλὰς τρεῖς καὶ ἐκύκλωσαν τὰς καμήλους καὶ αἰχμαλώτισαν αὐτὰς καὶ τοὺς παῖδας ἀπέκτειναν ἐν μαχαίρᾳ. ἐσώθην δὲ ἐγὼ μόνος καὶ ἦλθον τοῦ ἀναγγεῖλαί σοι." ἴσως στρατόπεδον ἦν ἐν τῆι χώραι, ὅπερ ἐπῆλθεν εἰς τρεῖς ἀρχὰς διῃρημένον κατὰ τῶν καμήλων. ὡς γὰρ εὔγνωστόν φησιν· "οἱ ἱππεῖς ἐποίησαν ἡμῖν κεφαλὰς τρεῖς." ἐνδέχεται δὲ καὶ συνεχῆ καταδρομὴν ἱππέων πολεμί ων γιγνομένην τότε καὶ ὑπὸ τῆς διαβολικῆς ὑποβολῆς κεκινῆσθαι καὶ οὕτως διὰ τὸ ἐξ ἔθους γίνεσθαι εἰρηκέναι τὸν ἀγγέλλοντα· "οἱ ἱππεῖς ἐποίησαν ἡμῖν κεφαλὰς τρεῖς." οὐ μόνον τὰς καμήλους ἀφήρπασαν, ἀλλὰ καὶ τοὺς παῖδας ἀπέκτειναν. ἐπίστησον δέ, ὅπως ἐν τάξει τινὶ ἀνιαρωτέρα ἡ τῶν πειρασμῶν γίνεται συνέχεια. πρῶτα μὲν γὰρ αἰχμαλωτίζεται τὰ ζεύγη τῶν βοῶν ὄντα πεντακόσια καὶ αἱ θήλειαι ὄνοι νομάδες πεντακόσιαι, 30 ἔπειτα πῦρ κατὰ τῶν προβάτων ἑπτακισχιλίων ὄντων ἀπ' οὐρανοῦ κατενεχθὲν χαλεπώτερον ἐποίει τοῦ φθάσαντος τὸ πάθος. τρίτον οἱ κάμηλοι τρισχίλιοι ὄντες ἀφῃρέθησαν καὶ τῶν παίδων σφαγιασθέντων ὡς καὶ ἐπὶ τῶν πρότερον, πρᾶγμα πολυτελὲς καὶ περιουσίας οὐκ εὐκαταφρονήτου γνώρισμα. μετὰ ταῦτα τῶν τέκνων ἀθρόος θάνατος, ὡς ἐν τοῖς ἐκτεθησομένοις ἔσται φανερόν. καὶ γὰρ εἰ πρότερον ὁ τῶν παίδων θάνατος ἠγγέλλετο, κοῦφα πάντα ἦν τὰ φθάσαντα. ὅτε δὲ κατ' ἐπίτασίν τινα λύ πης συνέβαινεν, τὸ ἀλλεπάλληλον αὐτῶν δριμὺ καὶ ταράξαι διάνοιαν ἱκανώτερον, ὅπερ καὶ ὁ διάβολος πονηρῶς πεποίηκεν ἐξαιτησάμενος. καὶ κατῃσχύνθη πρὸς μηδὲν τοῦ ἁγίου κναμφθέντος τὸν λογισμόν. "ἔτι τούτου λαλοῦντος ἄλλος ἄγγελος ἔρχεται λέγων τῷ Ἰώβ· τῶν υἱῶν καὶ τῶν θυγατέρων σου ἐσθιόντων καὶ πινόντων παρὰ τῶι ἀδελφῷ αὐτῶν τῷ πρεσβυτέρῳ, ἐξαίφνης πνεῦμα μέγα ἐπῆλθεν ἐκ τῆς ἐρήμου καὶ ἥψατο τῶν τεσσάρων γωνιῶν τῆς οἰκίας καὶ ἔπεσεν ἡ οἰκία ἐπὶ τὰ παιδία σου καὶ ἐτελεύτησαν. ἐσώθην δὲ ἐγὼ μόνος καὶ ἦλθον τοῦ ἀπαγγεῖλαί σοι." 31 οὐ μάτην πρόσκειται τό· "τῶν υἱῶν σου καὶ τῶν θυγατέρων σου ἐσθιόντων καὶ πινόντων", ἀλλὰ πρὸς ἐπίτασιν ἀνίας καὶ τοῦτο τοῦ ἀρχεκάκου διαβόλου πραγματευομένου, ἵνα ἡ τῶν η γεγενημένων ἀπαγγελία βαρεῖα γινομένη λύπην ὑπερβάλλουσαν τῶι ἁγίῳ ἐνποιῇ. κοιμωμένων γὰρ τῶν τέκνων εἰ συμβεβήκει τὰ τῆς πτώσεως, ἀνεπαίσθητον τὸ δεινὸν λογι ζόμενος οὐχ οὕτως ἠνιᾶτο. ὁπότε δὲ καὶ πρὸς θεραπείαν ἀναγκαίαν τοῦ σώματος ἀναστρεφομένων ἐπῆγε τὸν πειρασμόν, τοῦτο ἔχει τὴν λύπην χαλεπωτέραν. καὶ γὰρ οὐκ ἔστιν ἀμφίβολον, ὡς παρεστηκότες πλεῖστοι ὡς ἐν τοιούτωι κα̣ιρ̣ῶι ἐτύγχανον, ὧν οὐκ ἐμνήσθη ὁ ἀπαγγέλλων ἀρκούμενος τῶι ὑπερβάλλοντι τῶν τέκνων ἀηδεῖ ἔχ̣οντι καὶ τὸ περὶ τῶν παρεστώτων ἑπόμενον. καὶ γὰρ τὸ τοιοῦτο δι' ἔθους ἐστὶ τῆι γραφῆι· τοῦ γὰρ ςωτῆρος τοὺς πέντε ἄρτους κλάσαντος, ἐξ ὧν ἐκόρεσεν πεντακισχιλίους ἄνδρας, ὁ εὐαγγελιστὴς ἀπομνημονεύει λέγων· "χωρὶς γυναικῶν καὶ παιδίων", τοὺς προηγουμένους μόνους ἀριθμῶν. τί δὲ καὶ "τὸ πνεῦμά" ἐστιν τὸ "ἐπελθὸν ἐκ τῆς

ἐρήμου καὶ ἁψάμενον τῶν τεσσάρων γωνιῶν 32 τῆς οἰκίας" καὶ καταβεβληκὸς αὐτήν, συνεπίσκεψαι, πότερον λαῖλαψ μεθ' ὑπερβολῆς κινηθεῖσα καὶ οὕτως ἐπιρράξασα τῆι οἰκίαι καὶ κατενεγκοῦσα ταύτην ἢ πνεῦμα τῶι διαβόλωι ὑπηρετούμενον ἢ αὐτὸς ὁ διάβολος. καὶ γὰρ οὗτος πνεῦμα μέγα, πονηρόν, ἁψάμενον τῶν τεσσάρων γωνιῶν τῆς οἰκίας καὶ κατενεγκὸν αὐτήν. καὶ γὰρ ἀμφοτέρως 9 δυνατὸν ζητουμένου τούτου, εἰ ὁ ἀπαγγέλλων ἐδύνατο εἰδέναι, ὅτι πνεῦμα ὑπηρετούμενον τῶι διαβόλωι ἦν τὸ τοῦτο πεποιηκὸς ἢ αὐτὸς ὁ διάβολος. εἰ δὲ λαῖλαψ εἶναι νοοῖτο τὸ πνεῦμα, οὕτως ἂν τοῦτο εἰρῆσθαι ἐκδεκτέον ὡς τὴν κάθοδον τοῦ πυρὸς ἀπ' οὐρανοῦ κατὰ τῶν προβάτων, καὶ τὰ εἰς αὐτὸ εἰρημένα καὶ τούτωι ἁρμόζοντα. διάβολος γὰρ κινεῖν ἄνεμον οὐ δύναται. πρόσκειται δὲ καὶ ἐπ̣ιτεθὲν τὸ ἐξαίφνης ἐμφατικὸν τοῦ μὴ δύνασθαί τινα διαδρᾶναι τῆς πτώσεως οὕτως συμβάντος τοῦ πράγματος, ἔξωθεν ἴσως τοῦ ἀγγέλλοντος εὑρεθέντος. "οὕτως ἀναστὰς Ἰὼβ διέρρηξεν τὰ ἱμάτια αὐτοῦ καὶ ἐκείρατο τὴν κόμην τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ, καὶ πεσὼν χαμαὶ προσεκύνησεν καὶ εἶπεν· αὐτὸς γυμνὸς ἐξῆλθον ἐκ κοιλίας μητρός μου, γυμνὸς καὶ ἀπελεύσομαι ἐκεῖ. ὁ κύριος ἔδωκεν, ὁ κύριος ἀφείλατο, 33 ὡς τῷ κυρίῳ ἔδοξεν, οὕτως ἐγένε το. εἴη τὸ ὄνομα κυρίου εὐλογημένον." προλαμβάνει τὰς κακοηθείας τῶν πονηρῶν ἀνθρώπων τὸ θεῖον πνεῦμα καὶ αὐτοῦ τοῦ διαβόλου. ἴσως γάρ τις τῶν τοιούτων ἔλεγεν, ὡς οὐκ ἦν φιλότεκνος ὁ Ἰώβ, ἐπεὶ μηδὲν συμπαθείας ἄξιον ἐπεποιήκει. τὸ δὲ αἰσθητικὸν αὐτοῦ καὶ ἀνδρεῖον ἅμα δείκνυται, ὅτι ἐφανέρου μήτε ἀνεπαισθήτως τὸ δεινὸν τοῦ ἀθρόου καὶ οἰκτροῦ θανάτου τῶν τέκνων δεδέχθαι μήτε ἀγεννῶς· διὰ μὲν γὰρ τοῦ "διαρρῆξαι τὰ ἱμάτια καὶ κείρασθαι τὴν κεφαλήν" –τούτου τοῖς παλαιοῖς γὰρ ἐπὶ τετελευτηκόσιν εἰωθότος–τὸ συμπαθὲς δείκνυσιν καὶ φιλόστοργον. τὰ δ' ἑξῆς τῆς ἀνδρείας καὶ ὑπερβαλλούσης φρονήσεως δεῖγμα ἐκφέρει προδηλότατον, εἰ γάρ φησιν· "καὶ πεσὼν χαμαί". οὐκ ἀπεδυσπέτησεν, οὐκ ἀφῆκε φωνὴν ἀνδρὶ συνετῶι ἀνάρμοστον, οὐ προήγαγε τὸ ῥῆμα ὀλιγωρι´̣ας, ἀλλὰ προσκυνεῖ τὸν πάντων γενεσιάρχην πεπεισμένος, ὡς οὐκ ἔξω τῆς θείας κρίσεως ταῦτα συμβαίνει καὶ συμβαίνοντα ἀπ' ἀρχῆς ἀκολούθως καὶ κατὰ λόγον τινα`̣ ὀρθὸν γί νεται. ἐπιφέρει γὰρ καὶ μετὰ τὸ προσκυνῆσαι· "γυμνὸς ἐξῆλθον ἐκ κοιλίας μητρός μου, γυμνὸς καὶ ἀπελεύσομαι ἐκεῖ. ὁ κύριος ἔδωκεν, ὁ κύριος ἀφείλατο. ὡς τῶι κυρίῳ ἔδοξεν, οὕτως ἐγένετο. εἴη τὸ ὄνομα κυρίου εὐλογημένον." κατανόησον 34 γάρ, ὡς μετὰ τῆς ἀνδρείας καὶ φρόνησις ἐν τῷ μακαρίωι Ἰὼβ εὑρίσκεται, καθ' ἣν διὰ τῶν λόγων δόγματα εἰσάγει θεῖα καὶ παντὶ τῶι γένει τῶν ἀνθρώπων συμφέροντα. "γυμνός", φησίν, "ἐξῆλθον ἐκ κοιλίας μητρός, γυμνὸς καὶ ἀπελεύσομαι ἐκεῖ". περὶ οὗ ἐρωτητέον τοὺς μηδὲν θεῖον περὶ τῆς ἀθανασίας τῆς ψυχῆς διανοουμένους. ποῦ γὰρ ὁ Ἰὼβ γυμνὸς ἀπελεύσεται; ἆρά γε ἐν τῆι κοιλίαι τῆς μητρός; ἐκεῖθεν γὰρ γυμνὸς ἐξελήλυθεν κατὰ τὸ λεγόμενον. ἀλλ' ἄπαγε τῆς ψευδοῦς ταύτης διανοίας. ἦ δῆλον, ὅτι πρὸς διδασκαλίαν τοῦ μὴ συσπείρεσθαι τὴν ψυχήν, καθώς τισιν ἔδοξεν, τοῦτο εἴρηται. ὅμοιον γὰρ τούτωι καὶ ὁ μακάριος Παῦλος γράφει λέγων· "οὐδὲν γὰρ εἰσηνέγκαμεν εἰς τὸν κόσμον, ὅτι οὐδὲ ἐξενεγκεῖν τι δυνάμεθα." ὡς γὰρ τὸ ἐξενεγκεῖν ἐμφαίνει τὸν ἀποθανόντα ὑφεστῶτα, οὕτω ὁ μὴ εἰσενεγκὼν ὑφεστώς ἐστι καὶ ἔκ τινος χώρου εἰσέρχεται μηδὲν τοιοῦτον ἐπαγόμενος. κἀκεῖνο δὲ δόγμα πολλοῖς ἀγνοούμενον εἰσάγει λέγων· "ὁ κύριος ἔδωκεν, ὁ κύριος ἀφείλατο", μετὰ τούτου παριστῶν, ὡς οὐκ ἐτύγχανεν αὐτοῦ ἡ κτῆσις ἄδικος καὶ ἀπό τινος μὴ προσηκούσης ἐπικουρίας λαβοῦσα τὴν ἀρχήν. "κύριος πτωχίζει καὶ πλουτίζει", οὐκ ἀλόγῳ τινι ῥοπῇ, καθὰ οἱ τὴν εἱμαρμέ35 νην εἰσάγοντες διανοοῦνται, ἀλλ' ἐπὶ τῶι γνωσθῆναι τὸν ἐν τούτοις τεινόμενον, εἰ προσηκόντως αὐτὰ φέρει, μετὰ τοῦ καὶ

ἑτέρας αἰτίας εἶναι, ἐνίας μὲν καὶ ἀνθρώποις γνωρίμους, ἐνίας δὲ ἀπορρήτους μόνωι θεῷ γιγνωσκομένας, ἅπερ ἐπιστάμενος ὁ μακάριός φησιν· "ὁ κύριος ἔδωκεν, ὁ κύριος ἀφείλατο. ὡς τῷ κυρίῳ ἔδοξεν, οὕτως καὶ ἐγένετο." τοῦ "ἔδοξεν" δ' ἀκουστέον μὴ ἁπλῶς, ἀλλ' ὡς τοῦ θεοῦ οὕτω βεβαίως κρίναντος. τούτωι ὅμοιον ἐν ταῖς Πράξεσι τῶν ἀποστόλων φέρεται, ὁπηνίκα ἐπιστολὴν γράφοντες περὶ τοῦ μὴ περιτέμνειν τοὺς προσ ερχομένους τῆι θεοσεβείᾳ ἔλεγον οἱ ἀπόστολοι· "ἔδοξεν τῷ 10 ἁγίῳ πνεύματι καὶ ἡμῖν", οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ κεκριμένως. εἴη δ' ἂν καὶ τὸν ἀντικείμενον τοῦτο τλητικὸν τὸ ῥῆμα δηλοῦν, ὡς οὐχ ἕνεκα τοῦ θυμηδίαν ἐνβ̣αλεῖν τῶι διαβόλωι ἐξαιτήσαντι ὁ Ἰὼβ ἐκδέδοται, ἀλλ' ὅπως τὸ δόξαν τῶι κυρίωι γένηται. ἦν δὲ τοῦτο, ὅπερ αὐτὸς ὁ θεὸς πρὸς τὸν Ἰὼβ ἐ´̣φη· "οἴει δέ με ἄλλως σοι κεχρηματικέναι ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος", καὶ ὅτι οὔτε διὰ χρήματα οὔτε διὰ τέκνα τῆς ἀρετῆς ἀφίσταται. θαυμάσαι δὲ ἔστιν αὐτοῦ καὶ τὸ εὐχαριστητικὸν λέγοντος· "εἴη τὸ ὄνομα κυρίου εὐλογημένον", ὅπερ ἔλεγχός ἐστιν κατὰ τῶν ἀπο···ύντων 36 ἐπὶ τοῖς τοιούτοις συμπτώμασιν καὶ τοιαῦτα προφερόντων, ἅπερ οὐδὲ λέγειν καλ̣όν. ἀλλ' ὁ ἅγιος οὐ τοιοῦτος ἀσύνετος ἀκαμπὴς τὸν λογισμὸν ὅσων καὶ τοιούτων συμβάντων κῆρυξ ἀληθῶν δογμάτων καὶ θείων γίγνεται. τό· "οὕτως διέρρηξεν Ἰὼβ τὰ ἱμάτια αὐτοῦ" ἀντιτύπως λημπτέον. πιθανὸν δ' ἂν εἴη εἰπεῖν, ὅτι διὰ τοῦτο ἑαυ τὸν ἐγύμνωσεν, πρῶτον μὲν δεικνὺς τῶι πειράζοντι ὅτι· εἰ καὶ τῶν περιλειπομένων ἐπιθυμεῖς, ἔχε καὶ ταυ῀̣τα, ἔπειτα συμβολικῶς δεικνύς, ὅτι ὥσπερ ἀγωνιστὴς πρὸς ἀντίπαλον ἐπαποδύεται. εἴη δὲ καὶ ἡ ἀφαίρεσις τῶν τριχῶν σύμβολον τοῦ λογίζεσθαι πάντα τὰ περιττὰ μηδὲν μέγα, ἀλλ' εὐκαταφρόνητα δικαίωι καὶ συνετῶι, μήτε ἐν ταῖς "ἀνέσεσιν" χαυνουμένου μήτε ἐν ταῖς "θλίψεσιν" δυσφοροῦντος, ὅπερ παριστῶν καὶ ὁ μακάριος ∆αυὶδ ἔψαλλεν· "εὐλογήσω τὸν κύριον ἐν παντὶ καιρῶι." "ἐν τούτοις πᾶσι τοῖς συμβεβηκόσιν αὐτῶι οὐδὲν ἥμαρτεν Ἰὼβ ἐναντίον τοῦ κυρίου καὶ οὐκ ἔδωκεν ἀφροσύνην τῶι θεῶι." μεγάλη μαρτυρία ὑπὸ τοῦ ἁγίου πνεύματος δίδοται τῶι μακαρίῳ Ἰὼβ ἐν τῶι εἰρῆσθαι· "ἐν τούτοις πᾶσιν οὐδὲν ἥμαρτεν Ἰὼβ ἐναντίον τοῦ κυρίου." ἔστιν γὰρ πολλάκις μὴ ἁμαρτάνειν μὲν κατὰ πρόδηλον, γίνεσθαι δὲ ἐν τῆι διανοίαι ταραχὴν καθὸ εἴρηται· "ἐταράχθην καὶ οὐκ ἐλά37 λησα." ἀλλὰ προσκείμενον τὸ "ἐναντίον" δείκνυσιν, ὡς οὐδὲν πταῖσμα γέγονεν· ἦ γὰρ ἂν ὑπὸ θεοῦ ἐθεωρεῖ το. οὐ γὰρ ταὐτόν ἐστι τό· «οὐδὲν ἥμαρτεν ὅδε τις» καὶ τό· "οὐδὲν ἥμαρτεν ἐναντίον κυρίου", ὅπερ ὑπερβάλλουσαν ἐμφαίνει καθαρότητα ὡς μήτε λόγωι μήτε πράξει μ̣ήτε λογισμῶι ἢ διανοίαι τοῦ ἁγίου πταίσαντος. εἰς τοῦτο γοῦν τοὺς μετανοοῦντας ὁ θεὸς καλῶν ἔλεγεν· "ἀφέλετε τὰς πονηρίας ἀπὸ τῶν ψυχῶν ὑμῶν ἀπέναντι τῶν ὀφθαλμῶν μου", ὃ δηλοῖ ὅτι· μὴ πράξει μόνῃ, ἀλλὰ καὶ διανοίαι τῆς κακίας ἀπεχώμεθα ὡς θεοῦ ὁρῶντος. τοῦτο καὶ ὁ ςωτὴρ ἐν τῷ εὐαγγελίῳ φησιν· "σὺ δὲ ὅταν ποιῇς ἐλεημοσύνην, μὴ σαλπίσῃς ὥσπερ οἱ ὑποκρίται ποιοῦσιν. ῃαξατ καί· "ὁ βλέπων ἐν τῷ κρυπτῷ ἀποδώσει σοι." ὡς γὰρ ὁ οὕτω ποιῶν ἐλεημοσύνην οὐκ ἀκούει τὸν ἀπὸ τῶν πολλῶν ἔπαινον, οὕτως ὁ μὴ ἀπέναντι κυρίου ἁμαρτάνων πάσης ἐκτός ἐστι κακίας. εὖ δὲ καὶ τὸ εἰρῆσθαι· "καὶ οὐκ ἔδωκεν ἀφροσύνην τῶι θεῶι." ὁ γὰρ πεπεισμένος, ὅτι προνοίᾳ θεία οἰκονομεῖται τὰ συμβαίνοντα, οὐ δίδωσιν ἀφροσύνην τῶι δι οικοῦντι θεῷ, τῶν ἀπίστων ἐν τούτοις πολλάκις αἰτιωμένων καὶ λεγόντων· «το´̣δε οὐκ ἔδει γενέσθαι 38 ἢ τόδε, οὐκ ὤφειλεν ὁ δεῖνα πένεσθαι ἢ πλουτεῖν ἢ νοσεῖν ἢ ὑγιαίνειν», ἤ· «διὰ τί ὁ νέος ἀπῆλθεν τοῦ βίου τῶν γερόντων ἔτι ἐν αὐτῷ ὄντων;». καὶ ὅλως οἱ τοιαῦτα λέγοντες ἄφρονα ὑποτίθενται τὴν διοίκησιν. ἀλλ' ὁ ἅγιος καὶ ἐν τοῖς περιστατικοῖς τοσούτοις ὢν κύριον εὐλογεῖ δικαίαν εἶναι τὴν κρίσιν τοῦ θεοῦ πεπεισμένος. "ἐγένετο δὲ ὡς ἡ ἡμέρα αὕτη, καὶ ἦλθον οἱ ἄγγελοι τοῦ κυρίου παραστῆναι ἔναντι κυρίου καὶ ὁ διάβολος ἦλθεν ἐν μέσῳ αὐτῶν. καὶ εἶπεν ὁ κύριος τῷ διαβόλωι· πόθεν σὺ ἔρχῃ; τότε εἶπεν ὁ διάβολος ἐνώπιον τοῦ κυρίου· διαπορευθεὶς τὴν ὑπ' οὐρανὸν καὶ ἐνπεριπατήσας τὴν σύμπασαν πάρειμι." κατὰ προτέραν πρόσοδον ἐξουσίαν ὁ διάβολος θεόθεν λαβὼν πάντων τῶν ὑπαρχόντων τοῦ Ἰὼβ καὶ τῶν τέκνων πάντα τε ἀπολέσας ἀνατρέψαι τὴν πρόθεσιν τὴν ἀνδρείαν τοῦ ἁγίου Ἰὼβ οὐ δεδύνηται. ἔμεινεν γὰρ διὰ μεγαλοψυχίαν ὁ αὐτός, ὁ αὐτὸς δὲ κατὰ τὴν θεοσέ βειαν. καὶ εἰκότως· διέκειτο γάρ, ὅτι ὁ θεὸς πέμπει τὰ ἡδέα 11 καὶ ἀφαιρεῖται. δευτέραν ἐπιχειρεῖ ἐξαίτησιν κινήσασθαι κατὰ τοῦ σώματος αὐτοῦ

πόνοις ἀνηκέστοις ὑποβαλεῖν αὐτὸν σπουδάζων. τῶν αὐτῶν στίχων τοῖς φθάσασι τυγχανόντων, τὰ εἰς ἐκείνους εἰρημένα καὶ τούτοις ἐφαρμοστέον, ἵνα μὴ τὰ αὐτὰ πολλάκις λέγηται, 39 τοσοῦτον μόνον προσθέντας, ὅτι τὸ διαβολικὸν δ̣···ς ὑπερβαλλόντως δείκνυται. λεχθείη δὲ εἰς τό· "πόθεν σὺ ἔρχῃ;"· τὸ ἐλεγκτικώτατα ὑπὸ κυρίου πρὸς τὸν διάβολον εἰρῆσθαι ὡς οὐκ ἔχοντος εἰπεῖν τι ἑαυτοῦ μετὰ παρρησίας κατόρθωμα καὶ ἐντρεπτικόν, ὅτι νενικημένος ἦν, ὅπερ αὐτὸς ἀναισχύντως οὐχ ὡμολόγει. σημειωτέον, ὡς οὐχ οὕτως νῦν ὁ διάβολος ἀποκρίνεται. τότε μὲν γὰρ εἶπεν· "περιελθὼν τὴν γῆν καὶ ἐνπεριπατήσας τὴν ὑπ' οὐρανὸν πάρειμι", νῦν δέ· "διαπορευθεὶς τὴν ὑπ' οὐρανὸν καὶ ἐνπεριπατήσας τὴν σύμπασαν". καὶ συνεπίσκεψαι, μήποτε ὡς ψευστὴς οὐκ ἠθέλησεν μνημονεῦ σαι, ὅτι "περιῆλθεν τὴν γῆν", ἵνα ὡς μηδὲ τὴν ἀρχὴν προσβαλὼν τῷ Ἰὼβ νομισθῇ, τότε δὲ ἀπ' ἀναισχυντίας. οἶδεν γάρ, ὅτι οὐδὲν λανθάνει θεόν. οὐδὲ γὰρ εἶπεν̣ ὅτι· «ὧν δέδωκάς μοι ἐξουσίαν, πεποίηκα· ἀφῄρηκα τὰ ὑπάρχοντα τοῦ Ἰὼβ καὶ τὰ τέκνα ἀνεῖλον.» τοῦτο γὰρ ἦν ἀκόλουθον εἰπεῖν, καί· «ὁ αὐτὸς ἔμεινεν.» ἀλλ' ἐπὶ δευτέραν αἴτησιν χωρεῖ, ἐξ ἧς οἴεται ἀνατρέψαι τὴν πρόθεσιν τοῦ ἁγίου. εἰ δὲ καὶ διάβολος κρύπτει τὸ ἑαυτοῦ βούλημα ἐν τῷ ἀντὶ «τῆς γῆς» "τὴν σύμπασαν" εἰρηκέναι, ἀλλ' ἡμεῖς ἐκ τῶν γραφῶν παραστήσωμεν, 40 ὡς ἡ γῆ πολλάκις ἡ σύμπασα καλεῖται. εἴρηται γάρ· "ἐνεπλήσθη ἡ σύμπασα τοῦ γνῶναι τὸν κύριον." καὶ ὁ Ἰὼβ δὲ ἐν τοῖς ἑξῆς περὶ θεοῦ φησιν· "ὁ ποιῶν τὴν σύμπασαν ἐν ὑψίστοις" δηλῶν, ὅτι θεὸς ἀπὸ γῆς δι' ἀρετὴν ἕλκει εἰς οὐρανόν. "εἶπεν δὲ ὁ κύριος τῶι διαβόλωι· προσέσχες τῶι θεράποντί μου Ἰώβ, ὅτι οὐκ ἔστιν κατ' αὐτὸν τῶν ἐπὶ τῆς γῆς ἄνθρωπος δίκαιος, θεοσεβής, ἄκακος, ἄμεμπτος, ἀπεχόμενος ἀπὸ παντὸς κακοῦ. ἔτι δὲ ἔχεται ἀκακίας." καὶ νῦν τό· "προσ έσχες τῇς διανοίᾳ σου" ὡς καὶ πρότερον εἴρηται, ἐπίτασιν ἔχον, ὅτι μετὰ τὴν πάλην κατῃσχύνθη. ὁ μὲν γὰρ διάβολος οἰόμενος, ὅτι ὡς ἐπὶ ἀγαθοῖς χαίρει τοῖς ἔξωθεν ὁ Ἰώβ, ἔλεγεν· "οὐ σὺ περιέφραξας τὰ ἔσω καὶ τὰ ἔξω τῆς οἰκίας αὐτοῦ;" ὅτε δὲ ματαία γέγονεν αὐτοῦ ἡ προσβολή, τὸ "προσέσχες" λέγεται ἀντὶ τοῦ· «ἔγνως τῆι πείραι» ἀνδρείαν "θεοσεβοῦς, ἀμέμπτου, ἀκάκου, ἀπεχομένου τε παντὸς κακοῦ". καὶ πρὸς τούτοις ἐλέγχων ὁ κύριος ἐπάγει· "ἔτι δὲ ἔχεται ἀκακίας." προσέσχες οὖν, ὅτι οὐκ "εἰς πρόσωπόν" με "εὐλογήσει", ὡς ἐνόμιζες. σημειωτέον, ὡς ἐν τοῖς φθάσασιν εἴρηται· "ἀπεχόμενος ἀπὸ παντὸς πονηροῦ πράγματος", νῦν δέ· "ἀπὸ παντὸς κακοῦ". ἐξ οὗ γιγνώσκεται, ὡς τὸ κακὸν πονηρὸν εἴρηται. ἀλλὰ καὶ τὸ γεγραμμένον· "οἱ ἀγαπῶν41 τες τὸν κύριον μισεῖτε πονηρόν", ἀντὶ τοῦ· μισεῖτε τὴν κακίαν. νοεῖται δὲ ἡ ἀκακία διάφορα σημαίνειν· δηλοῖ γὰρ καὶ τὴν τῆς κακίας στέρησιν καὶ τὴν εὐήθειαν. ὅταν γὰρ λέγῃ ὁ ἅγιος· "κρῖνόν με ὁ θεός, ὅτι ἐγὼ ἐν ἀκακίᾳ μου ἐπορεύθην", ἀκακίαν λέγει τὴν ἀρετήν· ὁ γὰρ ἀρετὴν ἔχων στερεῖται κακίας. καὶ ἐν ἑτέροις· "ἄκακοι καὶ εὐηθεῖς ἐκολλῶντό μοι" τοὺς ἐναρε´̣τους ἀκάκους φησίν– εὐηθεῖς γὰρ οὗτοι–, τὸ δὲ εὐηθὲς ἀρετῆς ἐστι γνώρισμα. ὅταν δὲ λέγῃ· "ἐξαπατῶσι τὰς καρδίας τῶν ἀκάκων", καί· "ἄκακος πιστεύει παντὶ λόγωι", καὶ πάλιν· "ἵνα δῷ ἀκάκοις πανουργίαν", τὸ ἀκέραιον σημαίνει. οἷς καὶ εὔχεται τὸ πανουργίαν δοθῆναι, οὐ τὴν ἰσοδυναμοῦσαν κακίᾳ, ἀλλὰ φρονήσει. ὁ Ἰὼβ οὖν "ἔτι εἶχεν ἀκακίαν" παντὶ λόγωι κατορθουμένην. "σὺ δὲ εἶπας τὰ ὑπάρχοντα αὐτοῦ διὰ κενῆς ἀπολέσαι." τὸ ματαιούργημα τοῦ διαβόλου κατὰ τῶν ἁγίων ὁ κύριος ἐλέγχει. ματαίως γὰρ πονεῖ ὁ χωρὶς αἰτίας ἐνεργῶν τι. εἰ οὖν καὶ ὁ διάβολος ἐλπίζων ἑλεῖν τὸν ἅγιον ἐπιχειρῶν τῆι φθορᾶι τῶν ὑπαρχόντων καὶ τέκνων ἀνήνυτον ἔγνω τὸ ἐπιχείρημα τῇ τῆς ἀνδρείας τοῦ ἁγίου περιουσίαι, ματαίως αὐτῶι ἐπολέμησεν· οὐδὲν γὰρ ὧν ἤλπιζεν ἀπέβη. "ὑπολαβὼν 42 δὲ ὁ διάβολος εἶπεν τῷ κυρίῳ· δέρμα ὑπὲρ δέρματος. ὅσα 12 ὑπάρχει ἀνθρώπῳ, ὑπὲρ τῆς ψυχῆς αὐτοῦ ἐκτείσει. οὐ μὴν δέ, ἀλλὰ ἀποστεῖλον τὴν χεῖρά σου καὶ ἅψαι τῶν ὀστῶν αὐτοῦ καὶ τῶν σαρκῶν αὐτοῦ· εἶ μὴν εἰς πρόσωπόν σε εὐλογήσει." τριῶν ὄντων τῶν καλουμένων ἀγαθῶν, τῶν τε ἐκτός, ἃ διαιρεῖται εἴς τε χρήματα καὶ κτήματα καὶ ὑγίαν καὶ ἄλλα τὰ περὶ σῶμα, καὶ ἑτέρων τῶν ἀρετῶν, μόνα τὰ ἀδιάφορα ἀγαθὰ ἡγούμενος νομίζει καὶ τὸν Ἰὼβ ταύτης εἶναι τῆς διανοίας καὶ ἀναισχύντως λέγει πρὸς τὸν κύριον–τὸ λέγειν κατὰ τὰ ἔμπροσθεν εἰρημένα νοούντων ἡμῶν–, ὅτι πάντα ἂν ἐκτείσοι ὁ ἄνθρω πος ὑπὲρ τοῦ μὴ αὐτός τι παθεῖν.

ὅπερ πιθανὸν μὲν καὶ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον, οὐ μὴν ἐπὶ πάντων ἀληθές· πολλοὶ γὰρ ὑπὲρ χρημάτων ἐκινδύνευσαν. εὐτελίζων δὲ ὁ φιλόκακος διάβολος τὴν ἀνδρείαν τοῦ μακαρίου καὶ βουλόμενος ἐπενεγκεῖν αὐτῶι καὶ κατὰ τοῦ σώματος ἅπερ ἐπήνεγκεν, εὐκαταφρόνητον εἶναί φησιν τὴν τῶν ἔξωθεν κτῆσιν κρύπτων κακοήθως, ὅτι ὑπὲρ τέκνων μύριοι ἀπολέσθαι ηὔξαντο· οὕτω γὰρ καὶ οἱ πόλεμοι τὴν σύστασιν ἔχουσιν ὑπὲρ τῶν τέκνων γενόμενοι· ἕκαστος γὰρ προβόλιον τῶν ἰδίων παιδίων ἱστάμενος ὑπερκινδυνεύει τούτων. ἀλλ' ὁ ἀντικείμενος πόθῳ τοῦ 43 κακῶσαι τὸν Ἰὼβ καὶ περὶ τῶν πραγμάτων ἀλλόκοτον φθέγγεται. διόπερ ὡς καὶ πρότερόν φησιν· "ἀλλὰ ἀποστείλας τὴν χεῖρά σου ἅψαι τῶν ὀστέων αὐτοῦ καὶ τῶν σαρκῶν αὐτοῦ· εἶ μὴν εἰς πρόσωπόν σε εὐλογήσει." οἶδεν γὰρ εἴπερ καὶ ἐξέπεσεν, ὅτι εἰ μὴ θεὸς ἐπιτρέψῃ, οὐδὲν αὐτὸς κατά τινος δύναται, τῆς ἐπιτροπῆς οὕτω νοουμένης, ὅτι σοφῶς γίγνεται ἅτε παρὰ θεοῦ γιγνομέ νη. "εἶπεν δὲ ὁ κύριος τῶι διαβόλωι· ἰδοὺ παραδίδωμί σοι αὐτόν, μόνον τὴν ψυχὴν αὐτοῦ διαφύλαξον." ἐπιτρέπει καὶ τοῦτο ὁ κύριος πρὸς ἡμετέραν ὠφελίαν, ἵνα χαρακτὴρ καὶ τύπος ἀνδρείας καθάπερ ἐν στηλογραφίαις ὁ Ἰὼβ τεθεὶς σκοπὸς τῆς τοιαύτης ἀρετῆς καὶ τοῖς τότε καὶ τοῖς μεταγενεστέροις ὑπάρξῃ, ὃ καὶ γέγονεν. αὐτοῦ γὰρ ἔστιν τοῦ ἀθλητοῦ καὶ ἀγωνιστοῦ ἀκοῦσαι λέγοντος· "οἶδα, ὅτι δίκαιος ἀναφανοῦμαι." παραδιδοὺς δὲ ὁ κύριός φησιν· "μόνον τὴν ψυχὴν αὐτοῦ διαφύλαξον", ὅπερ νοηθείη οὕτως· παρακοπὰς πολλάκις κα̣ι`̣ τοῦ ἡγεμονικοῦ διαστροφὰς ἔν τισιν ὁρῶμεν γιγνομένας, δι' οὓς πάλιν οἶδεν λόγους ὁ τὸ κρυπτὸν ἐπιστάμενος θεὸς τούτων οὕτω παραδοθέντων. ὅ φησιν οὖν ὁ κύριος, τοῦτό ἐστιν· μὴ κάρον αὐτῷ καὶ διαστροφὴν τοῦ ἡγεμονικοῦ ἐρ44 γάσῃ, ἀλλὰ σαρκῶν ἅπτου καὶ ὀστέων ὧν καὶ ἐξῃτήσω. εἰ δὲ καὶ ἀντὶ τοῦ «μὴ ἀποκτείνῃς αὐτὸν» κεῖται τό· "μόνον τὴν ψυχὴν αὐτοῦ διαφύλαξον", συνεπίσκεψαι. "ἐξῆλθεν δὲ ὁ διάβολος ἀπὸ τοῦ κυρίου καὶ ἔπαισεν τὸν Ἰὼβ ἕλκει πονηρῶι ἀπὸ ποδῶν μέχρι κεφαλῆς." πᾶς ἁμαρτωλὸς ἔξω θεοῦ ἐστιν, προηγουμένως δὲ ὁ διάβολος ὡς ἀρχέκακος. εἴρηται δὲ περὶ τούτου καὶ πρότερον. καὶ ἐπεὶ ἐν τῶι διηγήματι εἴρηται, ὡς "ἦλθεν ὁ διάβολος μετὰ τῶν ἀγγέλων", ἀκολούθως προσάγεται τὸ σχῆμα. τῆς ἱστορίας ἔχεται τό· "ἐξῆλθεν ὁ διάβολος ἀπὸ τοῦ κυρίου." ἐξελθὼν δὲ οὐκ ἀναμένει, ἀλλ' εὐθὺς ἐνεργεῖ τὸ τῆς ἐξαιτήσεως ὁλοσωμάτωι τραύματι περιβαλὼν αὐτόν, προσβολῇ βουλόμενος τὸν τόνον τῆς ἀρετῆς αὐτοῦ διαλύσειν. τῶν δ' ἄκρων μνημονεύει δηλῶν, ὅτι καὶ τῶν μέσων ἥψατο. "καὶ ἔλαβεν ὄστρακον, ἵνα τὸν ἰχῶρα ξύῃ." τὴν ἐρημίαν καὶ τὸ ἀβοήθητον αὐτοῦ σημαίνει ὁ στίχος μηδενὸς παρόντος αὐτῷ τοῦ νοσηλεύοντος, ἀλλὰ καὶ τῆς γυναικὸς ἀπούσης διὰ τὴν πρὸς τὸ ἔργον σπουδήν, ἐξ οὗ καὶ αὐτὴι καὶ αὐτὸς ἴσως ἐτρέφετο· ἐν γὰρ τοῖς ἑξῆς ἡ γυνὴ λέγουσα πρὸς αὐτόν· "κἀγὼ πλανωμένη καὶ λάτρις τόπον ἐκ τόπου καὶ οἰκίαν ἐξ οἰκίας προσδεχομένη τὸν ἥλιον πότε δύσεται" τὸ εἰρημέ45 νον παρίστησιν. εἰς τοσοῦτον αὐτῷ τὸ σῶμα διελέλυτο, ὥστε εἰς ἰχῶρας ἀναλύεσθαι. δι̣ὸ τῷ ὀστράκωι ἔξυεν αὐτὸς τῆι ψυχῇ ἄνοσος ὢν καὶ ἀκαμπής. "καὶ ἐκάθητο ἐπὶ τῆς κοπρίας ἔξω τῆς πόλεως." εἰκὸς ὅτι ἐν ταῖς πόλεσιν ἐκείναις οὐκ ἐπέτρεπον τὸν ἔχοντα τοιοῦτον σῶμα διάγειν. διόπερ ἔξω τῆς πόλεως ἐπὶ κοπρίας 13 ἐκαθέζετο καὶ θεωρεῖ τὴν ἀθρόαν μεταβολήν, ἐξ οἵας εὐετηρίας καὶ διαγωγῆς εἰς ποίαν μετέβαλεν ὑπὸ τοῦ πειράζοντος κακοπραγίαν, ὥστε καὶ ἔξοικος εἶναι καὶ ἐπὶ κοπρίας καθέζεσθαι, οὐ συνόντος οἰκείου, ἀλλ' οὐδὲ φίλου οὐδ' αὐτῆς τῆς γυναικός, ὡς προείρηται· οὐδὲ γὰρ φαίνεται ἀδιαθέτως ἔχουσα πρὸς αὐτόν, ὡς παρεθέμεθα. "χρόνου δὲ πολλοῦ προβεβηκότος εἶπεν αὐτῶι ἡ γυνὴ αὐτοῦ· μέχρι τίνος καρτερήσεις λέγων· ἰδοὺ ἀναμένω χρόνον ἔτι μικρὸν προσδεχόμενος τὴν ἐλπίδα τῆς σωτηρίας μου; ἰδοὺ γὰρ ἠφάνισταί σου τὸ μνημόσυνον ἀπὸ τῆς γῆς, υἱοὶ καὶ θυγατέρες, ἐμῆς κοιλίας ὠδῖναι καὶ πόνοι, οὓς εἰς τὸ κενὸν ἐκοπίασα μετὰ μόχθων. σὺ δὲ αὐτὸς ἐν σαπρίαι σκωλήκων κάθῃ διανυκτερεύων αἴθριος. κἀγὼ πλανῆτις καὶ λάτρις τόπον ἐκ τόπου καὶ οἰκίαν ἐξ οἰκίας προσδεχομένη τὸν ἥλιον πότε δύσεται, ἵνα ἀναπαύσωμαι 46 τῶν μόχθων καὶ τῶν ὀδύνων αἵ με νῦν συνέχουσιν. ἀλλ' εἶπόν τι ῥῆμα εἰς κύριον καὶ τελεύτα." ἀτονήσας ἐκ τῶν τοσούτων προσβολῶν ὁ διάβολος καὶ μὴ δυνηθεὶς αὐτὸν καταβαλεῖν ἐκ τῆς ἀφαιρέσεως τῆς περιουσίας καὶ τῆς τῶν

τέκνων φθορᾶς, ἔτι τε μηδὲ ἐκ τῆς ἀμέτρου κακώσεως τοῦ σώματος, τρίτον αὐτῷ πλέκει πάλαι σμα τὴν τῆς γυναικὸς ὁμιλίαν· ἴσως δι' αὐτῆς τὸν Ἰὼβ ὡς καὶ διὰ τῆς Εὕας τὸν Ἀδὰμ ἀπατήσειεν. χρόνου γὰρ πολλοῦ προβεβηκότος ὡς οὐδὲ αὐτὸς δεδύνηται σεῖσαι τὸν ἀθλητήν, τὰ τῆς ὀλιγωρίας προφέρει ἡ γυνή, ἴσως ἐνθυμουμένη τοῦ π̣αθ̣ήματος αὐτὸν ἀπαλλάξαι, εἰ ῥῆμα πρὸς κύριον εἴποι ἀλογίστως. καὶ θέασαι καθ' ἕκαστον ῥῆμα, πῶς εἰς ὀλιγωρίαν ἐκκαλεῖται α̣ὐτόν· "μέχρι τίνος καρτερήσεις"· εἰς πολὺν αὐτῶι χρόνον τῆς νόσου πρόθεσιν εἰς ὀλιγωρίαν ὑποβάλλουσα–εἶτα ἑξῆς· "λέγων· ἰδοὺ ἀναμένω χρόνον ἔτι μικρὸν προσδεχόμενος τὴν ἐλπίδα τῆς σωτηρίας μου"–τρόπον τινὰ εἰς ἀδύνατον αὐτοῦ περιάγει τὴν προσδοκίαν. ἴσως γὰρ πολλάκις αὐτῆς ἀποδυσπετούσης αὐτὸς τὰ τῆς ἀγαθῆς ἐλπίδος προτιθεὶς ἔπαυσε τῆς ὀλιγωρίας, ἣν οὐχ ὁρῶσα ἅτε ἀσθενῆ λογισμὸν ἔχουσα ὡς ψευδῆ αὐτὸν ἐλπίζοντα εἰς ὀλιγωρίαν 47 ἐξεκαλεῖτο· φιλεῖ γὰρ ἄλογος ψυχὴ τὰς προσδοκίας ἀεὶ ἀβεβαίους λογίζεσθαι. ἐπιτείνουσα δὲ τὴν παρ' αὐτῆι νομιζομένην ἀπόδοσιν τῆς παν τελοῦς ἀνελπιστίας φησίν· "ἰδοὺ γὰρ ἠφάνισταί σου τὸ μνημόσυνον ἀπὸ τῆς γῆς." οὐχ υἱὸς οὐ θυγατὴρ περιλείπεταί σοι τὴν μνήμην τῆς διαδοχῆς φυλάξοντες, μονονουχὶ λέγουσα ὅτι· εἰ καὶ ὑγ̣ια῀̣ναι συμβαίη, ἀνόνητος ἡ τῆς ὑγίας ἀπόλαυσις παίδων οὐκ ὄντων, ὑπαρχόντων ἀπολομένων. καὶ ταῦτα μὲν εἰ μόνον παρῆν, τάχ' ἂν εἶχε λόγον ἡ μακροθυμία, φησίν, ἀλλὰ πρὸς τούτοις καὶ σὺ αυ αὐτὸς "ἐν σαπρίαι σκωλήκων κάθῃ", ἐγὼ δὲ ἀπὸ πενίας περίειμι "τόπον ἐκ τόπου". διὰ πάντων τῶν ῥημάτων ἑαυτῆς βέλος ὀλιγωρίας ἐξαποστείλασα ἐπάγει τῆς φαυλοτάτης ὁμιλίας πέρας λέγουσα· "εἶπόν τι ῥῆμα εἰς κύριον καὶ τελεύτα". πρὸς ὃ εἴποι τις ἄν· πῶς ἡ γυνὴ τοῦτον ἔχουσα λογισμόν, ὅτι εἰ εἴποι ῥῆμα εἰς κύριον̣, τελευτήσοι; πρὸς ὃ διαφόρως τις λέξει ἤτοι τοῦ ἀντικειμένου ὑποβαλόντος αὐτῇ τοῦτο, ἵνα τὸ σπουδαζόμενον αὐτῶι πληρωθῇ τό· "εἶ μὴν εἰς πρόσωπόν σε εὐλογήσει", ἢ τάχα ἐν ταῖς πόλεσιν ἐκείναις ὁ εἰς κύριον βλασφημήσας ἀπέθνῃσκεν ὑπὸ ἄρχοντος ἢ τῶν πολιτῶν. ἴσως γὰρ οὐδένα ἔγνω καὶ βλασφημήσαντα καὶ ζώσαντα. τάχα γὰρ τοῦτο συνέβαινεν τότε μήπω τῆς κακίας κεχυμένης. ἴσως ἐλογίσατο, ὅτι οὐδὲ θεὸς ε᾿̣άσει αὐτὸν ζῆν προέμενον βλάσφημον λόγον. ἐνφαίνει δὲ καὶ διὰ τοῦ· "ἰδοὺ γὰρ 48 ἠφάνισταί σου τὸ μνημόσυνον ἀπὸ τῆς γῆς", ὡς ὅτι· οὐδὲ ἐλπίδα ἕξεις εἰς τὴν αὐτήν ποτε ἐλθεῖν ἀπόλαυσιν τῶν ἀγαθῶν, ἃ μόνα ἀγαθὰ εἶναι ἐνόμιζεν τῶν κατ' ἀλήθειαν ἀγαθῶν ἀλογοῦσα. καὶ ἀγνοοῦσα δὲ ἑτέρως ἀληθῆ εἴρηκε λόγον· τὸ γὰρ μνημόσυνον τῶν ὑπερφρονησάντων τοῦ ἀνθρωπίνου ζῆν οὐράνιόν ἐστιν. ὅτι δὲ τοῦτο ἡ γραφὴ κυροῖ, ὁ ψαλμῳδός φησιν· "πρόσωπον κυρίου ἐπὶ ποιοῦντας κακὰ τοῦ ἐξολεθρεῦσαι ἐκ γῆς τὸ μνημόσυνον αὐτῶν." ὅταν γὰρ 14 ἁμαρτανόντων τινῶν καὶ λεγόντων "ἐν καρδίαι μὴ εἶναι θεὸν" ἐπίπονα προσαγάγῃ θεός, ἐπιφαίνεται, ἵν' ὠφεληθέντων αὐτῶν ἀναιρεθῇ ἐκ τῆς γῆς τὸ μνημόσυνον αὐτῶν καὶ "ἐν οὐρανῶι ἐνγράφωσιν" μεταβαλόντες εἰς ἀρετήν. καὶ τὰ περὶ τῶν τέκνων δὲ ὡς γυνὴ εἶπεν λογιζομένη τὴν ἐκείνων σωτηρίαν μόνην εἶναι ἐλπίδα, κενῶς αὐτὰ τετοκέναι φάσκουσα. ἐπιφοιτάζουσα δὲ αὐτὸν καὶ τὰ τῆς ἑαυτῆς κακοπαθείας προφέρει. "ὁ δὲ ἐμβλέψας εἶπεν αὐτῇ· ὥσπερ μία τῶν ἀφρόνων γυναικῶν ἐλάλησας. εἰ τὰ ἀγαθὰ ἐδεξάμεθα ἐκ χειρὸς κυρίου, τὰ κακὰ οὐχ ὑποίσομεν;" τὸ καρτερὸν αὐτοῦ τῆς ψυχῆς καὶ ἐν τούτῳ δείκνυται, ἐν τοσαύταις ἀλγηδόσιν μὴ ὑπομείναντος 49 δὲ λόγον παρὰ τῆς γυναικὸς ἀναρμόστως̣ προενεχθέντα, ἀλλὰ καὶ εἰπόντος· "ὥσπερ μία τῶν ἀφρόνων γυναικῶν ἐλάλησας." ἀτενὲς δὲ ἐνβλέψας τοῦτο εἴρηκεν, ἐκ τῶν ἐγκλημάτων αὐτῆς κατανοῶν ὁ ἅγιος ὅτι διαβολικῇ ὑποβολῇ ταῦτα προήνεγκεν, καὶ ἅτε φρόνιμος ὢν ᾔδει τὴν πρω´̣την παραβᾶσαν ὑπὸ διαβόλου τρωθεῖσαν αἰτίαν γεγενῆσθαι τῆς τοῦ Ἀδὰμ παραβάσεως.

διὰ τοῦτο λέγει· "ὥσπερ μία τῶν ἀφρόνων γυναικῶν ἐλάλησας." εἶτα καὶ λογισμὸν αὐτῇ παραθεὶς τὸν πρέποντα ἐπάγει· "εἰ τὰ ἀγαθὰ ἐδεξάμεθα ἐκ χειρὸς κυρίου, τὰ κακὰ οὐχ ὑποίσομεν;" τῆς γὰρ αὐτῆς συνέσεώς ἐστιν καὶ πρὸς τὰ ἡδέα τῶν ἀδιαφόρων μὴ καταφέρεσθαι καὶ πρὸς τὰ ἐπίπονα μὴ καταβάλλεσθαι. οἶδεν γὰρ ὁ περὶ τῶν πραγμάτων ἐπιστάμενος, ὅτι τὰ νομιζόμενα ἀγαθὰ οὐκ αὐτῶν φύσει εἰσὶ τοιαῦτα, ἀλλὰ τῃ῀̣ τοῦ χρωμένου ἀκολουθοῦντα γνώμηι, ὡς αὖ καὶ τὰ κακά–τὰ κακωτικὰ λέγω–οὐ τῷ ὄντι κακὰ τυγχάνει, ἀλλὰ πρὸς τὸν ἐν αὐτοῖς γιγνόμενόν ἐστιν ἐν αὐτοῖς ἡ χρῆσις. πολλοὶ γὰρ μετὰ πλούτου καὶ φαῦλοι καὶ σπουδαῖοι ὤφθησαν ὡς Ἀβραὰμ καὶ οἱ ὅμοιοι α̣ὐτῷ καὶ Φαραὼ καὶ οἱ παραπλήσιο̣ι̣. πολλ̣ω῀̣ν̣ πάλιν κακώσεων ἐπελθουσῶν οἱ μὲν ἐνέδοσαν, οἱ δὲ ἀ50 καμπεῖς διέμειναν τὸν λογισμόν, ὧν ἔστιν ὁ μακάριος Ἰὼβ καὶ Λάζαρος, ὡς παρὰ ἰατροῦ καὶ ταῦτα δεχόμενοι τομαῖς καὶ καύσεσιν πρὸς σωτηρίαν κεχρημένου. "ἐν πᾶσι τούτοις τοῖς συμβεβηκόσιν αὐτῷ οὐδὲν ἥμαρτεν Ἰὼβ τοῖς χείλεσιν ἐναντίον κυρίου." δεύτερον τοῦτο εἴρηται, πρῶτον μέν, ὅτε καὶ ἡ πρώτη προσβολή, δεύτερον δὲ νῦν. καὶ τότε μὲν εἴρηται· "ἐν πᾶσι τούτοις τοῖς συμβεβηκόσιν αὐτῶι οὐδὲν ἥμαρτεν Ἰὼβ ἐναντίον τοῦ κυρίου", νῦν δέ· "ἐν πᾶσι τούτοις τοῖς συμβεβηκόσιν αὐτῷ οὐδὲν ἥμαρτεν Ἰὼβ τοῖς χείλεσιν ἐναντίον τοῦ κυρίου." ἔνιοι μὲν οὖν οὐδὲν διαφέρειν ἡγοῦνται τὸ «τοῖς χείλεσι μηδὲν ἡμαρτηκέναι» εἰρῆσθαι καὶ «μηδὲν ἡμαρτηκέναι ἐνώπιον κυρίου», ἔνιοι δὲ οὕτως αὐτὰ ἐκλαμβάνουσιν, ὡς ἐπὶ μὲν τῆς ἀφαιρέσεως τῶν ὑ παρχόντων καὶ τοῦ θανάτου τῶν τέκνων καθάπαξ εἴρηται "οὐδὲν ἥμαρτεν Ἰὼβ ἐναντίον τοῦ κυρίου" οὔτε ἐν λόγωι οὔτε ἐν λογισμῶι, ἐνταῦθα δὲ μετὰ προσθήκης κεῖται τὸ "τοῖς χείλεσιν", λέγοντες, ὡς τάχα τις καὶ κλόνος ἐγένετο οὐκ ἴσος ἁμαρτήματι–τοῦτο γὰρ ἧττα–, ἀλλὰ τῆς ἀσθενείας τῆς ἀνθρωπίνης κίνημα, ἐκβιαζομένης τῆς πολλῆς ὀδύνης τῆς περὶ ὅλον τὸ σῶμα. τὸ συγγραφικὸν οὖν πνεῦμά φησιν ὅτι–ἵνα δεί51 ξῃ τὴν ἐπίτασιν τοῦ πόνου καὶ 51 τὴν ἀνδρείαν αὐτοῦ–ὅτι καίτοι τῆς ἀνδρείας ἐκβιαζομένης μέχρις ἀκουσίου ἐνθυμήματος, τετάρακται οὐχ ὥστε πρᾶξαί τι ἀπὸ ὀλιγοψυχίας καὶ μικροπρεπείας ἢ λαλῆσαι. τοιοῦτό τι καὶ ὁ ὑμνῳδὸς λέγει· "ἐταράχθην καὶ οὐκ ἐλάλησα", δηλῶν ὡς γεγένηται περὶ αὐτόν τινα τὰ ἐγείροντα τάραχον, ὧν μέχρι διανοίας τὴν κίνησιν στήσας οὐκ ἐλάλησεν. συνῳδὰ ἃ Παῦλος γράφει Κορινθίοις· "οὐ θέλω ὑμᾶς ἀγνοεῖν, ἀδελφοί, περὶ τῆς θλίψεως τῆς γεναμένης ἡμῖν ἐν τῆι Ἀσίαι ὅτι καθ' ὑπερβολὴν ὑπὲρ δύναμιν ἐβαρήθημεν, ὥστε ἐξαπορηθῆναι ἡμᾶς καὶ τοῦ ζῆν. ἀλλ' αὐτοὶ ἐν ἑαυτοῖς τὸ ἀπόκριμα τοῦ θανάτου ἐσχήκαμεν, ἵνα μὴ πεποιθότες ὦμεν ἐφ' ἑαυτοῖς, ἀλλ' ἐπὶ τῷ θεῷ τῷ ἐγείραντι τοὺς νεκρούς." "ἀκούσαντες δὲ οἱ τρεῖς φίλοι αὐτοῦ τὰ κακὰ πάντα τὰ ἐπελθόντα αὐτῷ, 15 παρεγένετο ἀπὸ τῆς ἰδίας χώρας ἕκαστος πρὸς αὐτόν· Ἐλιφὰς ὁ Θαιμάνων βασιλεύς, Βαλδὰδ ὁ Σαυχαίων τύραννος, Σωφὰρ ὁ Μιναίων βασιλεύς." τὰ ξενίζοντα ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἐξάκουστα μάλιστα ἐὰν ταῦτα συμ βαίνῃ περὶ πρόσωπα ἐπίδοξα. τῶν οὖν ἐνδοξοτάτων ὑπάρχοντος τοῦ Ἰὼβ διά τε πλοῦτον καὶ ἀρετὴν εἰκότως οἱ φίλοι περὶ τῆς τῶν 52 συμβεβηκότων χαλεπότητος ἀκηκοότες παρεγένοντο οὐκ ἐξ ἑνὸς τόπου, ἀλλὰ ἀπὸ τῆς ἰδίας χώρας ἕκαστος, ἀπὸ συμπαθείας κινηθέντες, καὶ ταῦτα βασιλεῖς ὑπάρχοντες, καὶ διὰ τοῦτο μὴ ὑπεριδόντες τὸν ἐν τοσαύτηι γενόμενον μεταβολῇ. "τύραννον" δὲ λέγει ἢ ἐκ παραλλήλου τὸν βασιλέα–οὔπω τοῦ καιροῦ ψεκτὸν εἰδότος τὸ ὄνομα–ἢ διαφορὰν ἀρχῆς παρὰ τὸν βασιλέα. τοῦτο καὶ ἐν Παροιμίαις· "δι' ἐμοῦ βασιλεῖς βασιλεύουσιν καὶ τύραννοι δι' ἐμοῦ κρατοῦσι γῆς." πρὸς αὐτὸν δὲ οὗτοι παρεγένοντο, οὐχ ἑτέρας αἰτίας ἀγαγούσης αὐτούς. χρήσιμον τὸ ῥητὸν πρὸς συμπάθειαν, ἵνα μὴ διὰ τὰς μεταβολὰς τὰς ἐνπιπτούσας τὰ τῆς ἀγάπης καὶ φιλαλληλίας παρίδωμεν. "καὶ παρεγένοντο πρὸς αὐτὸν ὁμοθυμαδὸν τοῦ παρακαλέσαι καὶ ἐπισκέψασθαι αὐτόν." ἀμφότερα ποιῆσαι ἐληλύθασιν, ἐπεὶ καὶ ἀμφότερα πεπονθὼς ἐτύγχανεν· καὶ γὰρ οὐσίας καὶ παίδων ἐστέρητο καὶ ὅλον τὸ σῶμα τῶι τραύματι συνείχετο. "ὁμοθυμαδὸν" δὲ παρεγένοντο πρὸς αὐτόν, ἢ μετὰ πολλῆς προθυμίας ἢ ὅτι διῃρημένας τὰς οἰκήσεις ἔχοντες συνθέμενοι συνεληλύθασιν, ἵν' οὕτω πρὸς αὐτὸν παραγένωνται ἐπὶ παρακλήσει· οὐδὲ γὰρ 53 παυσάμενα συνῄσθοντο τὰ κακὰ ἀλλ' ἤδη ἐνεργοῦντα. "ἰδόντες δὲ αὐτὸν πόρρωθεν οὐκ ἐπέγνωσαν, καὶ βοήσαντες φωνῇ μεγάλῃ ἔκλαυσαν ῥήξαντες ἕκαστος τὴν

ἑαυτοῦ στολὴν καὶ καταπασάμενοι γῆν. παρεκάθισαν αὐτῷ ἑπτὰ ἡμέρας καὶ ἑπτὰ νύκτας." δύο ἐν τούτῳ παιδεύει τὰ ἐκτεθέντα, τήν τ' ἀνδρείαν τοῦ μακαρίου –ἄλλων δυσφόρως ἐνεγκόντων διὰ τὴν ἀμετρίαν τῶν συμβεβηκότων–καὶ τὴν τῶν φίλων συμπάθειαν, οἳ οὐ μόνον παρεγένοντο, ἀλλὰ καὶ θεασάμενοι οὐκ ἐπέγνωσαν διὰ τὴν νόσον αὐτόν, ταύτης καὶ τοὺς χαρακτῆρας αὐτοῦ τῆς μορφῆς ἀλλοιωσάσης, καὶ βοήσαντες μετὰ μεγάλης φω νῆς ἔκλαυσαν διαρρήξαντές τε καὶ τὴν στολὴν ἕκαστος καὶ κατεπάσαντο σποδόν, ἅπερ ἅπαντα, ὡς εἴρηται, καὶ τὴν ἀνδρείαν τοῦ ἁγίου δείκνυσιν καὶ τὸ τούτων συμπαθές. ἀκαμπὴς γὰρ ἔμεινεν, ὃ καὶ θαυμάσειεν ἄν τις, καὶ διὰ τούτων ὁ Ἰὼβ μὴ ἐρεθιζόμενος εἰς ὀλιγωρίαν ἐκ τοῦ τὸ πάθος τοὺς ἄλλους καταπλήττεσθαι, ὅπερ εἴωθεν ἀνθρώποις συμβαίνειν. συμπαθὲς δὲ καὶ τὸ ἑπτὰ ἡμέρας καὶ ἑπτὰ νύκτας αὐτῶι προσμεῖναι. ὅθεν οὐκ ὀλιγωρητέον τῆς πρὸς τοὺς ἀσθενεῖς καὶ ἀβοηθήτους καρτερίας διὰ τούτων ἐπὶ 54 συμπαθὲς ἀγομένους. "καὶ οὐθεὶς αὐτῶν ἐλάλησεν. ἑώρων γὰρ τὴν πληγὴν δεινὴν οὖσαν καὶ μεγάλην σφόδρα." οἱ διὰ παράκλησιν ἐλθόντες τῷ μεγέθει τῶν συμβεβηκότων ἀπεσιώπησαν. εἰκότως δὲ πρότερον ἐχρῶντο τῆι συμπαθείᾳ· φιλεῖ γὰρ τοῦτο μάλιστα ἀνύειν ἐν τοῖς παρακαλουμένοις. οὐδὲ γὰρ οὐδὲ πρὸς θεραπείαν ἦν τι αὐτοῖς πόριμον, καὶ τὴν κατὰ ἰατρείαν ἐπικουρίαν ὑπερβαίνοντος τοῦ πάθους. εἰκὸς δὲ ὅτι ἅτε διάλημψιν ἔχοντες περὶ αὐτοῦ ὡς σοφοῦ καὶ αἰδοῖ σιωπᾶν ᾑροῦντο, πρὸ αὐτοῦ μὴ τολμῶντες προενέγκασθαι λόγον. "μετὰ τοῦτο ἤνοιξεν Ἰὼβ τὸ στόμα αὐτοῦ καὶ κατηράσατο τὴν ἡμέραν αὐτοῦ λέγων·" ὁ σοφὸς οὐκ ἔστιν ματαιολόγος οὐδὲ προφέρει διὰ γλώττης ἃ μὴ οἷά τέ ἐστιν γενέσθαι. καταρᾶται δὲ οὐ τὴν ἡμέραν, ὅ ἐστι διάστημα χρονικόν, ἀλλὰ τὰ ἐν αὐτῆι συμβάντα. δι' ἔθους γὰρ τῇ γραφῇ τὰ συμβαίνοντα ἡμέραν καλεῖν. τοῦτο ὁ ψαλμῳδὸς παιδεύει λέγων· "ἐν ἡμέραι πονηρᾶι ῥύσεται αὐτὸν ὁ κύριος", πονηρὰν ἡμέραν οὐ τὴν χρονικὴν διάστασιν λέγων, ἀλλὰ τὰ ἐν αὐταῖς πονηρὰ συμβάντα· καὶ τὸ λεγόμενον δὲ παρὰ Παύλῳ· "ὅτι αἱ ἡμέραι πονηραί εἰσ̣ιν", τῆς αὐ55 τῆς διανοίας. οὕτω τις τοῖσδε μὲν ἀγαθὴν εἶναι λέγοι τὴν ἡμέραν διὰ τὰ συμβαίνοντα, τοῖσδε δὲ κακήν. τοῖς γὰρ λαοῖς Ἰσδραὴλ ἀπροσδοκήτως διαβᾶσιν τὴν 16 ἐρυθρὰν θάλατταν καλὴ ἡμέρα εἴη, τοῖς δὲ Αἰγυπτίοις κακή· "ἔδυσαν" γὰρ "ὡσεὶ μόλιβος ἐν ὕδατι σφοδρῶι". "ἀπόλοιτο ἡ ἡμέρα ἐν ἧι ἐγεννήθην καὶ ἡ νὺξ ἐν ᾗ εἶπαν· ἰδοὺ ἄρσεν. ἡ νὺξ ἐκείνη εἴη σκότος καὶ μὴ ἀναζητήσαι αὐτὴν ὁ κύριος ἄνωθεν μηδὲ ἔλθοι εἰς αὐτὴν φέγγος, ἐκλάβοι δὲ αὐτὴν σκότος καὶ σκιὰ θανάτου." ἄξιον θεωρῆσαι εἰ κατὰ τὸν σοφώτατον Ἰὼβ καὶ τὴν τούτου ἀνδρείαν ὑπάρχει καταρᾶσθαί τε τῇ ἡμέραι ἐν ᾗ ἐγεννήθη καὶ νυκτὶ ἐν ᾗ εἶπαν· ἰδοὺ ἄρσεν, ὅπως τε αὐτὴ σκότος ᾖ καίτοι πάσης νυκτὸς οὕτως οὔσης–"ἐκάλεσεν" γάρ φησιν "τὸ φῶς ἡμέραν καὶ τὸ σκότος ἐκάλεσεν νύκτα"–, τί τέ ἐστιν ὃ εὔχεται μὴ ἀναζητηθῆναι ἄνωθεν τὴν ἡμέραν ὑπὸ κυρίου μηδὲ ἐλθεῖν εἰς ταύτην φθέγγος, ἐκλαβεῖν τε αὐτὴν σκότος καὶ σκιὰν θανάτου. τούτων ἔνια οὐδὲ πέφυκεν γίνεσθαι· περὶ γὰρ τῆς παρελθούσης ἡμέρας καὶ μηκέτι ὑπόστασιν ἐχούσης τοιαῦτα ἀρᾶσθαι εὐκτικῶς οὐκ ἂν εἴη σοφοῦ. εἰ δὲ καὶ οἱ φιλίστορες ἐμμένοιεν τῇ 56 τοῦ ῥητοῦ ἀποδόσει, ὑπεκλύουσι τὴν ἀνδρείαν τοῦ ἁγίου, ἣν ὁ διάβολος ὑπεκλῦσαι οὐ δεδύνηται, το σαύτην αὐτὸν ἔχειν ὀλιγωρίαν ὑποτιθέμενοι, ἣν εἴπερ εἶχεν οὐδ' ἂν οὐδ' οὕτως καταισχυνθεὶς ὁ διάβολος ἐπὶ τῆι ἀνδρείᾳ αὐτοῦ ἐτύγχανεν οὐδ' ὁ κύριος ἔλεγεν πρὸς αὐτόν· "οἴει δέ με ἄλλως σοι κεχρηματικέναι ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος;" οὐκοῦν, ἐπειδὴ τὰ τοῦ ῥητοῦ χώραν εὔλογον οὐκ ἔχει καὶ πρέπουσαν τῶι ἁγίωι, κατὰ νόμους ἀλληγορίας θεωρητέον τὰ προκείμενα. πρὶν δὲ ταύτης ἄρξασθαι, ἀκόλουθον προειπεῖν τινα συντελοῦντα πρὸς τὸ προκείμενον· ἡ τοῦ ἀνθρώπου ψυχὴ ἀθάνατος ὑπάρχουσα καὶ οὐ μόνον ἑτέρας οὐσίας παρὰ τὸ σῶμα, ἀλλὰ καὶ θειοτέρας, τούτωι συνεπλάκη κατὰ διαφόρους λόγους, ἢ τῆς ἀξίας αὐτῆς τῆς κατὰ ῥοπὴν ἰδίαν καὶ πόθον πρὸς τὰ σώματα κοινωνίαν πρὸς αὐτὰ ἐργασαμένης, ἢ διὰ τὸ χρήσιμον τῶν ὠφελίας δεομένων τούτῳ συναφθείσης. οὐδὲ γὰρ συνεσπάρη τῷ σώματι κατὰ τοὺς ἀγνοοῦντας αὐτῆς τὸ μέγεθος τῷ μὴ οἷόν τε εἶναι ἐκ σωματικοῦ σπέρματος ἀσώματον οὐσίαν ὑποστῆναι· οὐδ' αὖ ὑστέ57 ρα τοῦ σώματος πλάττεται προηγουμένη τυγχάνουσα· οὐδὲ γὰρ μετὰ τὸ "καταπαῦσαι τὸν θεὸν ἀπὸ πάντων τῶν ἔργων αὐτοῦ" ἐκ τοῦ μὴ ὄντος τινὰ ὑφίστησιν· "τί" γάρ φησιν "τὸ γεγονός, αὐτὸ τὸ

γενησόμενον, καὶ τί τὸ πεποιημένον, αὐτὸ τὸ ποιηθησόμενον, καὶ οὐκ ἔστιν πᾶν πρόσφατον ὑπὸ τὸν ἥλιον. ὃς λαλήσει καὶ ἐρεῖ· ἰδὲ τοῦτο καινόν ἐστιν, ἤδη γέγονεν ἐν τοῖς αἰῶσιν τοῖς ἐπερχομένοις ἀπὸ ἔμπροσθεν ἡμῶν". μαρτυρία δὲ τοῦ τε δι' ἰδίαν κακίαν καὶ διὰ τὸ τῶν ἄλλων χρήσιμον εἰς τὸν βίον εἰσάγεσθαί τε καὶ τοῖς σώμασιν συνπλέκεσθαι ὅ τε Ἰερεμίας ἀκούων· "πρὸ τοῦ με πλάσαι σε ἐν κοιλίαι ἐπίσταμαί σε καὶ πρὸ τοῦ σε ἐξελθεῖν ἐκ μήτρας ἡγίακά σε, προφήτην εἰς ἔθνη τέθεικά σε", Ἰακώβ τε καὶ Ἠσαύ, περὶ ὧν ὁ θεὸς λέγει· "τὸν Ἰακὼβ ἠγάπησα, τὸν δὲ Ἠσαὺ ἐμίσησα", ἔτι ἐν γαστρὶ τυγχανόντων, καὶ Ἰωάννης ἐν γαστρὶ τῆς μητρὸς "σκιρτῶν καὶ ἀγαλλιώμενος". ταῦτα γὰρ οὐ συνχρόνους τοῖς σώμασιν ἀποδείκνυσιν τὰς ψυχάς· ὁ γὰρ ἀγαλλιαζόμενος ἐν κοιλίᾳ μητρὸς καὶ πνεύματος ἁγίου μετέχων ἐκ κοιλίας μητρὸς αὐτοῦ καὶ μισούμενος πρὶν γεννηθῇ καὶ ἄλλος ἀγαπώμενος οὐκ ἀναιτίως ταῦ58 τα ὑφίσταται. ἐπίπονον δὲ οὐ μόνον τὸ δι' οἰκεῖα σφάλματα, ἀλλὰ καὶ δι' ἑτέρων ὠφελίας συνάπτεσθαι σώματι καὶ μοχθηρότατον· ὡς γὰρ οὐ διὰ τοὺς νικῶντας ἐν πολέμωι τὴν αἰτίαν τοῦ πολέμου ἐπαινεῖν προσήκει πρόφασιν οὖσαν ἀηδῶν πολλῶν, οὕ τως οὐ διὰ τοὺς κατορθοῦντας ἐπαινεῖν ἀκόλουθον τὴν εἰς τὸν βίον εἴσοδον, ἀλλὰ πεπεῖσθαι, ὅτι καὶ παρ' ἑαυτοὺς ἔνιοι πειραθέντες εἰς ἔσχατον κακὸν ἐληλύθασιν καὶ τοῖς διὰ τὴν τῶν ἄλλων ὠφελίαν ἥκουσιν αἴτιοι κατέστησαν πόνων. τὰ τοίνυν διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν συμβαίνοντα κακὰ ἡμέραν ὀδυνηρὰν καὶ ἀξίαν κατάρας ὁ Ἰὼβ ἡγούμενός φησιν· "ἀπόλοιτο ἡ ἡμέρα ἐν ἧι ἐγεννήθην." τοῦτο δὲ ὑπὲρ παντὸς τοῦ γένους λέγει. ἐπεὶ γὰρ ᾔδειν̣ ὁ ἅγιος ὅτι πολλή τις ταραχὴ τοῖς 17 ὁρῶσι τὰ κατ' αὐτὸν συνέβαινεν ἐπισταμένοις ὡς ἀναξίως πάσχει, ἀνάγει τὸν λόγον εἰς τὴν αἰτίαν πᾶσαν, μονονουχὶ λέγων· «εἰ μὴ διὰ τὴν τῶν πολλῶν πτῶσιν, χαρακτῆρος ἀνδρείας οὐκ ἔδει.» ὡς γὰρ ἐξ ἀταξίας πολλῶν κακώσει ὑποπεσόντων ὁ φιλόστοργος ἰατρὸς εἰκότως καταράσεται τῆι ἀταξίαι, 59 οὕτως ὁ μακάριος θεραπεύων, ὅτι οὐκ ἀκρίτως ταῦτα γίνεται, ἀλλ' εἱρμοῦ τινος καὶ ἀκολουθίας καλούσης ἵν' ὠφεληθῶσιν οἱ πεπτωκότες, κατα ρᾶται τὴν ἡμέραν τῆς πτώσεως τῶν ἀνθρώπων κοινοποιῶν τὸν λόγον. χρῆται δὲ ταῖς λέξεσιν διηγηματικώτερον, ὅπως τὸ σχῆμα τοῦ λόγου δηλοῖτο. ἀπόλοιτο οὖν φησιν αἰτία καὶ μηκέτι ὑπάρξαι η῾̣ τὴν εἴσοδον ἐργασαμένη τοῦ βίου. εἶτ', ἐπειδὴ καὶ ἐν νυκτὶ συμβαίνει τοκετὸν γενέσθαι, παραλαμ̣βάνει καὶ τὸ τῆς νυκτὸς ὄνομα· "ἡ νὺξ ἐκείνη εἴη σκότος", ἵν' ᾖ τὸ λεγόμενον· μηκέτι ὁδεύοντες, ἀλλ' ὡς ἐν σκότῳ μὴ εὕροιεν τὴν ὁδὸν τῆς γενέσεως τῆς κακίας ἐμποδιζόμενοι, ὡσεὶ καὶ περὶ κακουμένων ἐπ' ἀταξίας λέγοι τις· μηκέτι εὐοδωθείη τὰ τῶν ἀτακτούντων. "καὶ μὴ ἀναζητήσαι αὐτὴν ὁ κύριος ἄνωθεν." ἔπρεπεν γὰρ τῶι ἁγίωι εὔχεσθαι ἐπὶ τὴν ἀρετὴν ἐλαύνειν τὰ λογικὰ καὶ μηκέτι ὑποστροφὴν πάσχειν ἐπὶ χείρονα κατάστασιν–οὐ γὰρ τὴν αὐτήν– κατὰ τοὺς μετενσωμάτωσιν εἰσάγοντας. "μηδὲ ἔλθοι εἰς αὐτὴν φέγγος." κωλυθείη ἡ ἐπὶ τὰ χεί ρω ὁρμὴ ἀφωντίστων τῶν ἐνεργούντων μενόντων, ὅπως κατὰ τὸ εἰρημένον "φῶς ἀσεβῶν 60 σβεσθήσεται". "ἐκλάβοι δὲ αὐτὴν σκότος καὶ σκιὰ θανάτου", ἵνα τοῖς ῥέπουσιν εἰς κακὰ σκοτώδη σφαλῇ αὕτη ἡ ἔννοια, κωλύουσα τὴν ἐπὶ τὸ κακὸν αὐτῶν ὁρμὴν οἰομ̣ένων ὅτι θανατῶδες ἐστὶν τὸ ἐπιχείρημα. ὅμοιον τούτωι ἐστὶν τὸ λεγόμενον ὑπὸ τοῦ προφήτου· "ἀνοικοδομήσω τὰς ὁδοὺς αὐτῆς ἐν σκόλοψιν καὶ τὴν τρίβον αὐτῆς οὐ μὴ εὕρῃ." μέγα γὰρ αὐτὴν τὴν κακίαν ἐμποδίζεσθαι καὶ φόβωι καὶ ἀγνοίαι. οὕτω γὰρ ἐπὶ τὸ μισητικῶς πρὸς αὐτὴν ἔχειν τις ἥξει. "ἐπέλθοι ἐπ' αὐτὴν γνόφος, καταραθείη ἡ ἡμέρα καὶ ἡ νὺξ ἐκείνη, ἀπενέγκοιτο αὐτὴν σκότος." ταύτας οὐκ ἀρὰς προσήκει λογίζεσθαι ἀλλ' εὐχὰς πρὸς τὸ γενέσθαι τῶν κακῶν παῦλαν. κατὰ γὰρ τὰ προδιηγηθέντα εὐκτέον τὴν αἰτίαν τῆς πτώσεως καὶ τὴν ὁδὸν ταύτης ἄγνωστον εἶναι, "ὅπως μὴ γένηται εὐοδίαν ἐν κακοῖς ἀνδρί". ἀρετῆς γὰρ ἐπιθυμία τὴν ἐπὶ τὴν κακίαν ὁδὸν ἀγνωστοτέραν ἐργάζεται, αὐτὴ δὲ ἐπιτεινομένη καὶ παντελῆ λήθην τῆς ἐνεργείας αὐτῆς ἐνποιεῖ· τοῦτο γὰρ εἴη τὸ "ἀπενέγκαιτο αὐτὴν σκότος". αὐτὴ δ'–αὐτὴ ἡ κακία λέγω–καὶ κατάρας ἀξία ἐστίν, τὰ ἄξια κατάρας τοὺς ἐνεργοῦντας αὐ61 τὴν ἔχειν παρασκευάζουσα. "μὴ εἴη εἰς ἡμέρας ἐνιαυτοῦ μηδὲ ἀριθμηθείη εἰς ἡμέρας μηνῶν, ἀλλὰ ἡ νὺξ ἐκείνη εἴη ὀδύνη." ἐν ἀριθμῷ καὶ μνήμῃ ὁ ἅγιος οὐ βούλεται εἶναι τὴν ἡμέραν τῆς ἐκπτώσεως ὀδυνηρᾶς γινομένης διὰ

μετανοίας δι' ἐκείνην τὴν σκοτώδη αἰτίαν καὶ νύκτα διὰ τὸ ἐπίπονον καὶ ἀφεγγὲς καλουμένην, ἵν' ἐκ τῆς μετανοίας γένηταί τις διόρθωσις ἀφιστῶσι σ̣··· νυκτὸς καὶ ἐνάριθμον τὸν ἐν τῇ μετανοίαι γεγενημένον ἀποτελῇ ὡς ἐνπεριέχεσθαι τῶι ἐνιαυτῶι ἐκείνῳ περὶ οὗ ὁ ψαλμῳδός φησιν· "εὐλογήσεις τὸν στέφανον τοῦ ἐνιαυτοῦ τῆς χρηστότητός σου", καὶ ψάλλειν προκόπτοντα· "πολυωρήσεις με ἐν βουλῇ σου ἐν δυνάμει σου." "καὶ μὴ ἔλθοι ἐπ' αὐτὴν εὐφροσύνη μηδὲ χαρμο νή." φιλέταιρος ὢν ὁ ἅγιος εὔχεται μηδένα πτώσει ἐνευφραίνεσθαι ἢ ἥδεσθαι ἐν τούτωι. πολλάκις γὰρ ὁρῶντές τινα ἐπὶ κακὰς πράξεις σπεύδοντα εὐχοίμεθα λέγοντες· «μὴ τύχοι τοῦ σπουδαζομένου.» ταύτῃ τῇ γνώμῃ καὶ ὁ ἅγιος ἐπευχόμενος ψάλλει, οὐ καταρώμενος· "ἄλαλα γενηθήτω τὰ χείλη τὰ δόλια τὰ λαλοῦντα κατὰ τοῦ δικαίου ἀνομίαν ὑπερηφανίᾳ καὶ ἐξουθενώσει." τὸ δ' ἄλαλα γενέσθαι τὰ ἄδικα χείλη τί ἕτερον εἴη ἢ παύσασθαι ἀδίκως λαλοῦντα ἐπιγνόντος τοῦ λαλοῦντος ὡς ἀπρεπὲς τὸ τοιοῦτον; καὶ οὗτος 62 οὖν εὔχεται ὅπως μηδεὶς οὕτως διαστραφθείη ὡς νομίσαι, ὅτι χαρτόν ἐστιν ἢ εὐφροσύνην ἐμποιοῦν τὸ ὑποπεσεῖν τῇ καταστάσει τῆι ἀγούσῃ εἰς 18 ἀνθρωπίνην ἀσθένειαν. τοῦτο αὐτὸς ὁ σωτήρ φησιν· "καλὸν ἦν αὐτῷ εἰ οὐκ ἐγεννήθη ὁ ἄνθρωπος ἐκεῖνος", καὶ ἐν τῷ Ἐκκλησιαστῇ δείκνυται· "ἀγαθὸς ὑπὲρ τοὺς δύο τούτους ὃς οὔπω ἐγένετο." τῷ δὲ μήπω γεγεννημένωι κατὰ τήνδε δηλονότι τὴν γέννησιν εἰ ἀγαθὸν συμβαίνει, οὐκ ἀ νυποστάτως συμβαίνει. "ἀλλὰ καταράσεται αὐτὴν ὁ καταρώμενος τὴν ἡμέραν ἐκείνην, ὁ μέλλων τὸ μέγα κῆτος χειρώσασθαι." αὕτη ἡ εὐχὴ ὑπὲρ λύσεως τῆς αἰτίας τῶν συμβάντων, κακῶν μὲν τοῖς παρ' ἑαυτοὺς εἰς τὴν ὁδὸν ἐλθοῦσιν τῆς γενέσεως, πόνων δὲ τοῖς δι' ἑτέρους. εὔχεται οὖν κατάρᾳ ὑποπεσεῖν τὴν τῶι ὄντι ἀξίαν κατάρας αἰτίαν τοῦ ἀνθρωπίνου συμπτώματος, ἵνα καὶ οἱ ἐν αὐτῇ γιγνόμενοι ἐπιγνόντες ὅτι κατάρας ἐστὶ πλήρης φύγωσι ταύτην ὡς θεοῦ καταρωμένου. εὖ δὲ καὶ τὸ συνάψαι τῶι καταρωμένῳ θεῶι οὐχ ἑτέραν ἐνέργειαν αὐτοῦ ἀλλὰ τὴν κατὰ τὴν οἰκονομίαν. οὐκ εἶπεν γάρ· "ἀλλὰ καταράσεται αὐτὴν ὁ καταρώμενος τὴν ἡμέραν ἐκεί63 νην" καὶ ἐπήγαγεν «ὁ δημιουργός» ἢ «ὁ διδάσκων»–οὐ καὶ ταῦτα ἕπεται, ἀλλ' "ὁ μέλλων τὸ μέγα κῆτος χειρώσασθαι". ἐπεὶ γὰρ ὁ διάβολος ο καὶ κῆτος εἴρηται αἴτιος τῆς πτώσεως τῶν ἀνθρώπων γεγονώς, ὑπὲρ δὲ ταύτης, ἵνα λυθῇ, τὴν εὐχὴν ἀναφέρει, ἀκολούθως τῇ προφητείᾳ χρῆται, ὡς "καταργηθήσεται ὁ τὸ κράτος ἔχων τοῦ θανάτου διάβολος," καὶ γὰρ τοῦτον προεῖδεν τῆι καθαρότητι τῆς ψυχῆς ὑπὸ τοῦ ἁγίου πνεύματος κινούμενος ὡς καὶ τοῖς ἁγίοις δοθῆναι ἐξουσίαν "πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ", ἵνα καὶ οἱ ἄλλοι ἐκ τούτων ἀνανήψαντες ἀπαλλαγῶσι τῆς ἀντεχούσης ἁμαρτίας ὡς διὰ τὸ προκόψαι ἐν ἀρετῇ ἀκοῦσαι· "ἐπ' ἀσπίδα καὶ βασιλίσκον ἐπιβήσῃ καὶ καταπατήσεις λέοντα καὶ δράκοντα", ὅς ἐστιν ὁ διάβολος. εἴρηται γὰρ περὶ αὐτοῦ· "ὁ ἀντίδικος ἡμῶν διάβολος ὥστε λέων περιπατεῖ ζητῶν τίνα καταπίῃ", καὶ πάλιν· "συνέτριψας τὰς κεφαλὰς τοῦ δράκοντος." καλῶς δὲ τὸ "ὁ μέλλων" εἴρηται, δηλοῦν τὸ κατὰ τὴν ἐνανθρώπησιν. οὐ γὰρ ἥρμοζε γυμνῇ θεότητι καταργῆσαι τὸν διάβολον, ἀλλὰ διὰ τούτου ναοῦ τοῦ λόγου γεγενημένου, ὃς ἐκ σπέρματος 64 τοῦ ἀπατηθέντος καὶ βλαβέντος ὑπὸ διαβόλου γεγένηται. καύχημα γὰρ αὐτῷ ἦν εἰ γυμνῇ θεότητι χειρωσάμενος αὐτὸν ὑπῆρχεν. τὰ διάφορα δὲ ὀνόματα τοῦ διαβόλου ἐνεργείας αὐτοῦ διαφόρους, οὐκ οὐσίας δηλοῖ. διάβολος γὰρ καὶ ἀντικείμενος καὶ πονηρὸς καὶ λέων καὶ δράκων καὶ ὄφις καὶ κῆτος διὰ τὸν τρόπον λέγεται, διαφόρως αὐτοῦ τὴν κακίαν ἐνεργοῦντος, ὅπερ ἀνατρεπτικόν ἐστιν τοῦ Μανιχαϊκοῦ δόγματος. "σκοτωθείη τὰ ἄστρα τῆς νυκτὸς ἐκείνης καὶ μὴ ὑπομείναι καὶ εἰς φωτισμὸν μὴ ἔλθοι, καὶ μὴ ἴδοι ἑωσφόρον ἀνατέλλοντα." τὰ ἐν τῇ ἡμέρᾳ τετάρτῃ γεγενημένα

ἄστρα–ταὐτὰ ἄχρι τῆς συντελείας–πάσης ἐστὶν νυκτὸς καὶ οὐ τῆσδε μὲν τάδε, τῆσδε δὲ τάδε, ὥστε τὸ "ἐκείνης" προσκείμενον τῆς ἱστορίας ἡμᾶς ἀπάγει· οὐ γὰρ μία νὺξ ἰδικῶς ἕτερα ἄστρα ἔχει, ἵνα καὶ περὶ αὐτῶν λεχθῇ ὅπως σκοτωθῶσιν. ἄλλως δέ, πῶς οὐκ ἀπᾷδον ἀνδρὸς σοφοῦ τὸ εὔχεσθαι σκοτωθῆναι ἄστρα ἃ ὁ θεὸς εἰς τὸ φαί νειν ἐποίησεν τοῦτό τε εὔχεσθαι διὰ τὰ περιστατικὰ τὰ αὐτῶι συμβάντα, ὅπερ τῆς ἀνδρείας αὐτοῦ ἐστιν καθαιρετικόν. διόπερ ἀνακτέον αὐτὰ κατὰ τὰ προ65 αποδοθέντα. εὔχεται οὖν ὁ ἅγιος μὴ αἱρετὰ λογίζεσθαι τοὺς ἀνθρώπους τὰ μὴ ὄντα αἱρετά. ἐπειδὴ αἱ ψυχαὶ αἱ φιλαμαρτήμονες ἔχουσί τινα τὰ πρὸς κακίαν χειραγωγοῦντα, ἢ διδασκαλίαν τῶν κακῶν ἢ λογισμοὺς εἰς ταῦτα ἄγοντας, ἅπερ φῶς ἀπ' αὐτοῦ λέγεται διὰ τὸ τρόπον τινὰ προκοπὴν εἰς κακίαν ἐνποιεῖσθαι, εὔχεται ταῦτα μὴ συνδραμεῖν μηδὲ ὑπόθεσιν εἶναι τοῖς ἐπὶ κακίαν χωροῦσιν, λέγων· "σκοτωθείη τὰ ἄστρα τῆς νυκτὸς ἐκείνης", νυκτὸς λέγων τῆς ὁδοῦ τῆς εἰς τὴν ἀνθρωπίνην κατάστασιν. μηδὲν φαινέσθω ταῖς ψυχαῖς λαμπρὸν μηδὲ χειραγωγοῦν ἐπ' αὐτήν, ἵνα πολλῶν δεσμὸς γένηται κακῶν ἐν αὐτῇ. αὐτὴ μὴ ἔστω παράμονος ἀποστραφέντων αὐτὴν λοιπὸν τῶν λογικῶν διὰ τὸ ἀφώτιστον, ὅ ἐστιν διὰ τὸ μὴ 19 εὑρίσκειν ἢ ἐνγίνεσθαι τοιαῦτα ὑπεκκαύματα τὰ ἄγοντα ἐπ' αὐτήν. ἐν αὐτῆι δὲ ταύτῃ μηδὲ ἑωσφόρος γένοιτο λόγος δοκῶν εἶναι φωτεινὸς διὰ πιθανότητα τοῦ δεῖν ἀρέσκεσθαι τῇ ὁδῷ ταύτῃ. πολλάκις γὰρ ὁ φιλαμαρτήμων 66 ἐμμένει τῶι σφάλματι ἢ τὴν ἡδονὴν ἀποδεχόμενος ἢ λογισμοὺς πιθανοὺς ἀνακινῶν, ἐξ ὧν οἴεται μὴ σφάλλεσθαι. "ὅτι οὐ συνέκλεισεν πύλας γαστρὸς μητρός μου." τὸ αἴτιον τῆς ἀρᾶς νῦν φαίνεται λέγων, ὅπερ ο̣υ᾿̣κ̣ ἐπὶ τῆς αἰσθητῆς νυκτὸς ἁρμ̣ο´̣ζει, ἀλλὰ τῆς καταστάσεως ὡς ἔφαμεν τῆς ἐπὶ τὸν βίον ἀγούσης. εἰ γὰρ μὴ ἦν αὐτὰς οἴξασα, οὐδ' ἂν ἠνοίγοντο πύλαι γαστ̣ρ̣ὸς μητρός, ὅ ἐστιν οὐκ ἂν ἦν ὁ ἐπώδυνος οὗτος βίος οὐδὲ δι' ἁμαρτίαν τοιαύτης ···· ἐγεγόνει τὸ τοῦ γένους ἁμάρτημα. τούτου δ' ὑπάρχοντος οὐκ ἂν οὐδ' ὁ κατ' οἰκονομίαν κ̣····· · διάγων διὰ ταύτης τῆς καταστάσεως παρετείνετο, ἅπερ εἰ δὼς καὶ ὁ μακάριος Παῦλος ἔφασκεν· "κάλλιον ἀναλῦσαι καὶ σὺν Χριστῷ εἶναι. τὸ δὲ ἐπιμένειν τῇ σαρκὶ ἀναγκαιότερον δι' ὑμᾶς", ὥστε τὸ μὲν διά τι, τὸ δὲ ἀπολύτως καλὸν ὑπάρχειν. μακάριον γὰρ τὸ ἐκτὸς εἶναι τοῦ ζῆν τούτου. τοῖς γοῦν γνωρίμοις ὁ Ἰησοῦς λέγει· "οὐκέτι ἐστὲ ἐκ τοῦ κόσμου τούτου, ἀλλ' ἐγὼ ἐξελεξάμην ὑμᾶς." βέλτιον οὖν τὸ μηδὲ τὴν ἀρχὴν πειραθῆναι τοιαύτης ὁδοῦ, κἂν δι' οἰκονομίαν 67 συμβαίνῃ. καλὸν γάρ, εἰ μηδεὶς ἐδέετο ἰατροῦ ὑγιὴς ὤν. οὕτω γὰρ ἠκολούθει τὸ μὴ εἶναι ἐν τῇ αὐτῆι καταστάσει, ᾗ ἀκολουθεῖ καὶ ἐπίπονα καὶ ἀηδῆ, ὡς καὶ ἐπιφέρει. "ἀπήλλαξεν γὰρ ἂν πόνον ἀπὸ ὀφθαλμῶν μου." οὐ μόνον τὸν θλίβοντα καὶ περιέχοντα αὐτὸν πόνον δηλοῖ, ἀλλὰ καὶ ὅτι εἶδεν πολλοὺς διαστρεφομένους· ὁ γὰρ τοῦ δικαίου ὀφθαλμὸς ἐκθέσμοις ἔργοις ἐνεργουμένοις ἀπὸ τῶν φαύλων βαρύνεται. καὶ αὐτὸ δὲ τὸ ἐπιχωρεῖν τῶι βίῳ πόνος οὐ μικρός. ἐν ἀδικίαι ταῦτα πάντα ἔχει ·····_6_ρ_̣_ε6να, ἅπερ ἤργει κακίας μὴ γινομένης. ἀλλὰ καὶ ὁ Ἁμβακοὺμ τοιαύτην ἀφίησι φωνὴν λέγων· "ἱνατί μοι ἔδειξας κόπους καὶ πόνους, ἐπιβλέπειν ταλαιπωρίαν καὶ ἀσέβειαν;" "διὰ τί γὰρ ἐν κοιλίαι οὐκ ἐτελεύτησα, ἐκ γαστρὸς δὲ ἐξῆλθον καὶ οὐκ εὐθὺς ἀπωλόμην; ἱνατί δὲ συνήντησάν μοι τὰ γόνατα, ἱνατί δὲ μαστοὺς ἐθήλασα;" τὴν οἰκονομίαν τὴν διὰ τοὺς ὠφελουμένους ὡς ἔοικεν παραιτεῖται κατὰ τὸν Ἰωνὰν πρὸς τῷ καὶ διδασκαλίαν ἀπαιτεῖν τῶν τοῦ θεοῦ κριμάτων, 68 ὅπερ ἴδιόν ἐστιν τῶν δικαίων, οὐκ ἀγνοούντων παντελῶς, ἀλλ' ἵνα οἱ ἄλλοι μάθωσιν τὸ τοιο̣ῦτο εἶδος τῶν λόγων προσωποποιουμένων. ὁ Ἰερεμίας γοῦν προσάγει πεῦσιν· "δίκαιος εἶ, κύριε, πλὴν κρίματα λαλήσω πρὸς σέ", ὅπερ δεικτικὸν ὑπάρχει τοῦ εἰδέναι ἃ τούτοις γίνεται, περὶ ὧν ἐρωτᾷ· "τί ὅτι ὁδὸς ἀσεβῶν εὐοδοῦται;" τὸ τοῦ θεοῦ κρίμα τῶι ὄντι πολλὴν δέχεται ποικιλίαν ἀδίκων μὲν εὐθηνουμένων, δικαίων δὲ στενοχωρουμένων καὶ μυσαρῶν μετασχόντων, ὡς αὐτὸς ὁ Ἰερεμίας ἅγιος ὢν ὡς καὶ ἐκ μήτρας ἡγιάσθαι, παθὼν δὲ τοσαῦτα ὡς καὶ εἰς λάκκον βορβόρου ἐμβάλλεσθαι· ἀλλὰ καὶ Λάζαρος καὶ ὁ πλούσιος–ὁ μὲν κακοπαθῶν, ὁ δὲ ζῶν μετὰ πλείστης εὐπαθείας–τὸ τῶν ἀπορρήτων θεοῦ κριμάτων ἀκριβὲς ἐκφέρουσιν. "εὐοδεῖσθαι" δὲ τοῦτο καλεῖ ὡς πρὸς τὴν τῶν πολλῶν δόξαν. οὐκ ματαιολογῶν οὖν ἀλλ' ἐρωτῶν διὰ τὸ τοὺς ἄλλους μαθεῖν τὰ τοιαῦτα ἐπιφέρει ὁ ἅγιος. τούτου τοίνυν ὑπάρχει καὶ τὸ ἐν ἑνὶ τῶν ψαλμῶν λεγόμενον· "ὡς ἀγαθὸς τῷ

Ἰσδραὴλ ὁ θεός, τοῖς εὐθέσι τῇ καρδίᾳ. ἐμοῦ δὲ παρὰ μικρὸν ἐσαλεύθησαν οἱ πόδες, παρ' ὀλίγον ἐξεχύθη τὰ διαβήματά μου, 69 ὅτι ἐζήλωσα ἐπὶ τοῖς ἀνόμοις εἰρήνην ἁμαρτωλῶν θεωρῶν." ὅτι δ' οὐκ ἀμφιβάλλει δῆλον· φησὶν γάρ· "ὡς ἀγαθὸς τῷ Ἰσδραὴλ ὁ θεός." ταῦτα ποιεῖ νοούμενα παρὰ τῶν εὐθεῖαν ἐχόντων καρ δίαν. ἑαυτὸν δ' ὑποτίθεται σαλευόμενον καὶ βέβαιος ὤν, τῶν δὲ δυσαρεστουμένων πρόσωπον ἀναδεχόμενος, ἵνα λοιπὸν μετὰ τὰ ῥήματα τοῦ δισταγμοῦ τὰ ῥήματα τῆς διδασκαλίας ἐπενέγκῃ. καὶ ὁ Ἰὼβ γοῦν θεοῦ πυνθανόμενος μαθεῖν θέλει–τοῦτο γὰρ εἰσάγει πρόσωπον–τῆς τοιαύτης διαγωγῆς αἰτίαν. καὶ γὰρ πρὸς τὴν αἰτίαν τῆς ἐν 20 σώματι ὁδοῦ ὡσανεὶ ἀναδεχόμενός φησιν † ὅτι γὰρ ·····πεσόντες εἰς τοσαύτην ·····ν κακίαν ὡς δεηθῆναι πρὸς τὸ σῶμα κοινωνίας καὶ βοηθοὺς τοὺς οἰκονομίας χάριν ἐλθόντας, ὥστε λέγειν τὰ ἐκτεθέντα. "διὰ τί γὰρ ἐν κοιλίαι οὐκ ἐτελεύτησα;" εὐλαβείᾳ γὰρ οἱ ἅγιοι παραιτοῦνται τὸ ἐγχειρίζεσθαι τὴν τῶν ἀσθενεστέρων ὠφελίαν. διὰ τοῦτο αὐτὸ καὶ τὰ ἑξῆς δέ φησιν· "ἐκ γαστρὸς δὲ ἐξῆλθον καὶ οὐκ εὐθὺς ἀπωλόμην;" ὡσαύτως καὶ τό· "ἱνατί συνήντησάν μοι τὰ γόνατα; ἱνατί δὲ μαστοὺς ἐθήλασα;" ἐβούλετο γὰρ 70 ὁ ἅγιος μὴ συμβῆναι νόσον τοῖς λογικοῖς, ἵνα μὴ ἀκολουθία γένηται τοῖς καθαροῖς δι' αὐτοὺς ἐλθεῖν ἰατρείας τρόπῳ. εὖ δὲ καὶ τό· "ἱνατί συνήντησάν μοι τὰ γόνατα;", ὅπερ δηλοῖ πορείαν. τοῖς μὲν γὰρ ἄλλοις διὰ τὰ ἴδια πταίσματα ἐνταῦθα ἠκολούθει ὁ βίος, τοῖς δὲ ἁγίοις συνήντησεν οὐχ ὡς ὑπευθύνοις, ἀλλ' ὡς οἰκονομίαν ἐκτελοῦσιν. "νῦν ἂν κοιμηθεὶς ἡσύχασα, ὑπνώσας δὲ ἀνεπαυσάμην μετὰ βασιλέων βουλευτῶν γῆς." εἰ γάρ, φησίν, μὴ τοιαύτη ἀκολουθία καὶ εἱρμὸς ἐγεγόνει ὡς ὁδεῦσαί με ἄχρι ταύτης τῆς καταστάσεως διὰ τοὺς χρῄζοντας θεραπείας, ὅ ἐστιν εἰ ἐν κοιλίᾳ ἐτύγχανον τελευτήσας ἐκ γαστρὸς μὴ ἐξελθὼν καὶ εὐθὺς περιαιρούμενος καὶ μὴ συναντήσαντά μοι ὑπῆρξεν τὰ γόνατα μηδὲ μαστοὺς ἐθήλασα, ὅ ἐστιν εἰ μὴ διὰ τὴν ἡμῖν ἐγχειρισθεῖσαν ἐπίπονον οἰκονομίαν, "νῦν ἂν κοιμηθεὶς ἡσύχασα", ὅ ἐστιν· παῦλαν ἐσχηκὼς ἐν αὐτῇ τῇ βιοτῇ τῶν θείων καὶ οὐρανίων λογικῶν διῆγον διατριβήν. οἱ βασιλεῖς καὶ βουλευταὶ τυραννοῦσι γῆς τῶν πραέων, περὶ ὧν εἴρηται· "μακάριοι οἱ πραεῖς, ὅτι 71 αὐτοὶ κληρονομήσουσι τὴν γῆν", ἐκλαμβανόντων ἡμῶν βασιλεῖς μὲν τοὺς ἐν ὑπεροχῇ, βουλευτὰς τοὺς ὑποδεεστέρους, ὧν οἱ βασιλεῖς ἄρχουσιν. τοιαύτην ἀναλογίαν περιέχει ἡ παραβολὴ ἡ ἐν τοῖς εὐαγγελίοις· "γίνου ἐπάνω δέκα πόλεων ἢ πέντε." "οἳ ἠγαυριῶντο ἐπὶ ξίφεσιν." οὐ φιλοπόλεμός τις ὢν ὁ ἅγιος μετὰ τοιούτων βασιλέων κατὰ τὸ πρόχειρον διαγαγεῖν ἐβούλετο, οἵτινες ἕτοιμοι πρὸς τὸ πολεμεῖν ὄντες τὰς ἐν τοιούτοις διαγωγὰς καλὰς νομίζουσιν, ἀλλ' ἐπιστάμενος "ὅτι ἡ πάλη τοῖς ἁγίοις οὐ πρὸς αἷμα καὶ σάρκα" κατὰ τὸν ἀπόστολόν ἐστιν, "ἀλλὰ πρὸς ἀρχάς, πρὸς ἐξουσίας, ἀλλὰ πρὸς τοὺς κοσμοκράτορας τοῦ σκότους τούτου, ἀλλὰ πρὸς τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας", πρὸς οὓς οἱ καλῶς πολιτευόμενοι τὴν σωτήριον "πανοπλίαν" ὡπλισμένοι προμάχονται, μετ' ἐκείνων ἐβούλετο ἔχειν τὴν διαγωγὴν μὴ πειραθεὶς ἀνθρωπίνης γενέσεως. ἀλλ' εἷς ἐκείνων εἰρηναίων ἐτύγχανεν καὶ ὁ ὑπὸ Ἰησοῦ τοῦ τοῦ Ναυὴ ὀφθεὶς ἀρχιστράτηγος τοῦ κυρίου, ᾧ καὶ εἶπεν· "ἡμέτερος εἶ ἢ τῶν ὑπεναντίων;". 72 διακριτικὸς ὢν ὁ ἅγιος καὶ οὐ πρόχειρος γιγνώσκει, ὅτι καὶ ὁ ἀντίδικος πολλάκις "μετασχηματίζεται εἰς ἄγγελον φωτός". οὗτοι δὲ καὶ γαῦροι τυγχάνουσιν οὐκ ἀλαζονείαν προτιμῶντες, ἀλλὰ τῇ νίκῃ τῇ κατὰ τῶν ἐναντίων χαίροντες καὶ "ἀγαλλιώμενοι ἐν θεῷ". "ἢ μετὰ ἀρχόντων, ὧν πολὺς ὁ χρυσός, οἳ ἔπλησαν τοὺς οἴκους αὐτῶν ἀργυρίου." τῆς αὐτῆς ὄντα διανοίας καὶ τὰ νῦν προεκτεθέντα οἰκείως τῶι προσώπῳ τοῦ ἁγίου ἐκδεξώμεθα. οὐ γὰρ φιλάργυρος ὢν ἢ κόλαξ μετὰ πλουσίων διάγειν εὐκτέον ἡγεῖτ̣ο̣, ὅς γε τὴν πάντων τῶν κ̣τημάτων καὶ χρημάτων ἀπώλειαν γενναίως ἤνεγκεν πλοῦτόν τε οὐκ ἐδέξατο τῶν φίλων ἀκολάκευτος ὢν καὶ ἐλευθέραν ἔχων πρόθεσιν καὶ λόγον ἀσάλευτον, ὡς μετὰ τοιούτων ἀρχόντων ἐβούλετο αὐτῷ εἶναι τὴν διατριβὴν καὶ βασιλέων, οἳ τῷ πλούτῳ κεκοσμημένοι ἐτύγχανον. ἀγαθὸν πλοῦτόν τισιν οἰομένοις πεπλουτηκέναι γράφει ὁ θαυμάσιος Παῦλος· "ἤδη ἐπλουτήσατε· χωρὶς ἡμῶν ἐβασιλεύσατε· καὶ ὄφελόν γε ἐβασιλεύσατε, ἵνα καὶ ἡμεῖς ὑμῖν συνβασιλεύσωμεν." πολὺν γὰρ χρυσόν, ὃς δηλοῖ καθαρὰν νόησιν, οὗτοι κέκτηνται, 73 καθαροὶ καθαρῶς τῶι φωτὶ τῆς γνώσεως προσπελάζοντες. οὗτοι δ' αὐτοὶ καὶ τῷ ἀναλόγῳ τῆς φύσεως, οὐ τῷ προφορικῶι

λόγῳ, τοὺς ἰδίους οἴκους ἐνέπλησαν, τὸν ἑαυτῶν̣ νοῦν κοσμηθέντες τῇ μετουσίᾳ 21 λόγου ἐκ τῆς ὑπερβαλου´̣σης καθαρότητος, μηδὲν τῆς τοιαύτης ἔχοντες καταστάσεως, ἐν ᾗ γέγονεν ὁ Ἰὼβ οἰκονομίας χάριν, ἥτις διὰ τὴν πρὸς ἀνθρώπους ὁμιλίαν τε καὶ διατριβὴν τὸ ὅμοιον τοῦ τοιούτου νοῦ ἀθόλωτον οὐκ ἔχει, ὅπερ ἀποσμηχθείη διὰ τὸ μὴ εἶναι ἁμάρτημα, ἄλλο δέ τι προσγεγονός, ὃ τῆς ἑ τέρων ὠφελίας χάριν συνβέβηκεν. "ἢ ὥσπερ ἔκτρωμα ἐκπορευόμενον ἐκ μήτρας μητρός, ἢ ὥσπερ νήπιοι, οἳ οὐκ εἶδον φῶς." τῷ· "ἱνατί δὲ μαστοὺς ἐθήλασα" τοῦτο προσαποδίδοται διὰ μέσου εἰρημένων τῶν στίχων ἀπὸ τοῦ· "νῦν ἂν κοιμηθεὶς ἡσύχασα" ἕως τοῦ· "οἳ ἔπλησαν τοὺς οἴκους αὐτῶν ἀργυρίου." εἴη̣ οὖν ἡ αὐτὴ διάνοια τοῖς πρότερον εἰρημένοις· ὡς γὰρ ἀβούλητον ἐτύγχανεν τὸ εἰς γένεσιν ἐλθεῖν, οὕτω καὶ τὸ ἐν ἐκτρώματι γενέσθαι χαρτὸν αὐτῷ, ἵνα μὴ ἐπὶ πλεῖον 74 τῆς κατὰ γένεσιν ταύτην μετασχῇ διαγωγῆς καὶ συντριβῆς ἢ εἰ κἂν νήπιος γέγονεν, πάλιν ὑποστρέψας ᾖν, ὅπως μὴ ἐν ἕξει ἡλικίας μετὰ τὴν νηπιώδη γένηται. καὶ γὰρ τῶι ὄντι οὐκ ἔξω ἀπορίας καὶ ζητήσεως ε̣ἰ´̣η ἂν τὸ τοιοῦτον, τῶν μὲν ο̣υ᾿̣κ εἰς τὸ ζῆν ἡκόντων, τῶν δὲ μετὰ τὴν ἀπότεξιν εὐθὺς πάλιν ἀποθνῃσκόντων, ἅπερ ὁ φιλόσοφος ἐρευνῶν εἴσεται οὐχ ὡς α̣ὐτὰ τυχικῶς γίνεται, δικαίου καὶ ἀγαθοῦ τοῦ θεοῦ τυγχάνοντος καὶ λόγωι καὶ τάξει καὶ μέτρῳ σταθμῷ τε τὰ πάντα τοῦ θεοῦ τῶν ὅλων διοικοῦντος. οἶδεν αὐτὸς καὶ ὁ ἅγιος τὸ κρίμα καὶ οὐκ ἀμερι̣μνῶν τοῦτό φησιν, ἀλλὰ τὴν βελτίονα κατάστασιν αἰνῶν καὶ ταύτην προτιμητέαν εἶναι πειθόμενος. "ἐκεῖ ἀσεβεῖς ἐξέκαυσαν θυμὸν ὀργῆς, ἐκεῖ ἀνεπαύσαντο κατάκοποι τῷ σώματι, ὁμοθυμαδὸν δὲ οἱ αἰώνιοι." ὅλος ὁ εἱρμὸς τῶν ὑπὸ τοῦ Ἰὼβ εἰρημένων διανοίας θείας πειρώμενος διδασκαλίαν ἐπά γει τῆς τῶν ἀνθρώπων διαφόρου γενέσεως. διαλαβὼν γὰρ περὶ τοῦ εὐκτέον αὐτῷ εἶναι μὴ πλησιάσαι τῆι ὁδῷ τῇ ἀνθρωπίνῃ μηδὲ γεννηθῆναι ἢ 75 γεννηθέντα εὐθὺς τοῦ ζῆν τούτου ἀπαλλαγῆναι, ἐπάγει καὶ αἰτίαν τινὰ διδάσκων, ὡς ταῖς ἀντικειμέναις δυνάμεσιν χαρτὸν ὑπάρχον τοῦτο οὐ μικρῶς ἐσπουδάζετο. ἐπεὶ γὰρ ὁ λόγος ἔδειξεν, ὡς διὰ σφάλματα γενέσεως διαφόρους ἔτυχον αἱ ψυχαί, φιλαμαρτήμονες δὲ διάβολος καὶ οἱ σὺν αὐτῷ ὡς καὶ διεγείρειν εἰς κακίαν τοὺς διδομένους αὐτῇ, αὐτὸ τοῦτο ἑρμηνεύει λέγων· "ἐκεῖ ἀσεβεῖς ἐξέκαυσαν θυμὸν ὀργῆς", "ἐκεῖ" λέγων τὸν ἕτερον παρὰ τοῦτον κόσμον ὡς ἐν τῷ· "γυμνὸς ἐξῆλθον ἐκ κοιλίας μητρός μου, γυμνὸς καὶ ἀπελεύσομαι ἐκεῖ." ὅμως̣ δ', εἰ καὶ χαρτὸν ταῖς πονηραῖς δυνάμεσιν τὸ τοιοῦτον, προεῖδε θεὸς οἰκονομῶν καὶ ἑκάστῳ νόμους δέδωκεν κωλύοντας τὸ ἁμαρτάνειν, ὥστε ἐν τούτωι διάγοντας τῷ σώματι οὐράνια φρονεῖν καὶ ποθεῖν τὴν ἐκεῖ ὡσαύτως διατριβήν, ἵνα κεκμηκὼς τῷ σώματι καὶ κατάκοπός τις γεγενημένος τῷ παλαίειν πρὸς τὴν κακίαν ἀνάπαυσιν ἔχῃ. τοῦτο γὰρ σημαίνει τό· "ἐκεῖ ἀνεπαύσαντο κατάκοποι 76 τῷ σώματι." οἱ γὰρ ἅγιοι εὐαρεστήσαντες διὰ πολλῶν ἐπὶ γῆς διὰ πολλῶν θλίψεων, ἐξ ὧν κατάκοποι τῶι σώματι καὶ οὐ τῶι φρονήματι γίγνονται, τὴν ἀνάπαυσιν μετ' ἀγγέλων ὁμοθυμαδὸν ἔχουσιν αἰωνίων τυγχανόντων. εἰ δὲ ἐκεῖνοι αἰώνιοι, ὁμοθυμαδὸν δὲ ἡ ἀνάπαυσις αὐτῶν ὑπάρχει, δῆλον ὡς καὶ α̣ἱ ψυχαὶ αἰώνιοι· ἀθάνατοι γὰρ καὶ τῶν προσκαίρων καταφρονήσ̣ασαι τὰ αἰώνια ἔχουσι. σ̣ημειωτέον, ὅτι τὸ αἰώνιον κατὰ πλείονας λέγεται τρόπους· σημαίνει καὶ τὸ ἄναρχον καὶ ἀτελεύτητον ὡς ἐν τῷ· "θεὸς αἰώνιος." λέγεται γὰρ αἰώνιος ὁ θεὸς τῷ μήτε ἀρχὴν μήτε τέλος ἔχειν ὑπάρξεως. καὶ ἀ´̣λλο τι τὸ αἰώνιον, καθ' ὃ εἴρηται· "τὰ μὴ βλε πόμενα αἰώνια." οὔτε γὰρ ὡς θεὸς ταῦτα αἰώνια, ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ διαπίπτειν μένοντα ἀεὶ ἐν τῷ αὐτῷ. καὶ ἑτέρως τὸ αἰώνιον, ὅταν συνμετρῆται τῷ παρόντι, καθ' ὃ εἴρηται· "φρονιμώτεροί εἰσιν οἱ υἱοὶ τοῦ αἰῶνος τούτου ἐν τῇ ἑαυτῶν γενεᾷ." λέγεται δὲ καὶ ὁ παρεκτείνων τῇ ζωῇ τοῦ ἀνθρώπου χρόνος αἰών. περὶ γοῦν τοῦ Ἑβραίου τοῦ μὴ βουληθέντος ἐλευθερωθῆναι ἐν 77 τῷ ἑβδόμῳ ἔτει κεῖται, ὅτι "ἔσται σοι δοῦλος εἰς τὸν αἰῶνα". οὐ γὰρ διόλου 22 ἀνθρώπου τις δοῦλος μένει καὶ μετὰ τὸν θάνατον. κατὰ τοῦτο τὸ σημαινόμενον καὶ Παῦλος γράφει· "εἰ κρέα σκανδαλίζει τὸν ἀδελφόν μου, οὐ μὴ φάγω κρέας εἰς τὸν αἰῶνα", ἀντὶ τοῦ· διὰ βίου. "οὐκ ἤκουσαν φωνὴν φορολόγου." ε̣ἰσφορᾶς γὰρ πεπλήρωται οὗτος ὁ αἰών, ἐν ᾧ διάγων οἰκ̣ονομίας χάριν ἐνταῦθα ἧκεν. πολλοὶ γὰρ εἰσίν, ὅσοι ὑπὸ τὸ ζυγὸν τῆς ἁμαρτίας γεγενημένοι φόρους καὶ τέλη τῶι ἀντικειμένῳ

παρέχουσιν. τοιού τοις φόροις ὑπόχρεων γεγενημένην τὴν Ἱερουσαλὴμ ὁ προφήτης Ἰερημίας ἐθρήνει λέγων περὶ αὐτῆς· "ἄρχουσα ἐν χώραις ἐγενήθη εἰς φόρον." ἥτις ἐστὶν πιστω῀̣ν̣ ψυχῶν σύνοδος ἢ ·········α τῆς οἰκείας ἐλευθερίας τῷ ὠμοτάτῳ τυράννῳ ······ω ὑπέταξεν ἑαυτήν. ····· ἁ´̣γ̣ι̣οι οὗτοι καὶ δεικνύντες ·· τὸ ἐν τῶι εὐαγγελίῳ ὁπηνίκα ῃαξατ 78 ῃαξατ ῃαξατ ῃαξατ βασιλέων δέ ἐστιν τὸ μὴ εἰ῀̣ναι ὑποτελεῖς. οὗτοι οὖν οἱ ἀπολελυμένοι τῶν προσκαίρων ἢ διὰ τὸ μὴ πεπειρᾶσθαι αὐτῶν ἢ καὶ μετὰ πεῖραν ἀνωτέρω αὐτῶν ὄντες, ἑκατέρως δὲ ἀλλ̣οτρίων ἔξω φόρου εἰσὶν μὴ τοῖς πειρασμὸν ἐνποιοῦσιν ······ ··· ῃαξατ "ὁ μικρὸς καὶ μέγας ε ἐκεῖ ἐστιν, καὶ θεράπων δεδοικὼς τὸν κύριον καὶ τετευχὼς σκιᾶς." τὸ ἀπροσωπόλημπτον τοῦ διοικοῦντος ἐν τοῖς προκειμένοις δείκνυται. οὐδὲ γὰρ ἑτέρως κύριος καὶ ἑτέρως δοῦλος ἢ πένης εἰς τὸν βίον εἰσέρχεται. οὐ γὰρ ἐν τῷ· "βασιλεύς τις ἢ τύραννος" ἡ Σοφία διαγορεύει "ἑτέραν" τινὰ "γενέσεως ἀρχήν"· "μία" γὰρ "πάντων εἴσοδος εἰς τὸν βίον ἔξοδός τε ἴση", καὶ εἰ διάφορος κατὰ τὴν κίνησιν ὑπῆρξεν. οὗτοι οὐχ ἑτέρως ἐγεννήθησαν. ἀλλὰ καὶ ὁ θεράπων ὁ τῷ κυρίῳ ὑπηρετούμενος, εἰ καὶ μὴ κύριός ἐστιν ἀλλὰ δοῦλος κυρίου διὰ πάσης 79 τῆς ὁδοῦ, σκιᾶς τυγχάνει, ἵνα ἐκ ταύτης τῆς σκιᾶς συμβόλου λόγον ἐχούσης ἀναχθῇ ἀπὸ τῶν νόμων τῶν δοθέντων καὶ ἐνταῦθα ἐπὶ τὴν οὐράνιον πολιτείαν. ἐκδεκτέον καὶ ἑτέρως· ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ τῇ προσκαίρῳ μικροῦ καὶ μεγάλου καὶ δούλου διαφορὰ καθέστηκεν, τῆς πλεονεξίας αὐτὴν εἰσαγαγούσης τὴν ποικιλίαν. ἐν δὲ τῷ μέλλοντι αἰῶνι "οὐκ ἔνι ἄρσεν" φησὶν ὁ Παῦλος "καὶ θῆλυ, οὐκ ἔνι δοῦλος οὐδὲ ἐλεύθερος". ὁμοίως δ' ἂν εἴποι, ὡς οὐδὲ πλούσιος ἢ πένης, ἀλλ' ἡ τῶν ἔργων ἐπίδειξις, καθ' ἣν συμβήσεται τὸν ἐν τῶι ζῆν τούτωι μικρὸν ἢ δοῦλον ἐκεῖ μέγαν καὶ ἐλεύθερον νομίζεσθαι. "εἶδον" γάρ φησιν "δούλους ἐφ' ἵππους καί" ῃαξατ πᾶν τὸ ὑπολαμβανόμενον μέγα ἐκεῖ ἐν κολάσει εὑρίσκεται. τάχα δὲ καὶ οὕτω δυνατόν, ὅτι ἀπεντεῦθεν ὁ μέγας παρ' ἕκαστον ὢν μέγας κατὰ ἀρετὴν κἀκεῖ οὕτω εὑρεθήσεται καὶ ὁ μικρὸς ὡσαύτως. κατὰ ταύτην τὴν διάνοιαν καὶ τὸ ἐν τῶι Ἐκκλησιαστῆι φερόμενον ἐξείλημπται οὕτως ἔχον· "ὅπου ἐὰν 80 πέσῃ τὸ ξύλον, ἐκεῖ μενεῖ", ξύλον λέγων τὸν ἄνθρωπον, ὅστις εἰ ἔπεσεν ἐν κολάσει τουτέστιν εἰ τέλος ἔσχεν τούτου τοῦ ζῆν ἐν ἁμαρτίαις ὤν, οὕτως "ἔσται ἐκεῖ". εἰ δὲ καὶ ἐν ἀρετῇ, ὁμοίως· "πάντας" γὰρ "δεῖ παραστῆναι τῷ βήματι τοῦ Χριστοῦ, ἵνα κομίσηται ἕκαστος πρὸς ἃ διὰ τοῦ σώματος ἔπραξεν". καὶ ὁ θεράπων ὁ τῷ θεῷ δουλεύων νοημόνως ἐκεῖ ἐστιν σκιᾶς τυγχάνων καὶ ἀναπαύσεως, διαφυγὼν τὸν καύσωνα τοῦ βίου· "διεσώθη ἀπὸ καύματος υἱὸς νοήμων", οὐ καταφλεγεὶς ὑπὸ τοῦ καύσωνος κατὰ τοὺς ἐν τῆι παραβολῇ μὴ εἰς βάθος τὸν σπόρον ἀποδεξαμένους καὶ ὑποπεσόντας τῷ φλογμῷ τῆς ἁμαρτίας. αὕτη ἡ ἐπαγγελία τῷ ∆αυὶδ λέγεται ἐν Ψαλμοῖς· "ἡμέρας ὁ ἥλιος οὐ συνκαύσει σε καὶ ἡ σελήνη τὴν νύκτα", ὅπερ κατὰ τὸ ῥητὸν οὐκ εὑρίσκομεν. α̣ὐτὸς γὰρ δίκαιος ὢν κατεπονεῖτο ὑπὸ καύσωνος τοῦ αἰσθητοῦ, ἀκαταπόνητος ὢν ὑπὸ καύσωνος ἁμαρτίας. κοινὸν γὰρ τὸ τῶν ἔξωθεν προσπιπτόντων ἀντιλαμβάνεσθαι δικαίου καὶ ἀδίκου, ἴδιον δὲ τοῦ σπουδαίου τὸ διαφεύγειν τὸν ἀπὸ τῆς κακίας 81 καύσωνα. "ἱνατί γὰρ δέδοται τοῖς ἐν πικρίᾳ φῶς, ζωὴ δὲ ταῖς ἐν ὀδύναις ψυχαῖς; οἳ ὁμείρονται τοῦ θανάτου καὶ οὐκ ἐπιτυγχάνουσιν ἀνορύσσοντες ὥσπερ θησαυρούς, περιχαρεῖς δὲ ἐγένοντο ἐὰν κατατύχωσιν." τὸ κεκρυμμένον καὶ οὐ πᾶσι φανερὸν κρίμα τῆς προνοίας ἐξετάζει ὁ ἅγιος παιδεύσεως 23 τῶν ἀκουόντων ἕνεκα, ἵνα πρῶτον μὲν μὴ δυσαρεστῶνται τοῖς συμβαίνουσιν, ἔπειτα καὶ γιγνώσκοντες ὅτι παρὰ θεοῦ γίνεται, μήτε ταὐτόματον μήτε εἱμαρμένην αἰτίαν τῶν γιγνομένων λογίζωνται. ποικίλων γὰρ ὄντων τῶν ἀκολουθούντων ἀνθρώποις

συμπτωμάτων ὡς τὸν μὲν πένεσθαι, τὸν δ' ἐκ πλούτου εἰς πενίαν μεθίστασθαι καὶ ταῦτα διαφόρως, τὸν δὲ ἐν περιστάσεσι διαφόροις καὶ ἄλλον ἐν κε κακώσει, καὶ οὐ πάντως φαύλων τοιούτων πεῖραν δεχομένων, ἀλλὰ καὶ σπουδαίων, ἐξ̣ετάζων τὸ κρίμα ἐρωτᾷ λέγων· "ἱνατί γὰρ δέδοται τοῖς ἐν πικρίᾳ φῶς;" εἰ γὰρ καὶ οἶδεν, ἀλλὰ γοῦν ὑπομενητικοὺς καὶ ἡμᾶς εἶναι βουλόμενος παιδεύει, ὡς παρὰ θεοῦ τὴν τούτων ἀπεκδέχεσθαι διδασκαλίαν προσήκει. εἴη δὲ καὶ περὶ τῶν πικραινομένων 82 διὰ τὰς τῶν ἀνθρώπων ἀδικίας λέγων· "ἱνατί γὰρ δέδοται τοῖς ἐν πικρίᾳ φῶς;" τοιοῦτόν τι καὶ ὁ Ἰερεμίας αἰνιττόμενος ἔφη· "κατὰ μόνας ἐκαθήμην, ὅτι πικρίας ἐνεπλήσθην." πικρίας δὲ ἐνεπίπλατο διὰ τὸ θεωρεῖν τὰς περὶ τοὺς ἀνθρώπους ἀνωμαλίας καὶ ἀδικίας. οἱ δ' αὐτοὶ οὗτοι καὶ ὀδυνῶνται. ἢ οὐκ ὀδύνην εἶχεν ὁ μακάριος Παῦλος λέγων· "λύπη μ̣οί ἐστιν μεγάλη καὶ ἀδιάλειπτος ὀδύνη τῇ καρδίᾳ μου. εὐχόμην γὰρ ἐγὼ ἀνάθεμα εἶναι ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν μου τῶν συγγενῶν μου κατὰ σάρκα", οἵτινες διὰ τὸ "ἀποστρέφεσθαι τὴν ἀλήθειαν" ἐκτὸς αὐτῆς ἐτύγχανον; προσέτι δὲ καὶ τοῦ θανάτου ὁμείρονται λέγοντες· "κάλλιον ἀναλῦσαι καὶ σὺν Χριστῷ εἶναι", καθάπερ "θησαυρὸν ἀνορύσσοντες" τὸν εἰς τοῦτο πόθον, ὡς λέγειν ἕνα τῶν ἁγίων· "οἴμμοι, ὅτι ἡ παροικία μου ἐμακρύνθη", καὶ Παῦλον περὶ τῶν ὁμοίων γράφειν̣· "οὐ γὰρ ἔχουσιν ὧδε μένουσαν πόλιν, ἀλλὰ τὴν μέλλουσαν ἐπιζητοῦσιν." διὸ οὐδὲ φιλόζωοι ὄντες ἕτοιμοι πρὸς τὸ ἀποθανεῖν εἰσιν, ὡς 83 λέγειν Παῦλον τὸν μακάριον· "καθ' ἡμέραν ἀποθνῄσκω." διὰ γὰρ τὴν ἑτοιμότητα τοῦτο οὕτως ἔγραφεν. φιλόζωος δ' οὐκ ἂν εἴποι τοῦτο. ἐπίστανται γὰρ οἱ ἅγιοι, ὅτι ἂν ἐξέλθωσιν ἐκ τούτου τοῦ βίου, τὰς θείας ἀμοιβὰς ἀπολήμψονται. "ὥσπερ" οὖν "θησαυρὸν ἀνορύττοντες" οὕτως εἰσίν, εἰ γὰρ καὶ τὸ ἀνορύττειν μετὰ καμάτου γίνεται. ὥσπερ οὖν καὶ αὐτοὶ οἱ ἅγιοι διὰ πολλῶν πόνων εἰς τὴν βασιλείαν προσδοκῶσιν εἰσέρχεσθαι–ἀλλ' ἡ ἐλπὶς κουφίζει τὸν πόνον–, οὕτω καὶ οἱ ἐν ἀγῶνι ἀθλοῦντες πολλὰ κάμνουσι πρὸς τὸν στέφανον ἀποβλέποντες. τοῖς αὐτοῖς ἁγίοις ἁρμόζει καὶ τὸ ἑξῆς ἡμιστίχιον, εἰ γάρ φησιν· "περιχαρεῖς δὲ ἐγένοντο, ἐὰν κατατύχωσιν." οὐδεὶς τῶν φαύλων, εἰ καὶ ἐν περιστάσει ἐστὶν καὶ διὰ ταύτην ἐπιθυμεῖ τοῦ βίου ἐξελθεῖν, περιχαρὴς ἀπελθὼν γίγνεται. εἰ γὰρ και`̣ τῶν ἐνταῦθα θλιβηρῶν ἀπέστη, ἀλλά γε διαδέχονται αἱ διὰ τὰ βεβιωμένα κολάσεις. ἔτι δὲ καὶ ἀναχωροῦντες συναπερχομένας ἔχουσιν καὶ τὰς τῆς ψυ 84 χῆς ὁρμὰς ἢ θυμοὺς ἢ ἀγριότητας ἢ ἕτερα πάθη, ἅπερ παραπεπήγασιν αὐτῇ ἐνταῦθα κρατυνθέντα. διὰ ἑπομένων κολάσεων οὔκ εἰσι περιχαρεῖς. ἀκόλουθον οὖν καὶ τοῦτο περὶ τῶν ἁγίων νοῆσαι· ἢ οὐ περιχαρεῖς εἰσιν ὑπ' ἀγγέλων παραπεμπόμενοι καὶ εἰς κόλπους Ἀβραὰμ καὶ ἐν βασιλείᾳ καταντῶντες ἀντικαταλαττόμενοι ταύτην τῶν περιστάσεων ὧν ἔξωθεν πεπόνθασιν καὶ ὧν ὑπὲρ ἀρετῆς † εἰσήνενκαν πόνων; καὶ α ∆αυὶδ ὁ μακάριος εἰς ἐκεῖνα βλέπων καίτοι βασιλεὺς ὢν τὸ ζῆν καθάπερ δεσμωτήριον εἶναι λογιζόμενος ἔψαλλεν πρὸς θεόν· "ἐξάγαγε ἐκ φυλακῆς τὴν ψυχήν μου." οὐδὲ γὰρ αἰσθητῇ φυλακῇ ἐφυλάττετο. ἔστιν καὶ η ἀπὸ τοῦ ἐπιφερομένου λογίσασθαι, ὡς τὴν ἐντεῦθεν ἀπαλλαγὴν ἐπόθει· λέγει γάρ· "ἐμὲ ὑπομενοῦσιν δίκαιοι, ἕως οὗ ἀνταποδῷς μοι." καὶ γὰρ ἰσοδυναμεῖ τῷ· "ἵνα μὴ χωρὶς ἡμῶν τελειωθῶσιν." ὧν ἀληθιναὶ αἱ ἀνδραγα θίαι, καὶ τὰ τῶν ἐπαγγελιῶν. εἰ δὲ τοῦτο, πῶς οὐ περιχαρεῖς οἱ ἅγιοι κατατυχόντες τοῦ τέλους 85 τοῦ ζῆν τούτου, μεθ' ὃ ἡ τῶν οὐρανῶν βασιλεία διαδέξεται; "θάνατος ἀνδρὶ ἀνάπαυσις· συνέκλεισεν γὰρ ὁ θεὸς κατ' αὐτοῦ." εἰ κατὰ τὸ πρόχειρόν τις ἐκλαβεῖν ἐθέλοι τοῦτο, εἴη ἂν λέγων, ὅτι τοῖς ἐν περιστάσει καὶ πόνοις ἀνάπαυσίς ἐστιν ὁ θάνατος, ἐπεὶ 24 "συνέκλεισεν ὁ θεὸς κατ' αὐτοῦ", ἀποφηνάμενος τὰ περιστατικά. ὁ δὲ τῆι πρώτηι διανοίᾳ ἑπόμενος οὐδὲν ἕξει ἐπικομπ̣άζον φάσκων, ὡς οὐ πάντες οἱ τελευτῶντες ἐν ἀναπαύσει γίγνονται τῷ τοὺς φαύλους διαδέχεσθαι κολάσεις. παρασημειώσαιτο δὲ καὶ τοῦτο, ὡς οὐκ εἶπεν· «θάνατος ἀνθρώπῳ», ἀλλ' "ἀνδρί"· ὁ γὰρ ἀνδρείαν ἔχων καὶ ἐν τῆι ἀρετῆι ὢν ἀκατάπληκτός ἐστιν πρὸς τὸν θάνατον, ἑτοιμότατα ἔχων πρὸς αὐτὸν καὶ ψάλλων· "ἑτοίμη ἡ καρδία μου, ὁ θεός, ἑτοίμη ἡ καρδία μου." οὗτος δ' αὐτὸς καὶ ἀνάπαυσιν ἕξει διαδεχομένων αὐτὸν ἐπαγγε λιῶν. ἔτι δὲ πονῶν ἀνάπαυσιν ἕξει, ὅτι ὅπερ "συνέκλεισεν κατ' αὐτοῦ" ὁ θεὸς διὰ τῆς κοινῆς ἀποφάσεως τῆς κατὰ τοῦ Ἀδὰμ λέγων· "γῆ εἶ καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσῃ", λέλυται λοιπὸν "ἀποδράσης" αὐτῷ "ὀδύνης καὶ λύπης 86 καὶ στεναγμοῦ" διὰ τὸ ἀκοῦσαι· "εἴσελθε

εἰς τὴν χαρὰν τοῦ κυρίου σου." "πρὸ γὰρ τῶν σίτων μου στεναγμός μοι ἥκει, δακρύω δὲ ἐγὼ συνεχόμενος φόβῳ. φόβος γὰρ ὃν ἐφρόντισα ἦλθέν μοι, καὶ ὃν ἐδεδοίκειν συνήντησέν μοι." οὐκ ἀεὶ ὁ φόβος τὸν παθητικὸν σημαίνει οὐδὲ τὸν ἀστεῖον καὶ τέλειον, ἀλλὰ καὶ μέσον, περὶ ὃν οὔτ' ὁ παθητικὸς οὔτ' ὁ ἀστεῖος συμβαίνει, ἀλλ' ὡς ἂν εἴποι τις ἐ_6_γ_γ6·····τ̣ι τούτων διὰ τὴν ἑτέρων ὠφελίαν γινόμενος ἢ διὰ πτῶσιν. ἐὰν γὰρ λέγῃ ὁ μακάριος Παῦλος· "φοβοῦμαι, μή πως ὡς ὁ ὄφις ἐξηπάτησεν Εὕαν", οὐ παθητικῶς ἔχει τὸν φόβον οὐδ' ὁ τέλειος καὶ καθαρὸς ἐν τούτωι σημαίνεται, εἰ καὶ εἶχεν αὐτὸν ὁ σοφὸς Παῦλος, ἀλλ' ἡ διὰ τὴν ἑτέρων σωτηρίαν φροντίς. εἴρηται περὶ τοῦ τελείου· "φόβος κυρίου πάντα ὑπερέβαλεν", περὶ δὲ τοῦ παθητικοῦ, ἵνα μὴ ἐπιφέρηται, φησὶν τὸ λόγιον· "τὸν δὲ φόβον αὐτῶν μὴ φοβηθῆτε", καὶ· "μὴ φοβεῖσθε ἀπὸ τῶν ἀποκτεννόντων τὸ σῶμα", καί· "ἐκεῖ ἐφοβήθησαν φόβον, οὗ οὐκ ἦν φόβος." καὶ ταῦ87 τα μὲν διὰ τὸ εἰρῆσθαι· "δακρύω δὲ ἐγὼ συνεχόμενος φόβῳ." ἴδωμεν δὲ ἐξ ἀρχῆς τὰ συνεκτεθέντα· "πρὸ γὰρ τῶν σίτων μου στεναγμός μοι ἥκει", ὅπερ διδακτικόν ἐστιν, ὅτι οἱ μὲν ἄλλοι ἄνθρωποι ἁβροδιαίτῳ βίῳ κεχρημένοι καὶ ὅλοι τρυφῆς καὶ ἡδονῆς τυγχάνοντες καὶ οὐδενὸς ἑτέρου φροντίζοντες ἔργοις αὐτοῖς βοῶσιν· "φάγωμεν καὶ πίωμεν· αὔριον γὰρ ἀ ποθνῄσκομεν", ὁ δὲ ἅγιος καὶ κατὰ τὸν μακάριον Παῦλον φάσκων· "τίς ἀσθενεῖ καὶ οὐκ ἀσθενῶ, τίς σκανδαλίζεται καὶ οὐκ ἐγὼ πυροῦμαι;", τὴν τροφὴν τὴν αἰσθητὴν οὐ χωρὶς στεναγμοῦ προσίεται τῆς ἀνθρωπίνης ἀσθενείας καὶ οὐχ ἡδονῆς ἕνεκεν, ἐννοῶν δὲ τὴν καθαρὰν καὶ ἄϋλον ζωὴν καὶ τὴν τράπεζαν ἐκείνην, ἣν ἐπηγγείλατο ὁ σωτὴρ τοῖς ἰδίοις μαθηταῖς λέγων· "ἵνα ἔσθητε καὶ πίνητε ἐπὶ τῆς τραπέζης μου ἐν τῇ βασιλείᾳ" τῶν οὐρανῶν, στενάζει· ἔτι ταύτην δεχόμενος ψάλλει τῆι διανοίᾳ· "ἐπιποθεῖ καὶ ἐκλείπει ἡ ψυχή μου εἰς τὰς αὐλὰς τοῦ κυρίου." εἶτ' ἐπεὶ ὁ ἅγιος κἂν τέλειος ὑπάρχῃ οἶδεν, ὅτι ἐνδέχεται τὸν ἄνθρωπον ἕως ἐν τῷ βίωι ἐστὶν περιπεσεῖν πτώματι, ἐπάγει· "δακρύω δὲ ἐγὼ περιεχόμενος φόβῳ." διανοίας δὲ ἐρρωμένης τὸ δακρύειν ἐν τοῖς πόνοις κατὰ τὸ λεγόμενον· "λούσω καθ' ἑκάστην νύκτα τὴν κλίνην μου, ἐν δάκρυσίν μου τὴν στρωμνήν 88 μου βρέξω." ταῦτα δὲ ποιοῦσιν οἱ ἅγιοι οὐ χαυνοῦντες ἑαυτούς, ἀλλὰ διεγειρόμενοι τῶι φρονήματι, ἵνα διὰ τούτων ἐκκαλέσωνται τὸν θεὸν εἰς ἐπικουρίαν, καθάπερ καὶ ὁ μακάριος ∆αυὶδ τῶν ὁμοίων αὐτῷ σύλλογον συνκαλῶν φησιν· "δεῦτε, προσκυνήσωμεν καὶ προσπέσωμεν αὐτῷ καὶ κλαύσωμεν ἐνώπιον κυρίου τοῦ ποιήσαντος ἡμᾶς." μέγα γὰρ ἀγαθὸν ἡ διὰ τὴν ἀπόπτωσιν φροντίς, ἥντινα ἔχειν τοὺς μαθητὰς ὁ κύριος βουλόμενός φησιν· "γρηγορεῖτε ὅτι οὐκ οἴδατε ποίᾳ ὥρᾳ ὁ κλέπτης ἔρχεται." οὐδὲν δὲ ἧττον καὶ διὰ τοὺς ἐπαγομένους πειρασμοὺς ἐμμελεῖς εἰσιν οἱ ἅγιοι, οὐκ ἀμελείᾳ ἑαυτοὺς ἐνδιδόντες, ἀλλὰ παρασκευάζοντες ἑαυτοὺς πρὸς τούτους, φοβούμενοι, μή πως ἄλλοις κηρύξαντες αὐτοὶ ἀδόκιμοι γένωνται. καὶ οὐ παραιτοῦνται δὲ τὰ πταίσματα. οὐκ ἀφροντίστως δὲ λόγον ἔχοντες ἕτοιμοι πρὸς παρασκευήν εἰσιν. διὰ τοῦτο καὶ αὐτὸς ὁ μακάριος ἀεὶ διαμένει 25 καθελὼν τὰς ἀπὸ τοῦ διαβόλου ἐπαναστάσεις. ἐβούλετο μὲν μ̣ὴ γενέσθαι ἐν περιστατικοῖς, ἐπεὶ ἡ ἀνθρωπίνη ἀσθένεια, ὅσον ἧκεν εἰς τὸ ἑαυ89 τῆς μέτρον, οὐ φέρει τὰς τῶν πόνων ἀμετρίας, εἰ μὴ λογισμὸς ἀνδρεῖος ὑπερβάλῃ τὴν ἀσθένειαν. διὰ τοῦτο γὰρ ἐπιφέρει· "φόβος γὰρ ὃν ἐφρόντισα ἦλθέν μοι, καὶ ὃν ἐδεδοίκειν συνήντησέν μοι." ταῦτα δὲ οὐ καταπτήξας ἔλεγεν, ἀλλὰ κατὰ τὴν ἀποδοθεῖσαν διάνοιαν. φόβον γὰρ εἶχε, μὴ ἐπιβραδύνας τῶι βίωι καὶ θλίψεών τε καὶ περιστάσεων πειραθῇ, ἐξ ὧν ὀκλάσαι τοὺς πολλοὺς συμβαίνει. κἂν γὰρ ἀκαταμάχ̣ητοι ὦσιν, οὐ βούλονται ἐφέλκεσθαι τοὺς πειρασμούς, ἵνα μήτε ὁ ἀντικείμενος καὶ δι' αὐτοὺς ἔχῃ περισσοτέραν κόλασιν καὶ μὴ τὰ τῆς ἀνθρωπίνης ὡς ἔφαμεν ἀσθενείας ὀκλάσαι ποιήσῃ, ἐπεὶ καὶ κυβερνήτης κατευθὺ ἄγων τὸ σκάφος οὐ βούλεται χειμῶνος πειραθῆναι, μή πως καὶ πταίσματι περιπέσῃ. ὅτι δὲ οὐ δειλίᾳ τὰς περιστάσεις παραιτοῦνται, ἔστιν ἑνὸς αὐτῶν ἀκοῦσαι περὶ τοῦ κοινοῦ αὐτῶν λέγοντος· "ὁ θεὸς ἡμῶν καταφυγὴ καὶ δύναμις, βοηθὸς ἐν θλίψεσιν ταῖς εὑρούσαις ἡμᾶς σφόδρα. διὰ τοῦτο οὐ φοβηθησόμεθα ἐν τῷ ταράσσεσθαι τὴν γῆν καὶ μετατίθεσθαι ὄρη 90 ἐν καρδίαις θαλασσῶν." οἷς συμφώνως καὶ ὁ ἀπόστολός φησιν· "τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τῆς ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ; θλῖψις ἢ στενοχωρία ἢ διωγμὸς ἢ λιμὸς" καὶ τὰ

ἑξῆς. ὅτι δ' οὐκ ἀνιδρωτὶ ταῦτα ὑφίστανται, ἐπάγει· "ἀλλ' ἐν τούτοις πᾶσιν ὑπερνικῶμεν διὰ τοῦ ἀγαπήσαντος ἡμᾶς", ὅπερ ἐστὶ δεῖγμα διὰ τῆς ἐναγωνίου μάχης, μεθ' ἣν ἡ νίκη συμβαίνει. εὖ δὲ καὶ τὸ "συνήντησέν μοι"· ὡς γὰρ ἀθλητῇ συνήντησεν τὰ παλαίσματα. οὐ γὰρ τοῖς τυχοῦσιν ὁ διάβολος μάχεται, ὡς καὶ ὁ σωτὴρ δηλοῖ λέγων πρὸς τοὺς μαθητάς· "ἰδοὺ ἐξῃτήσατο ὑμᾶς ὁ σατανᾶς τοῦ σινιάσαι ὡς τὸν σῖτον." συνήντησεν καὶ τούτῳ ἑτοιμότατα ἔχοντι πρὸς μάχην ὡς καὶ τὸ πρᾶγμα ἔδειξεν καὶ τὰ ἑξῆς δηλοῖ. "οὔτε εἰρήνευσα οὔτε ἡσύχασα οὔτε ἀνεπαυσάμην, ἦλθεν δέ μοι ὀργή." τὸ ἐνπαράσκευον αὐτοῦ πρὸς τὸν ἀντικείμενον ἐκ τούτων δηλοῦται. ἐπάγρυπνος γὰρ ὢν καὶ ἔχων τὴν ἐλπίδα καὶ τὸ τοῦ πνεύματος χάρισμα ἵστατο πρὸς τὸν ἀντίπαλον εἰδὼς τοῦτο καὶ Παῦλος ὡς "οὐκ ἔστιν τοῖς ἁγίοις ἡ πάλη πρὸς αἷμα καὶ σάρκα, ἀλλὰ πρὸς ἀρχάς, πρὸς ἐξουσίας, πρὸς τοὺς 91 κοσμοκράτορας τοῦ σκότους, πρὸς τὰ πνευματικὰ τῆς πονηρίας", καὶ πρὸς αὐτὸν τὸν ἀρχέκακον διάβολον, ὅστις "ὡς λέων περιπατεῖ ζητῶν τίνα καταπίῃ". ὅμως καὶ οὕτως αὐτοῦ ἐγρηγορότος οὐκ ἠμέλησεν ὁ διάβολος, ὡς ἐξαιτήσασθαι, ἵν' ἐπαγάγῃ αὐτῷ ἃ ἐπήγαγεν, ἅπερ ὀργὴν διὰ τὰ ἐπίπονα καλεῖ, ἐπιστάμενος ὡς οὐ διὰ κακίαν ἐπήχθησαν. φησὶν γάρ· "οἶδα ὅτι δίκαιος ἀναφανοῦμαι." καὶ ἄλλως δὲ οἶδεν τὰ ἐπίπονα ὀργὴν ὀνομάζειν. "ἐξαπέστειλας" γάρ φησιν "τὴν ὀργήν σου καὶ κατέφαγεν αὐτοὺς ὡς καλάμην". ὀργὴν δὲ ἂν ἀκούωμεν θεοῦ, μὴ πάθος αὐτοῦ εἶναι ταύτην κατὰ ἀνθρώπινα λογιζόμεθα. τὸ γὰρ τοιοῦτο πάθος οὐ πέφυκεν ἐξαποστέλλεσθαι, ἐν τῆι ψυχῇ φωλεῦον. ἡ δὲ λεγομένη θεοῦ ὀργὴ ἐξαποστέλλεται· "ἐξαπέστειλας" γὰρ "τὴν ὀργήν σου", ὅ ἐστιν τὰ ἐπίπονα. ταῦτα γὰρ καὶ ἐπιπέμπεται. καὶ οὗτος οὖν ταῦτα ὀργὴν ὀνομάζει, ἅπερ αὐτῷ συμβέβηκεν. οὕτω δὲ ἀποτείνας ὁ ἅγιος οὗτο̣ς διήγησιν τοιαύτην, ἐν ᾗ τῶν κριμάτων τοῦ θεοῦ 92 διδασκαλία τυγχάνει, καὶ μυστηρίων θείων, ἃ κατὰ τὸ δυνατὸν ἐξεθέμεθα, δῆλός ἐστιν οὐ περιπαθὴς γενόμενος διὰ τὰ συμβεβηκότα, ἀλλὰ καὶ ἐν αὐτοῖς τῆς θείας θεωρίας πόθον καὶ ἔρωτα καὶ οὐράνιον ἔχων. "ὑπολαβὼν δὲ Ἐλιφὰζ ὁ Θαιμανίτης λέγει· μὴ πολλάκις σοι λελάληται ἐν κόπῳ; ἰσχὺν δὲ ῥημάτων σου τίς ὑποίσει; εἰ γὰρ σὺ ἐνουθέτησας πολλοὺς καὶ χεῖρας ἀσθενοῦς παρεκάλεσας ἀσθενοῦντάς τε ἐξανέστησας ῥήμασιν γόνασίν τε ἀδυνατοῦσιν θάρσος περιέθηκας, νῦν δὲ ἥκει ἐπὶ σὲ φόβος καὶ ἥψατό σου, σὺ δὲ ἐσπούδασας." πάσης διδασκαλίας καὶ διαλήμψεως εἰσὶν ἀρχαί, ὧν εὖ ἐχουσῶν πάντα κατὰ λόγον χωρεῖ. ὅταν δὲ μὴ καλῶς ἔχωσιν αἱ ἀρχαί, πολλὰ ἕπονται 26 σφάλματα. καὶ ἔστω ἀφ' αἱρέσεων τὸ παράδειγμα· εἰ γάρ τις ἀσεβῶν θείη προϋπάρχοντα τὸν πατέρα τοῦ υἱοῦ, ταύτῃ τῇ ἀρχῇ σαθρᾷ οὔσῃ πολλὰ ἕπεται ψευδῆ· κτίσμα γὰρ εὐθυντὸν τὸν υἱὸν ὑπολήμψεται, οὐκ ἀΐδιον· οὐ γὰρ οἷόν τε ἀϊδίου προϋπάρχοντος. εἰ δὲ προϋπάρχει κατὰ τὴν σαθρὰν ὑπόθεσιν αὐτῶν ὁ πατήρ, οὐκ ἂν εἴη ὁ υἱὸς 93 ἀΐδιος. κτίσμα δὲ καὶ ποίημα αὐτὸν εἶναι ἕπεται, οἷς ἀκολουθεῖ τὸ τρεπτὸν εἶναι αὐτὸν καὶ ἀλλοιω τόν. τούτου οὕτως ἔχοντος οὐκ ἔσται κατ' οὐσίαν θεός. διόπερ εἴ ποτε σαθροῖς δόγμασιν περιτύχοις, τὴν ἀρχὴν αὐτῶν ζήτει. ταύτης γὰρ ἀνατραπείσης συναπέρχεται ὅλα. ἐκκείσθω δὲ καὶ δεύτερον τοῦ αὐτοῦ παράδειγμα. εἰσίν τινες, οἳ τὴν δόκησιν εἰσάγουσιν, τῶι δοκεῖν πεφάνθαι τὸν ςωτῆρα φρονοῦντες. ζητητέον, τίνος ἕνεκα ἐπεδήμησεν, καὶ δῆλον, ὡς τῆς τῶν ἀνθρώπων σωτηρίας χάριν. εἰ δὲ δοκήσει ὤφθη καὶ εἰ διδασκαλία δοκήσει γέγονε, καὶ ὁ σταυρὸς καὶ ἡ ἀνάλημψις, οἷς ἕπεται δοκήσει καὶ τὴν σωτηρίαν καὶ οὐκ ἀληλθείᾳ γεγενῆσθαι. ὅπερ κατὰ τὴν ἄτοπον ἀρχὴν ἠκολούθησεν. καὶ ἐπὶ τῶν ἐκτεθέντων τοίνυν ὑπὸ τοῦ Ἐλιφὰζ λόγων τοιοῦτόν τι ἔστιν. δύο εἰσὶν ἀρχαὶ ἀναντίρρητοι τῶν ἐπιφερομένων ἀνθρώποις σκυθρωπῶν, μία μὲν ἡ κατὰ διόρθωσιν ἁμαρτημάτων, ἑτέρα δὲ ἡ πρὸς τὸ ἀνα δειχθῆναι ἀνδρείαν καὶ δοκιμὴν τῶν θλιβομένων, ὅπερ σημαίνει τὸ οὕτως ἔχον λόγιον· "μακάριος ἀνὴρ ὃς ὑπο94 μένει πειρασμόν, ὅτι δόκιμος γενάμενος λήμψεται τὸν στέφανον τῆς ζωῆς, ὃν ἐπηγγείλατο τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν." καὶ πάλιν· "πᾶσαν χαρὰν ἡγήσασθε, ἀδελφοί μου, ὅταν πειρασμοῖς περιπέσητε ποικίλοις, ὅτι τὸ δοκίμιον τῆς θλίψεως κατεργάζεται ὑπομονήν, ἡ δὲ δ ὑπομονὴ δοκιμήν, ἡ δὲ δοκιμὴ ἐλπίδα." ἔστιν δὲ καὶ τοῦ ἑτέρου εἴδους ἐκ τῶν ἁγίων γραφῶν δέξασθαι μαρτύρια. εἴρηται γάρ· "ὀργὴν κυρίου ὑποίσω ὅτι ἥμαρτον αὐτῷ." τὴν γὰρ ἐπαγωγὴν δι' ἁμάρτημά φησιν γενέσθαι. κοινὰ τοίνυν τὰ ἐπίπονα καὶ

σπουδαίῳ καὶ φαύλῳ, ἀλλ' ὁ τρόπος τῆς αἰτίας διάφορος. ἀμέλει γοῦν τὰ τοῖς ἁμαρτωλοῖς διὰ τὰς γεγενημένας κακίας ἐπαγόμενα "μάστιγες" λέγονται ἐν τῷ· "πολλαὶ αἱ μάστιγες τοῦ ἁμαρτωλοῦ, τὸν δὲ ἐλπίζοντα ἐπὶ κύριον ἔλεος κυκλώσει." καὶ πάλιν· "ἐὰν ἐνκαταλίπωσιν οἱ υἱοὶ αὐτοῦ τὸν νόμον μου καὶ ἐν τοῖς κρίμασίν μου μὴ πορευθῶσιν, καὶ τὰ δικαιώματά μου μὴ φυλάξωσιν, καὶ τὰς ἐντολάς μου μὴ τηρήσωσιν, ἐπισκέψομαι ἐν ῥάβδωι τὰς ἀνομίας αὐτῶν καὶ ἐν μάστιξιν τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν." τὰ αὐ95 τὰ ταῦτα συμπτώματα καὶ τὰ αὐτὰ ἀνιαρὰ καὶ περιστατικὰ τοῖς δικαίοις ἐπαγόμενα οὐ λέγονται "μάστιγες" ἀλλὰ "θλίψεις"· "πολλαὶ αἱ θλίψεις τῶν δικαίων", καί· "ἐν θλίψει τοῦ κυρίου ἐμνήσθην." ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ δικαίου τοῦ ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον θλιβομένου κατὰ τὸ εἰρημένον· "ἐν παντὶ θλιβόμενοι, ἀλλ' οὐ στενοχωρούμενοι" λέγεται· "καὶ μάστιξ οὐκ ἐγγιεῖ τῷ σκηνώματί σου." τὰ ἐπαγόμενά τινι θλιβηρά, ὡς προείρηται, κατὰ δύο ἀναντιρρήτους ἀρχὰς συμβαίνει, ἢ ἐπιτιμίας ἕνεκα καὶ διορθώσεως ἢ ἵνα τις μεγαλοψύχως ἐνεγκὼν αὐτὰ ἐπὶ καρτερίᾳ καὶ ἀνδρείᾳ στεφάνων τύχῃ. τοῦτο ἀγνοήσαντες οἱ φίλοι τοῦ Ἰὼβ κατὰ τὸν ἕτερον τῶν δύο τούτων τρόπον ᾠήθησαν ὡς παρατρεπόμενος διὰ ἁμαρτήματα θλίβεται. οὐκ ἐντίθεσαν γοῦν τὸν ἕτερον τρόπον, καίτοι μηδὲν συνειδότες τῷ Ἰὼβ ἁμάρτημα. πῶς γὰρ οἷόν τε ἦν, μαρτυρουμένου αὐτοῦ, ὡς καθ' ἡμέραν τῇ πρὸς θεὸν παρεδρίᾳ καρτερῶς προσεῖχεν ἀναφέρων ὑπὲρ τῶν υἱῶν θυσίας "μήποτε κακὰ ἐνενόησαν". οὐδὲν γὰρ φαινόμενον αὐτῶν ἐτύγχανεν ἁμάρτημα. διὸ καὶ 96 ὑπὲρ τῆς ἐννοίας αὐτῶν τὴν προσφορὰν ἐποίει. τοῦτο δὲ καὶ μεῖζον, ὅτι καὶ ὑπὸ θεοῦ ἐμαρτυρεῖτο λέγοντος ὡς "ἀνὴρ δίκαιος ἦν, ἄμεμπτος" καὶ τὰ ἑξῆς. ὅμως δὲ οἱ φίλοι κατὰ μόνον ὡς εἴρηται τὸν ἕτερον τρόπον τὰς ἐπαγωγὰς ἐπιπέμπεσθαι νο μίζοντες δικαίῳ προσθεῖν̣αι ταύτας οὐκ ἐτόλμων, δηλοῦν τὴν πρόνοιαν θέλοντες, ὅτι πρὸς τὰ πεπραγμένα τὰς θλίψεις ἐπάγει. διὰ ταύτην δὲ τὴν ἑαυτῶν ὑπόλημψιν ἀντίθετα πρὸς 27 τὸν Ἰὼβ ἐλάλησαν. διὸ καὶ ὁ θεὸς συγγνώμην αὐτοῖς ἀπένειμεν καὶ ὑπὲρ ἀγνοίας ἐποίησεν προσαγαγεῖν θυσίαν. ὅτι δ' οὐ κακῇ προθέσει τοῦτο ἐποίησαν ἀλλ' ὡς δικαιοῦντες τὴν πρόνοιαν, τοῦτο ἔλεγον, εἰ καὶ τὴν ἀκρίβειαν ἠγνόησαν. ἀπὸ ταύτης γοῦν τῆς διαλήμψεως καὶ τὰς λέξεις ἐπιφέρει ὁ πρῶτος ἀρξάμενος φάσκων· "μὴ πολλάκις σοι λελάληται ἐν κόπῳ", ὅπερ δηλοῖ ὅτι· καὶ αὐτὸς σὺ πολλάκις ἐχρήσω λόγοις πρός τινας περιπεπτωκότας θλιβηροῖς, ἵνα τὸ λελάληται ἐνεργητικῶς ἀκούσωμεν ὡς τὸ πέπρακταί σοι. δύναται καὶ παθητικῶς εἰρῆσθαι, ἵν' ᾖ 97 τὸ λεγόμενον· ἦ νῦν πρῶτον ἐν κόποις γεγενημένος ἔσχες τὸν λαλοῦντά σοι τὰ τῆς παρακλήσεως; τοῦ μὴ ἀντὶ τοῦ οὐχὶ λαμβανομένου. οὐδὲ γὰρ τότε μόνον ἐν περιστάσει ἦν ὁ Ἰώβ. εἰκὸς γὰρ αὐτὸν ἐν πλείονι χρόνῳ ἐν τοῖς θλιβηροῖς εἶναι. εἶτα τῶν εἰρημένων πρὸς τοῦ Ἰὼβ ἑτέρως ἐξειληφὼς τὴν διάνοιαν καὶ ὡς παρὰ ὀλιγωροῦντος ἀκούσας αὐτοῦ τὰ ῥήματα ἐπάγει· "ἰσχὺν δὲ ῥημάτων τίς ὑποίσει;" αὐτὸς μὲν πολλοῖς παράκλησιν προσήγαγες, τὰ δὲ σὰ ῥήματα ὀλιγωρίας πεπληρωμένα οὐδεὶς οἷός τέ ἐστι φέρειν. ταῦτα δὲ ἔλεγεν ἀγνοῶν τὸ μέγεθος τῶν παρ' αὐτοῦ εἰρημένων. καὶ δέχεται δῆθεν ἀπ' αὐτοῦ τὴν σύνκρισιν λέγων· "εἰ γὰρ σὺ ἐνουθέτησας πολλοὺς" καὶ τὰ ἑξῆς, δηλῶν ὅτι· ἃ σὺ τοῖς ἄλλοις εἰς παραμυθίαν παρήγαγες διανιστῶν τρόπον τινὰ τοὺς παρεθέντας ὑπὸ λύπης οὐχ ὑπομιμνῃσκόμενος "ἐσπούδασας"–ἀντὶ τοῦ τετάραξαι–, καὶ πρὸς ἐπικουρίαν καὶ παράκλησιν πολλὰ ποιῶν τοῖς θλιβομένοις ὡς δεξιὰν ὀρέγειν αὐτοῖς κατὰ τὸ ἐν Ἠσαίᾳ λεγόμενον πρὸς τοὺς ἄρχον τας· "παρακαλεῖτε τῆι χειρί", τὴν σύνπνοιαν καὶ συνπάθειαν δηλοῦν98 τος τοῦ λόγου. "γόνασιν δὲ ἀδυνατοῦσιν θάρσος περιέθηκας", ἀσθενείᾳ πεπιασμένοις ἀνθρώποις ἰσχὺν παρέχων διὰ τῆς εἰς αὐτοὺς σπουδῆς. κατὰ

δὲ ἀναγωγὴν γόνατα παραλελυμένα ἔχει "ὁ τῇ Βάαλ αὐτὰ κάμπτων", ὁ θεὸν ἕτερον ἀναγορεύων, ὁ δουλεύων ᾗ ποιεῖ ἁμαρτίᾳ. "νῦν δὲ ἥκει ἐπὶ σὲ πόνος καὶ ἥψατό σου", τοῦ ἥψατο δηλοῦντος σφοδρὰν ἐπίτασιν τῆς περιστάσεως. πρὸς τοῖς εἰρημένοις ἐκεῖ ἐννοεῖν ἀκόλουθον ὡς χαλεπωτέρα τῆς περιστάσεως θλῖψις ὑπῆρχεν ἡ παρὰ τῶν φίλων διὰ τῶν λόγων προσαγομένη καταδρομή. πρὸς γὰρ τῷ ἀπαράκλητον εἶναι τὸ δεινὸν ἔτι καὶ οἱ λόγοι φορτικοὶ ὄντες οὐ μικρὰν παρεῖχον ἀνίαν. "πότερον οὐχ ὁ φόβος σού ἐστιν ἐν ἀφροσύνῃ καὶ ἡ ἐλπίς σου καὶ ἡ κακία τῆς ὁδοῦ σου;" τοῦ συνγραφικοῦ πνεύματος μαρτυρήσαντος τῷ Ἰὼβ ὅτι οὐκ ἔδωκεν ἀφροσύνην τῷ θεῷ, οὗτος ἑτέραν διάλημψιν ἔχων περὶ τῶν ἐπαχθέν των αὐτῷ καὶ λογιζόμενος, ὅτι διὰ ἁμαρτήματα πάσχει, οἰόμενός τε αὐτὸν ἐξ ὀλιγωρίας εἰρηκέναι ἃ ἐφθέγξατο, φησίν· "πότερον οὐχ ὁ φόβος σού ἐστιν ἐν ἀφροσύνῃ"–οἰόμενος γὰρ σαυτὸν δίκαιον– 99 "καὶ ἡ ἐλπίς σου καὶ ἡ κακία τῆς ὁδοῦς σου". ἀφροσύνη δέ, φησίν, καὶ τὸ ἐλπίζειν ὅτι δίκαιος ὀφθήσει. δικαίῳς γὰρ τοιαῦτα οὐκ ἐπάγεται. αὐτὴ δ' αὕτη ἡ ὁδὸς ὁδὸς κακίας εἴρηται διὰ πάντων νομίζοντι τῷ Ἐλιφὰζ ὅτι δι' ἁμαρτίας πάσχει ὁ μακάριος. οὕτως καὶ ἀφροσύνην αὐτῷ προσῆπτεν. "μνήσθητι οὖν τίς καθαρὸς ὢν ἀπώλετο ἢ πότε ἀληθινοὶ ὁλόρριζοι ἀπώλοντο. καθ' ὃν τρόπον εἶδον τοὺς ἀροτριῶντας τὰ ἄτοπα, οἱ δὲ σπείροντες αὐτὰ ὀδύνας θερίσουσιν ἑαυτοῖς. ἀπὸ προστάγματος κυρίου ἀπολοῦνται, ἀπὸ δὲ πνεύματος ὀργῆς αὐτοῦ ἀφανισθήσονται." ἔτι τῆς αὐτῆς ἐχόμενος διανοίας ὡς δι' ἁμαρτίας ὁ Ἰὼβ τῶν περιστατικῶν εἰλήφει πεῖραν, ταῦτά φησιν πρὸς αὐτόν, οἰόμενος ὡς οὐδεὶς ἄνθρωπος καθαρὸς ὢν τῶι βίῳ θλιβηροῖς περιέπεσεν καὶ "ὁλό ρριζος ἀπώλετο", αἰνιττόμενος τὴν τέκνων καὶ χρημάτων καὶ κτημάτων ἀπώλειαν. τὸ γὰρ ἀπώλοντο τοῦτο αὐτῷ σημαίνει. παραβάλλει δὲ τοὺς φαύλους, τούτους 100 καὶ ὑποτιθέμενος ταῖς κακώσεσιν ὑποπίπτειν–λέγων τι ἀληθὲς ὡς "οἱ σπείροντες ἄδικα ὀδύνας θερίζουσιν"–, τὴν ἀνταπόδοσιν ὑποβάλλων νοεῖν, ἥντινα ἐπιπέμπεσθαι ἐκ θεοῦ φησιν, καὶ περὶ τοῦτο ὀρθῶς διακείμενος διὰ τοῦ 28 λέγειν· "ἀπὸ προστάγματος κυρίου ἀπολοῦνται, ἀπὸ δὲ πνεύματος ὀργῆς αὐτοῦ ἀφανισθήσονται." ᾧ ὅμοιον παρὰ τῷ μακαρίῳ Παύλῳ λέγεται· "ὃς ἀποδώσει ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ." "σθένος λέοντος, φωνὴ δὲ λεαίνης, γαυρίαμα δὲ δρακόντων ἐσβέσθη. μυρμηκολέων ὤλετο παρὰ τὸ μὴ ἔχειν βοράν, σκύμνοι δὲ λεόντων ἔλιπον ἀλλήλους. εἰ δέ τι ῥῆμα ἀληθινὸν ἐγεγόνει ἐν λόγοις σου, οὐδὲν ἄν σοι τούτων κακὸν ὑπήντησεν." εἰ καὶ διεσφάλησαν οἱ τοῦ Ἰὼβ φίλοι, ὧν ἦν καὶ οὗτος, κατὰ τὸ διακεῖσθαι περὶ αὐτοῦ ὡς δι' ἁμαρτήματα περιπεσόντος τοῖς θλιβηροῖς, ἀλλὰ γοῦν ἔχουσιν ἀνθρωπίνην σύνεσιν, ἥτις οὐκ ἔστιν ἀδιάπτωτος. διόπερ ἐπιβάλλοντες αὐτοῖς τοῖς λόγοις τοῖς μὲν ἐκ συνέσεως λεγομένοις οὐκ ἀπαρεσκόμεθα διακείμενοι, ὡς οὐκ ἐξίσχυσαν ἅπασαν τὴν περὶ τὰ φρονητέα ἀλήθειαν καταλαβεῖν καὶ ἐκ τοῦ νῦν ἐκτεθέντος ἐπὶ τέλει· "εἰ γάρ τι", φησίν, "ῥῆμα ἀληθινὸν ἐγεγόνει ἐν λόγοις σου, 101 οὐδὲν ἄν σοι τούτων κακὸν συνήντησεν", ὅπερ ὡς ἔφαμεν οὐκ οἰκείως οὐδὲ συνετῶς παρ' αὐτοῦ εἴρηται. ταύτην γὰρ μόνην αἰτίαν τῶν θλιβηρῶν ᾤετο, τὴν δι' ἁμαρτίας λέγων. διέξεισιν δὲ τὰς περὶ τοὺς ἀνθρώπους μεταβολὰς οὐκ ἀσυνετῶς λέγων· "σθένος λέοντος, φωνὴ δὲ λεαίνης, γαυρίαμα δὲ δρακόντων ἐσβέσθη." τροπολογίας γὰρ εἴδει ταῦτά φησιν, πολλῶν ὑπερηφάνων καὶ μέγα ἐπὶ τοῖς ἀνθρωπίνοις φρονούντων μεταβολὴν πεπονθότων, οἷος ὁ Ναβουχοδοσὸρ ἐκ βασιλείας εἰς ἔσχατον ἰδιώτου ἐλθών. ἀλλὰ καὶ τὸ τῶι πλουσίωι εἰρημένον εἰπόντι· "καθελῶ μου τὰς ἀποθήκας καὶ μείζονας οἰκοδομήσω. –ἄφρων, ταύτηι τῇ νυκτὶ τὴν ψυχήν σου αἱροῦσιν ἀπὸ σοῦ", ταύτης τῆς διανοίας ἐστὶ παραστατικόν. "λέων" μὲν οὖν διὰ τὸ ὠμόθυμον αὐτῶι εἴλημπται καὶ γαῦρον ὡς "ἐφ' ἑαυτῶι πεποιθέναι". ὅπερ νοῶν καὶ ὁ μακάριος Παῦλος περὶ Νέρωνος ἔφη· "ἐν τῆι πρώτῃ μου ἀπολογίᾳ οὐδείς μοι παρεγένετο, ὁ δὲ κύριός μοι παρέστη καὶ ἐρύσατό με ἐκ στόματος λέοντος." ἀλλὰ καὶ ὁ Ἰερεμίας λέγων· "πρόβατον πλανώμενον Ἰσδραήλ, λέοντες ἐξῶσαν αὐτόν" ἑξῆς ἑρμηνεύει, τίνες 102 οἱ λέοντες, λέγων· "ὁ πρῶτος κατέφαγεν αὐτὸν βασιλεὺς Ἀσσοὺρ" καὶ τὰ ἑξῆς. ἀλλὰ καὶ τό· "ὁ θεὸς συνέτριψεν τὰς μύλας τῶν λεόντων" τὴν κατὰ τῶν ὑπερηφάνων καὶ ὠμοθύμων ἀνθρώπων ἧτταν σημαίνει. τὴν δὲ "λέαιναν" ἀντὶ ἀπλήστου τρόπου εἴη δεχόμενος, ἥτις φύσιν ἔχει τοιαύτην. καὶ γὰρ ὅτε τροφῆς δεῖται, οὐ βοᾷ, ἵνα μὴ τῶν ὀφειλόντων τροφὴν αὐτῆι γενέσθαι θηρίων φυγὴ

γένηται. εἰ δὲ καὶ ὁ ἄρρην ταύτης ἐστὶ τῆς φύσεως, ἀλλ' ἀπὸ τοῦ ἐπικρατεστέρου καὶ πρὸς βασιλικόν τε καὶ ὑπερήφανον αὐτοῦ ἐμνήσθη. καὶ τῶν "δρακόντων" δὲ μνήμην πεποίηται, αἰνιττόμενος τοὺς ὀφιώδεις ἀνθρώπους, ὡς καὶ αὐτοὶ καταλύονται μεταβολῆς καὶ περὶ αὐτοὺς γιγνομένης. δολεροὶ δὲ οὗτοι καὶ ἀπάτην ἐργαζόμενοι, κατ' ἐκεῖνο περὶ οὗ εἴρηται· "φοβοῦμαι δέ, μή πως ὡς ὁ ὄφις ἐξηπάτησεν Εὕαν ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτοῦ φθαρῇ τὰ νοήματα ὑμῶν." "μυρμηκολέων" δὲ ἔοικεν ἀνθρώπωι ἀλάζονι καὶ προπετεῖ, ὅστις διὰ τὸ ἀβέβαιον καὶ ἀστάθμητον θᾶττον ἀποπίπτει. λέγεται δὲ οὗτος τίκτεσθαι ἀπὸ λέοντος συνελθόντος μύρμηκι, οὐ τῷ ζῳϋφαρίῳ, 103 ἀλλὰ ἄλλῳ, ὃ μέγεθος μὲν ἔχει ἄρκου, οὕτω δὲ καλεῖται. φασὶν δὲ οἱ ἱστοροῦν τες, ὡς διὰ μὲν τὸν πατέρα σαρκοφάγον ὄντα καὶ διὰ τὴν μητέρα ποηφάγον ἀπόλλυται μὴ δυνάμενος διὰ τὴν ἐξ ἀμφοτέρων γένεσιν μιᾷ τροφῇ χρῆσθαι. ὅπως δὲ ἔχει ταῦτα, κρινέτω ὁ ἐντυγχάνων. εἰσὶν δὲ οἱ εἰς τὸν διάβολον τοῦτον δεχόμενοι πιθανῶς λέγοντες, ὅτι τοῖς μὲν ἁγίοις μύρμηξ ἐστὶν δι' ἀσθένειαν, τοῖς δὲ ἁμαρτάνουσι λέων διὰ τὸ "τόπον δεδωκέναι αὐτῷ". "σκυμνοὶ δὲ λεόντων ἔλιπον ἀλλήλους", ὅπερ ἔφη αἰνιττόμενος τοὺς ἀδιαθέτους καὶ ἀγρίους ἀνθρώπους. καὶ γὰρ οἱ σκυμνοὶ ἕως μὲν ὑπὸ τὴν μητέρα τυγχάνουσιν, ἅμα εἰσίν, ἐπειδὰν δὲ ἀνδρυνθῶσιν, διασχίζονται ἀλλήλων. οὕτω καὶ πανοῦργος ἄνθρωπος καὶ ἄγριος ἕως μέν τινα ἔχει ὠφελίαν– ἀνθρωπίνην λέγω– παρὰ τοῦ συνόντος, κρύπτει τὴν κακουργίαν, πληρωθεὶς δὲ τοῦ 29 σπουδαζομένου μικρὰ φροντίζει τοῦ εὐεργέτου. "ἀληθινὸν" δὲ "ῥῆμα" νοεῖν δεῖ τὸ ἀπὸ διαθέσεως προϊὸν ἀψευδοῦς· ἔστι γὰρ καὶ ἐν ψυχῇ λόγος. καὶ τοῦτο δὲ λεκτέον, ὡς οὐ παντὸς προσώπου τοῦ ἐν τῇ γραφῇ κειμένου τοὺς λόγους 104 σπουδαίους ἢ ἀξίους συνέσεως ἡγεῖσθαι προσήκει. ἐν γοῦν τοῖς εὐαγγελίοις τὰ μὲν τῶν Ἰουδαίων ἀσύνετα, ἀλλὰ καὶ Νικόδημος λόγοις ἐχρήσατο οὐ φρονίμως· τοῦ γὰρ ςωτῆρος λέγοντος· "δεῖ ὑμᾶς γεννηθῆναι ἄνωθεν", εἶπεν αὐτός· "μὴ δύναταί τις γέρων ὢν γεννηθῆναι ἢ δεύτερον εἰς τὴν κοιλίαν τῆς μητρὸς εἰσελθεῖν." οὕτως οὐκ ἀεὶ ἀπαιτεῖν δεῖ σύνεσιν παρὰ παντὸς προσώπου ἐν τῆι γραφῇ κειμένου. "πότερον οὐ δέξεταί μου τὸ οὖς ἐξαίσια παρ' αὐτοῦ, φόβῳ δὲ καὶ ἠχὼ νυκτερινή, ἐπιπίπτων φόβος ἐπ' ἀνθρώπους, φρίκη δέ μοι συνήντησεν καὶ τρόμος καὶ μεγάλως μου τὰ ὀστᾶ συνέσεισεν, καὶ πνεῦμα ἐπὶ πρόσωπόν μου ἐπῆλθεν, ἔφριξαν δέ μου τρίχες καὶ σάρκες. ἀνέστην καὶ οὐκ ἐπέγνων, εἶδον καὶ οὐκ ἦν μορφὴ πρὸ ὀφθαλμῶν μου, ἀλλ' ἢ αὔραν καὶ φωνὴν ἤκουον." ἐπεὶ πλείοσιν ἐχρήσατο λόγοις, τὰ μὲν πρῶτα δόξασιν εἶναι παρακλητικοῖς, ἔπειτα καθαπτομένοις ὡς ἂν σπεύσαντος αὐτοῦ τοῦ Ἰὼβ διὰ τὰ συμβεβηκότα καὶ ὅτι δι' ἁμαρτίας πέπονθεν–τοῦτο γὰρ ἐξ ἀρχῆς ἐνόμισεν ὁ Ἐλιφάζ, καὶ πρὸς τούτοις, ὅτι τὰ πράγματα τὰ ἀν105 θρώπινα, κἂν ᾖ ἐπίδοξα, πολλὴν δέχεται τὴν μεταβολήν–, λογισάμενος ὡς ἐνδέχεται τὸν ἀκούοντα μὴ προσέχειν τοῖς παρ' αὐτοῦ εἰρημένοις πιστοποιήσεως χάριν ἐπάγει τὰ ἐκτεθέντα λέγων· "πότερον οὐ δέξεταί μου τὸ οὖς ἐξαίσια παρ' αὐτοῦ", μονονουχὶ φάσκων· μηδεὶς τῶν ἀκουόντων οἰέσθω ἀσύνετόν με τυγχάνειν. δέχεται γάρ μου τὸ οὖς τῆς διανοίας θαυμαστὰ παρ' αὐτοῦ, αὐτοῦ λέγων τοῦ θεοῦ. αὐθεντίας γὰρ τοῦτο σημαντικὸν ὡς ἐν τῷ· "αὐτὸς ὁ λαλῶν πάρειμι", καὶ ἐν τῶι· "αὐτὸς σοφὸς ἦγεν ἐπ' αὐτοὺς κακά, καὶ ὁ νόμος αὐτοῦ οὐ μὴ ἀθετηθῇ", δηλονότι τοῦ θεοῦ. καὶ γὰρ τῷ ὄντι ἐὰν ἀνθρωπίνη σύνεσις ἐπιβάλλῃ τοῖς παρὰ τοῦ θεοῦ, φόβου πιμπλάνεται κατὰ τὸ λεγόμενον· "κατενόησα τὰ ἔργα σου καὶ ἐξέστην." τῷ δ' αὐτῷ τούτῳ καὶ "ἦχος" ἕπεται "νυκτερινός", ὅ ἐστιν ἀσαφία πολλή, ἐξ ἧς φρίττειν καὶ φοβεῖσθαι συμβαίνει τῶι ἀρξαμένῳ νοεῖν τι τῶν θεοῦ κριμάτων. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ "τὰ ὀστᾶ" τοῦ τοιούτου ταράττεται, ἅ ἐστιν δύναμις ψυχῆς. πᾶς γὰρ ἀνθρώπινος λογισμὸς ἐξασθενεῖ πρὸς τὴν τῶν θείων ἀκριβῆ κατανόησιν. τοῦτο αὐτὸ καὶ Ἀμβακοὺμ ἐπιστάμενός 106 φησιν· "ἀπὸ φωνῆς προσευχῆς με 106 εἰσῆλθεν τρόμος εἰς τὰ ὀστᾶ μου." τῷ οὖν ὡς προείρηται θείων ἔργων φοβερῶν τυγχανόντων βουλομένῳ ἐπαΐειν κατὰ τὸ διανοητικὸν γίνεταί τις τύπος νοήσεως οὐκ ἀκριβής, ὅστις δηλοῦται διὰ τοῦ· "καὶ πνεῦμα ἐπὶ πρόσωπόν μου ἐπῆλθεν." ἑξῆς καὶ ἔστιν τό· "ἔφριξαν δέ μου τρίχες καὶ σάρκες." θόρυβον γὰρ ὑπομένει οὐ μικρὸν ἄνθρωπος, εἰ τολμήσειεν ἐπιβαλεῖν τοῖς θεοῦ κρίμα σίν τε καὶ θαυμασίοις. "ἀνέστην, καὶ οὐκ ἦν μορφὴ πρὸ ὀφθαλμῶν μου", ἵν' ᾖ τὸ λεγόμενον

ὅτι· κἂν διεγεῖραι αὑτὸν θέλῃ ἄνθρωπος πρὸς κατανόησιν, διαφεύγει αὐτὸν ἡ ἀκρίβεια μορφὴ εἰρημένη. τούτῳ ὅμοιον ἂν εἴη τό· "βαθὺ βάθος, τίς εὑρήσει αὐτήν." "ἀλλ' ἢ αὔραν καὶ φωνὴν ἤκουον." θαυμαστὰ γάρ τινα καὶ ἀπηχήματα τῆς διοικήσεως τῆς ἀπὸ θεοῦ δέχεται συνέσει τις χρώμενος. καὶ οὐ πάντηι σθένει γε καταλαβεῖν, καὶ μάλα εἰκότως· εἰ γὰρ Παῦλος ἐν Χριστῷ λαλῶν φησιν· "ὦ βάθος πλούτου καὶ σοφίας καὶ γνώσεως θεοῦ. ὡς ἀνεξεραύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ καὶ ἀνεξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ", 107 πόσῳ ὁ τοῖς ἀνθρωπίνοις λογισμοῖς ἐπιβάλλων ἀτονήσει πρὸς τὴν κατάλημψιν; "τί γάρ; μὴ καθαρὸς ἔσται βροτὸς ἐναντίον κυρίου ἢ ἀπὸ τῶν ἔργων αὐτοῦ ἄμεμπτος ἀνήρ;" σύνεσιν ἀνθρωπίνην ἔχειν ὑπεθέμεθα καὶ ἐν τοῖς προλαβοῦσιν τοὺς φίλους τοῦ Ἰώβ. καὶ γὰρ οὐ μικρὸν δεῖγμα συνέσεως τὸ βασιλεῖς ὄντας καταλιπεῖν μὲν τὰς χώρας, παραγενέσθαι δὲ διὰ συνπάθειαν τοῦ Ἰώβ, καίτοι διαλαμβάνοντες ὡς οὐκ ἀπήλλακται ἁμαρτημάτων. ὅμως δ', εἰ καὶ 30 ἀνθρωπίνοις χρῶνται λογισμοῖς, ἀλλὰ γοῦν καὶ διασφάλλονται. ὡς γὰρ οὖν προείρηται, μίαν αἰτίαν τῶν ἐπαγωγῶν τιθέμενοι οἴονται καὶ τὸν Ἰὼβ δι' ἁμαρτίας πεπονθέναι, ἀπὸ πιθανοῦ λόγου ἐπὶ τοῦτο ἀγόμενοι, τὸ ἀσθενὲς τῆς ἀνθρωπίνης ἐννοοῦντες φύσεως. διὸ καὶ ὁ Ἐλιφὰζ τὰ προκείμενά φησιν· "τί γάρ; μὴ καθαρὸς ἔσται βροτὸς ἐναντίον κυρίου, ἢ ἀπὸ τῶν ἔργων αὐτοῦ ἄμεμπτος ἀνήρ;" τοῦτο μενοῦν πιθανὸν ὑπάρχον, εἰ κατὰ τὴν ἔννοιαν αὐτοῦ ἐξετάζοιτο, ἔχει τὸν ἔλεγχον. εἰ γὰρ δι' ἁμαρτίας ὁ περιπίπτων ἀνιαροῖς θλίβεται, οὐδεὶς δὲ καθαρός, οὐδεὶς ἐκτὸς ἀνιαρῶν ὑπῆρξεν ἄν. ἀλλὰ ταῦτα μὲν οὗτος, ἡ δὲ θεία παίδευσις 108 διδάσκει, ὡς καὶ πονηροὶ ἄνθρωποι καὶ τὰ πάντα ἐν ἁμαρτίαις ὄντες ἀπερίστατον τὸν βίον ἑαυτῶν διήγαγον. ὧν ἐστιν ὁ σὺν τῷ Λαζάρῳ πλούσιος καθ' ἡμέραν εὐφραινόμενος λαμπρῶς βύσσον τε καὶ πορφύραν ἐνδιδυσκόμενος μέχρις ὑστέρας ἀναπνοῆς διαμείνας ἐν ἡδίστῃ διαγωγῇ, τοῦ Λαζάρου δικαίου μαρτυρουμένου καὶ μὴ ἐσχηκότος ἐνταῦθα ἀνάπαυσιν. ἀλλὰ καὶ ὁ ἀκούσας· "ἄφρων, ταύτηι τῇ νυκτὶ αἱροῦσιν τὴν ψυχὴν ἀπὸ σοῦ. ἃ δὲ ἡτοίμασας, τίνι ἔσται;" οὐ περιστάσει κοινωνήσας ἀναγέγραπται. καὶ τοῦτο δὲ παιδεύει ὁ θεῖος λόγος, εἰ καὶ οὗτος αὐτὸ εἶπεν ἀνθρωπίνως, ὅτι οὐχ ὁ καθαρὸς πάντως καὶ ἐναντίον κυρίου τοιοῦτός ἐστιν. τοῦτο δὲ δείκνυται ἐκ τοῦ· "ἄστρα δὲ οὐ καθαρὰ αὐτοῦ ἐνώπιον", καὶ τοῦ ἐν Ψαλμοῖς· "οὐ δικαιωθήσεται ἐνώπιον σοῦ πᾶς ζῶν." οὐ γὰρ εἶπεν· «οὐδεὶς δικαιοῦται», ἀλλ'· «ἐπίπροσθεν σοῦ». εὑρήσεις γοῦν ὡς πρὸς θεὸν ἀπολειπομένους πάντας, καὶ οὐ καθ' ὑπερβολὴν ἔχουσιν. ὁ Μωσῆς μὲν γὰρ καίτοι "πεπαιδευμένος πάσῃ σοφίαι Αἰγυπτίων" φησίν· "οὔκ εἰμι ἱκανὸς λαλῆσαι πρὸ τῆς χθὲς καὶ πρὸ τῆς τρίτης καὶ ἀφ' οὗ σὺ ἤρξω λαλεῖν τῶι θεράποντί σου." παρόντος γὰρ τοῦ ὑπερ109 βάλλοντος δοκεῖ ἐλάττων εἶναι. ἢ καὶ μεθ' ἕτερα λέγων· "ἐγὼ δὲ ἄλο γός εἰμι." ἀλλὰ καὶ Ἀβραὰμ ὁ "φίλος θεοῦ" χρηματίσας λέγει· "ἐπειδὴ ἠρξάμην λαλεῖν πρὸς τὸν κύριόν μου, ἐγὼ δέ εἰμι γῆ καὶ σποδός." οὐ καθάπαξ δὲ ἀτιμ̣α´̣ζει ἑαυτόν, ἀλλὰ ἀφ' οὗ ἤρξατο λαλεῖν πρὸς θεόν. "βροτὸς" δὲ καὶ "ἀνὴρ" εἰ παρὰ τοῦ Ἐλιφὰζ ἐκ παραλλήλου εἴρηται, ἀλλ' ἡμεῖς ἀκριβέστερον ἐπιβαλόντες τῶι λόγωι φαμέν, ὅτι τὸ μὲν βροτὸς οἷόν τέ ἐστι ἐπὶ γυναικὸς τετάχθαι. τὸ γὰρ ἀνὴρ οὐκ ἐπὶ παντὸς ἀνθρώπου λέγεται. "εἰ κατὰ παίδων αὐτοῦ οὐ πιστεύει, κατὰ δὲ ἀγγέλων αὐτοῦ σκολιόν τι ἐπενόησεν, τοὺς δὲ κατοικοῦντας οἰκίας πηλίνας, ἐξ ὧν καὶ αὐτοὶ ἐκ τοῦ αὐτοῦ πηλοῦ ἐσμεν, ἔπαισεν αὐτοὺς σητὸς τρόπον. καὶ ἀπὸ πρωΐθεν μέχρις ἑσπέρας οὐκέτι εἰσίν." ἀπὸ τοῦ μείζονος τὴν ἀπόδειξιν ἐπαγαγεῖν βούλεται καὶ πιστο ποιῆσαι, ὅτι πᾶς ἄνθρωπος ὑφ' ἁμαρτίαν ἐστὶν λέγων, ὅτι καὶ οἱ παῖδες τοῦ θεοῦ παρ' αὐτῶι οὐ πιστεύονται, ὅ ἐστιν· οὐχ ὡς ἄτρεπτοί εἰσιν. "κατὰ δὲ ἀγγέλων ἑαυτοῦ σκολιὸν ἐπενόησεν" ἁμαρτόντων. εἰ δὲ τοῦτο, πολλῷ πλέον κατὰ τῶν οἰκούντων τὰς πηλίνας 110 οἰκίας. καὶ αὐτῶν ἐκ τοῦ αὐτοῦ πηλοῦ τυγχανόντων ἁμαρτανόντων οὐ φείσεται, σητὸς τρόπον τὰς κολάσεις αὐτοῖς ἐπιπέμπων, οἳ καὶ κρίματι αὐτοῦ ἀπὸ πρωΐθεν πολλάκις ἕως ἑσπέρας οὐχ ὑπομενοῦσιν. ἀλλὰ μὲν οὖν αὕτη ἡ ὁλοσχερεστάτη νόησις τῶν εἰρημένων, ζητήσειεν δ' ἄν τις, πόθεν οὗτος ἔχει διάλημψιν περὶ τῶν παραβεβηκότων ἀγγέλων, καθ' ὧν σκολιὸν ἐπινενοηκέναι τὸν θεόν φησιν. πρὸς ὃ λεχθείη, ὅτι ἅτε συνετὸς ὢν ἀνὴρ οἶδεν, ὡς οὐ κατὰ φύσιν ἀγαθοὶ τυγχάνουσιν, ἀλλὰ τρεπτοὶ οἱ ἄγγελοι. οὐκ ἄτοπον δὲ αὐτὸν καὶ ἐκ τῶν δαιμονιζομένων

ἀνθρώπων τοῦτο ἐννοεῖν, περὶ ὧν ἡ θεία διδασκαλία φησίν· "ἀγγέλους δὲ τοὺς μὴ τηρήσαν τας τὴν ἑαυτῶν τάξιν ὑπὸ ζόφον τετήρηκεν." κατοικεῖν δὲ οἰκίας πηλίνας τοὺς ἀνθρώπους φησὶν ἀντὶ τοῦ ὑλικάς, ἁπλούστερον καὶ τοὺς ἀνθρώπους ἐκ τοῦ αὐτοῦ πηλοῦ συνεστάναι λέγων. οὐ γὰρ καὶ ἡ ψυχὴ ἐκ πηλοῦ· τὸ γὰρ σῶμα πήλινον εἴρηται. "ἔπαισεν αὐτοὺς σητὸς τρόπον." τὴν κατ' αὐτῶν ὡς εὐτελῶν ἐπιπεμπομένην 31 κόλασιν δηλοῖ. τοῦτο ἐν 111 τῇ Σοφίαι δηλοῦται. ῃαξατ ῃαξατ ῃαξατ ῃαξατ ῃαξατ ἀλλὰ καὶ ὁ προφήτης φησίν· "ὁ ἄρχων αἰτεῖ καὶ ὁ κριτὴς εἰρηνικοὺς λόγους ἐλάλησεν· καταθύμιον ψυχῆς αὐτοῦ ἐστιν. καὶ ἐξελοῦμαι τὰ ἀγαθὰ αὐτῶν ὡς σὴς ἐκτρώγων καὶ βαδίζων ἐπὶ κάνονος ἐν ἡμέρᾳ σκοπιᾶς", ὅπερ δηλοῖ τὸ ἀθρόον καὶ αἰφνίδιον τῶν κολάσεων καὶ τὸ κεκρι μένον. τοῦτο γ̣ὰρ κανὼν δηλοῖ. εἰ γὰρ μὴ "ὀργὴν ἐπάγει καθ' ἑκάστην ἡμέραν", ἀλλ' "ἀποδίδωσιν ἑκάστῳ κατὰ τὰ ἔργα αὐτοῦ", κανόνι τοῦτο ποιεῖ μετὰ τοῦ κεραννύναι τὴν ἀγαθότητα. "παρὰ τὸ μὴ δύνασθαι αὐτοὺς ἑαυτοῖς βοηθῆσαι ἀπώλοντο. ἐνεφύσησεν γὰρ αὐτοῖς καὶ ἐξηράνθησαν, ἀπώλοντο παρὰ τὸ μὴ ἔχειν αὐτοὺς σοφίαν." ἔτι τῆς αὐτῆς ἀρχῆς ἐχόμενος, καθ' ἣν οἴεται δι' ἁμαρτίας τὰ περιστατικὰ συμβαίνειν, καὶ ταῦτά φησιν. ἐπειδὴ γὰρ δι' ἀρετῆς οὐκ ἐδυνήθησαν μεταγνόντες τῶν κακῶν βοηθῆσαι ἑαυτοῖς, ἠκολούθησεν αὐτοῖς τὰ θλιβηρά. καὶ τοῦτο δὲ ὑπο 112 βάλλει νοει῀̣ν· δι' ἀσθένειαν τὴν τῶν ἐπελθόντων δεινότητα ἀπώσασθαι μὴ δυνηθέντες ἀπώλλυντο, τὸ εὐτελὲς τῆς ἀνθρώπου δυνάμεως ἐπιδεικνύντες. τοῦτο γοῦν καὶ τὸ ἐπιφερόμενον φαίνεται σημαῖνον· "ἐνεφύσησεν γὰρ αὐτοῖς καὶ ἐξηράνθησαν." δηλοῖ γάρ, ὅτι οὐκ ἐδέησεν ὑπερβαλλούσης ἐπιφορᾶς κατ' αὐτῶν, ἀλλ' ἐμφυσήσαντος μόνον, ὅπερ ἤρκεσεν ἐπὶ ἀναίρεσιν αὐτῶν, ἣν ἀπώλειαν εἶπεν. τῆς αὐτῆς δὲ τῆς φθασάσης διανοίας ὑπάρχων ἐπάγει τό· "ἀπώλοντο διὰ τὸ μὴ ἔχειν αὐτοὺς σοφίαν", ἀγνοῶν, ὅτι πολλοὶ σοφοὶ ἀνιαροῖς ὑπερβάλλουσι περιέπεσαν. 112 "ἐπικάλεσαι δέ, εἴ τίς σοι ὑπακούσεται, ἢ εἴ τινα ἁγίων ἀγγέλων ὄψῃ." προτροπὴν ὡς ἔοικε προσάγει τῷ ἁγίῳ πρὸς μετάνοιαν ὁρῶσαν, ἵν' ἐκ τούτου ἐπὶ παράκλησιν ἐλθὼν τύχῃ τοῦ ἐπικουροῦντος καὶ ἐπακούσαντος. παρίστησιν δὲ καὶ τό· "εἴ τινα ἁγίων ἀγγέλων ὄφει" ἐπιστάμενον αὐτόν, ὅτι εἰσὶν οὐχ ἅγιοι ἄγγελοι. εἰ γὰρ μὴ τοῦτο ἐγίγνωσκεν, περιττὴ ἡ προσθήκη· ὥσπερ διαστέλλων ἅγιον ἀπὸ μὴ τοιούτου τοῦτό φησιν. εἰσὶν δὲ οἱ λέγοντες, ὅτι ταῦτα εἰρωνευόμενος λέγει. τῆς ἀρχῆς 113 πάλιν τῆς ἐσφαλμένης ἔχεται λέγων, ὅτι 10–15 δι' ἁμαρτίας 15–20 ἵνα γνω 15–20 "καὶ γὰρ ἄφρονα ἀναιρεῖ ὀργή, πεπλανημένον δὲ θανατοῖ ζῆλος." πρ 15–20 σιν οὕτως 15–20 λεσαι. εἰ χ 15–20 σαι σοι ἀφρ 15–20 πεσοντ̣ 15–20 καλεῖν τ̣ 15–20 βοήθειαν 15–20 καὶ αυτη 15–20 ται ὅταν 15–20 τινες καὶ · 15–20 λου ἀντὶ του῀̣ κ̣ 10– 15 τοῦνται τοιαυτ 10–15 τῶν δυσαρεστούντων τῇ τοῦ θεοῦ προνοίᾳ· διὰ τί ἐγώ γε̣ τοσούτοις ἀνιαροῖς περιπίπτω 8–12 τε καὶ τὴν τιμὴν 6–10 κατὰ τὸ λεγόμενον· "μὴ παραζήλου ἐν πονηρευομένοις μηδὲ ζήλου τοὺς ποιοῦντας τὴν ἀνομίαν." ·α̣ι ζῆλος 5–10 του ὅμοιος̣ αὐτοῦ ο̣· 5–10 δευτέραν δὲ ἀπόδοσιν 2–6 τα πρὸς τὴν πρώτην 5–10 κἂν κατ' εἰρωνείαν · 5–10 τό· "ἐπικάλεσαι δέ, εἴ τίς σοι ὑπακούσεται", δόξει οἰκείως ει᾿̣ρηκέναι ὅτι οὐχ̣ υ῾̣πακου···· 4–6 114 15–20 λος ὡς εἴρηται. "ἐγὼ δὲ ἑώρακα ἄφρονας ῥίζαν βάλλοντας, ἀλλ' εὐθέως̣ ἐβρώθη αὐτῶν ἡ δίαιτα." 14–18 νους ὑπὸ τῶν 14–18 ῥίζας δυνα14–18 τ̣ο πολυσχι14–18 παντὶ ἀνε 14–18 πολύρριζος ει 14–18 νέχειν καὶ 10–14 ἀνθρώπινα λέγει 12–16 συμβαῖνον εὐθέως γὰρ ἐβρώθη αὐτῶν ἡ δίαιτα 12–16 · ἐπὶ τὸ πολύ 14–18 ·τα ὡς τὸν ὑ12–16 ·νε̣υ̣όμενον με12–16 ι̣ν καὶ τὸν πλούσιον πολλάκις εἰς πενίαν μεταβάλλεσθαι 8–12 ·τι δὲ περιόντος 8–10 αινει ἀλλὰ γοῦν του 6–8 κατὰ ζῆν τοῦτο ἐλθόν6–8 ·τα τῆς ἀλαζονείας 4–6 τοιαύτην τὸ θεῖον γράμμα γὰρ

τὴν νόησιν παρίστησιν ἐν ψαλμοῖς ἀπὸ ἁγ̣ίου λεγόμενον· "εἶδον ἀσεβῆν ὑπερυψούμενον καὶ ἐπαιρόμενον ὡς τὰς κέδρους τοῦ Λιβάνου· καὶ παρῆλθον καὶ ἰδοὺ οὐκ ἦν, καὶ ἐζήτησα αὐτὸν καὶ οὐχ εὑρέθην ὁ τόπος αὐτοῦ." 5–8 γὰρ τὸ κακὸν οὐδ' ὑφιστάμενον ···πειτ··μ̣αι̣ εἰ μὴ ἐν τῆι 115 προαιρέσει τοῦ ἐνεργ̣οῦντ̣ος. ἂν γοῦν ἐκεῖνος προαιρούμενο̣ς παύσηται, οὐκέτι τὸ κακὸν σύστασιν ἔχει ··δη δι····· ···ς̣ ἐστιν ἡ προαιρετικὴ αὐτοῦ ὕπα̣ρ̣ξις. "σύντριψο̣ν̣ τ̣ὸν βραχίονα του῀̣ ἁμαρτωλοῦ καὶ πο̣ν̣η̣ροῦ, 32 ζητηθήσεται ἡ ἁμα̣ρ̣τία αὐτοῦ· καὶ οὐ μὴ εὑρ̣εθῇ δι̣' αὑτήν." διὰ γὰρ το`̣ ἀνυπόστατος εἶναι οὐχ εὑρίσκεται· οὐ γα`̣ρ οὐσία̣ ε᾿̣σ̣τ̣ι`̣ν̣ ἡ κακία, ἀλλ' ἐν προαιρέσε̣ι̣ γ̣ε̣γ̣ε̣ν̣νημένη ἔχει τὸ εἶναι. πάλιν παυσαμένης τῆς πλάν̣ης κ̣α̣ι`̣ η῾̣ κ̣α̣κία συναπέρχεται. α᾿̣λλὰ γοῦν̣ περὶ τῆς καθόλου κακίας εἴρηται· "καὶ ἐψεύσατο ἡ ἀδικία ἑαυτήν." ὥσπερ γὰρ λέγομεν πολλάκις ψεύδεσθαι πόρον̣ τὴν γῆν τὸν̣ οἰκεῖον καὶ τὸν ἀγαθ̣όν, οὕτως κα̣ι`̣ ἡ κακία ψεύδεσθαι λέγεται αὑτὴν μηκέτι ἐξα····· ··· γινομένης, ὅταν "ἀποδρᾷ ···· πᾶσα ὀδύνη καὶ λύπη καὶ στ̣ε̣ναγμός". βιβρώσκεται δὲ ἡ δίαι̣τα τῆς κολάσεως ἐπιτελουμε´̣νης. "πόρρω γένοιντο οἱ υἱοὶ αὐτῶν ἀπὸ σωτηρίας. κολαβρισθει´̣ησαν δὲ ἐπὶ θύραις η῾̣σσόνων καὶ οὐκ ἔσται ὁ ἐξαιρούμενος." παίδευσίν τινα ἐπεύχεται γενέσθαι̣ 116 τοῖς ἀλάζοσιν, ἵνα τὰ ἡδέα καὶ τὰ ἀν θρώπινα ἀγαθὰ ἀποστῇ αὐτῶν, ἅπερ "σωτηρίαν" ἐκάλεσεν· οὕτω γὰρ συμβήσεταί τις αὐτοῖς πόνος. λέγει δέ· "κολαβρισθείησαν", εὐτελισθείησαν ὑπὸ ἐλαττόνων ταπεινούμενοι μηδενὸς ὄντος τοῦ βοηθοῦντος. συμφέρει γὰρ τῶι ὑπερηφάνωι ταπείνωσις, πρῶτον μέν, ἵνα τοιούτῳ ἀργία τῆς ἀμέτρου κακίας γένηται, ἔπειτα, ὅπως καὶ ὡς̣ ·····αι μεταπαιδευθῇ. τὸ δὲ κολαβρισθείησαν παρῆκται ἀπὸ τ̣οῦ κόλου, ὅ ἐστιν̣ κολοβοῦ· λέγεται γὰρ κ̣όλοβρον τὸν μικρὸν εἰ῀̣ν̣αι χοῖρον. "ἃ γὰρ ἐκεῖνοι συνήγαγον, δίκαιοι ἔδονται." οὑ῀̣τος καίτοι ἀνθρωπίνως αὐτὸ λέγων εὖ παρε´̣χοι τὸν ἀπολογισμὸν φάσκων, ὡς ἅπερ οἱ ἀσεβεῖς συνάγουσιν, οἱ δίκαιοι φάγονται, εἰ μὴ φαίνεταί ποτέ τι συμβαῖνον παράδοξον· οὐδὲ γὰρ πάντως τοῦτο οὕτως ἔχον εὑρίσκεται. ἐν δὲ ταῖς θείαις Παροιμίαις λέγεται· "θησαυρίζεται δικαίοις πλοῦτος ἀσεβῶν", ὅπερ πάλιν οὐκ ἀναγκαίως ἐπὶ ἱστορίας δεχόμεθα. ἐπειδὴ δὲ παροιμιωδῶς εἴρηται, ἀκολούθως λέγονται πλουτοῦν Ἰουδαῖοι νόμον τε καὶ προφήτας ἔχοντες, οἷς οὐκ ἐχρήσαντο δεόντως. οὗτος ὁ πλ̣ο̣ῦτος δ' ἐπὶ τὰ ἔθνη μετέστη· 117 "ἀρθήσεται" γὰρ ὁ ἀμπελὼν "καὶ δοθήσεται ἔθνει ποιοῦντι τοὺς καρποὺς αὐτοῦ". "αὐτοὶ δὲ ἐκ κακῶν οὐκ ἐξαίρετοι ἔσονται, ἐκ̣σιφ̣ω̣νισθείη αὐτῶν ἡ ἰσχύς." λέγει, ὅτι οὐ μόνον προσαφαιροῦνται τὸν πλοῦτον οἱ ἀσεβεῖς, ἀλλὰ ἐκ κακῶν οὐδέποτε ἐξαιρεθείησαν. τῶν δ' αὐτῶν καὶ ἡ δύνα̣μις αὐτῶν παντελῶς κενωθείη, ἀπὸ μεταφορᾶς τῶν σιφωνιζομένων πρὸς τὸ μη̣δὲν ἔτι υ῾̣γρὸν ὑπολείπεσθαι· ταῦτα μὲν ε̣ι᾿̣ ἀρατικῶς λέγει, σ̣υνεπίσκεψαι. οἶδε δέ, ὅτι συμβήσεται ταῦτα τοῖς φαύλοις οὐ πάντως· πολλοὶ γὰρ ἐν εὐγηρίᾳ τέλος τοῦ ζῆν τούτου ἐδέξαντο. εἰ δὲ καὶ διάλημψιν ἔχων μέλλοντος αἰῶνος καὶ κολάσεως ταῦτα λέγει, ἐπισκέψει καὶ τοῦτο. ἃ μέντοι ὁ ἅγιος περὶ τῶν πλουτούντων ἀδίκως τοιάδε παραινῶν τὸν προσέχοντά φησιν· "μὴ φοβοῦ ὅταν πλουτ̣η´̣σ̣ῃ̣ ἄνθρωπος, ὅτι οὐκ ἐν τῶι ἀποθνῄσκειν αὐτὸν λήμψεται τὰ πάντα οὐδὲ συνκαταλαβήσεται αυ᾿̣τῷ ἡ δόξα τοῦ πλούτου αὐτοῦ." δι' ὅλου δὲ τοῦ λόγου ἑαυτοῦ οὗτος κακὰ λέγει τὰ ἐπίπονα· πενίαν, νόσον, ἀδοξίαν, ἀτιμίαν. "οὐ γὰρ μὴ ἐξέλθῃ ἐκ τῆς γῆς κόπος, οὐδὲ ἐξ ὀρέων ἀναβλαστήσει 118 πόνος, ἀλλὰ ἄνθρωπος γεννᾶται πόνῳ, νεοσσοὶ δὲ γυπῶν τὰ ὑψηλὰ πέτ̣ον̣τα̣ι." τὰς ἀρὰς ἃς ἐπηράσατο κατὰ τῶν ἀσεβῶν ἢ ἃς εἶπεν αὐτοῖς ἕπεσθαι δεῖξαι βουλόμενος, ὅτι εὐλόγως ἐποιήσατο, φησίν· ἀνθρώπων γάρ ἐστιν τὸ περιπίπτειν θλιβηροῖς καὶ οὐκ ἀψύχων. δύναται δὲ καὶ ὡς παρακλητικὸς εἶναι ὁ λόγος, ὡς καὶ ἔθος ἐστὶν λέγειν τοῖς πολλοῖς ὅτι· οὐκ ἔξω τῆς ἀνθρωπίνης πέπονθας φύσεως· καὶ γὰρ ἐν πόνῳ τὸ ζῆν ἔχομεν. καὶ αὐτὸ δὲ τὸ γεννηθῆναι ἡμᾶς πόνωι καὶ κακοπαθείᾳ γίνεται, καὶ τῶν γεννώντων μυρία ὅσα ὑφισταμένων καὶ τῶν γεννωμένων ἐν μόχθῳ διαγόντων. εἰ δὲ δύνασαι παρεμβάλλειν τὸν περὶ τοῦ ἀπὸ γέννης τυφλοῦ λόγον τούτωι, συνεπίσκεψαι. περὶ γὰρ ἐκείνου "ἠρώτησαν τὸν Ἰησοῦν οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ· οὗτος ἥμαρτεν ἢ οἱ γονεῖς αὐτοῦ, ἵνα τυφλὸς γεννηθῇ;". "νεοσσοὶ δὲ γυπῶν τὰ ὑψηλὰ πέτονται" ὅμοιον τῷ λέγειν, ὅτι ἀψύχων οὐχ ἅπτεται κάκωσις. καὶ νεοττοὶ δὲ γυπῶν, φησίν, ἐν ὕψει

33 πέτονται, ἀντὶ τοῦ· ἀταλαίπωροί εἰσιν–οὐ γὰρ ἐν κακίᾳ ζῶ119 σιν–, ἵνα ὃ λέγει τοιοῦτον ᾖ· τὰ ἄψυχα καὶ τὰ ἄλογα–διὰ τῶν νεοσσῶν γὰρ τῶν γυπῶν τὰ ἄλογα σημαίνειν φαίνεται–οὐ δέχεται πεῖραν ἀνταποδόσεως, ἀνθρώπου διὰ τὰς ἁμαρτίας τοιούτων παραπολαύοντος, ὅπερ λέγει τῆι οἰκείᾳ ἀρχῇ ἑπόμενος. "οὐ μὴν δέ, ἀλλ' ἐγὼ δεηθήσομαι κυρίου, κύριον δὲ τὸν πάντων δεσπότην ἐπικαλέσωμαι." αἰτιασάμενος τοὺς ἄφρονας καὶ τὰ ἑξῆς εἰπὼν περὶ αὐτῶν ἐγὼ δέ, φησίν, οὐ χαίρομαι ὡς ἐκεῖνοι, ἀλλ' ἅτε πρόνοιαν ἐπιστάμενος καὶ εἰδὼς δεσπότην τῶν πάντων τὸν θεὸν ἐπικαλοῦμαι αὐτόν, πρέπειν τοῦτο ἡγούμενος. κατανόησον δέ, εἰ μὴ διάλημψιν ὡς περὶ δικαίου ἑαυτοῦ ἐξαποστεῖλαι βουλόμενος ταῦτά φησιν. "τὸν ποιοῦντα μεγάλα καὶ ἀνεξιχνίαστα, ἔνδοξά τε καὶ ἐξαίσια, ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός. τὸν διδόντα ὑετὸν ἐπὶ τὴν γῆν, ἀποστέλλοντα ὕδωρ ἐπὶ τὴν ὑπ' οὐρανόν." προνοητὴν ὁμολογεῖ τῶν ὅλων καὶ δημιουργὸν τὸν θεόν. οὐκ ἀπεικὸς δὲ αὐτὸν ταύτας ἔχειν τὰς διαλήμψεις, ἄνδρα σοφὸν τὰ ἀνθρώπινα. ἔχει δὲ καὶ περὶ ἀοράτων καὶ ὁρατῶν διάλημψιν, περὶ 120 ἀνεξιχνιάστων λέγων καὶ μεγάλων καὶ ἐνδόξων ὑετοῦ τε καὶ ὕδατος, ὅπερ ὕδωρ εἰ διαστέλλοι τοῦ ὑετοῦ, τὰ ἐκ πηγῶν καὶ χειμάρρων καὶ φλεβίων εἴη̣ λέγων̣. ἔχεις δὲ καὶ πολλαχοῦ τῶν γραφῶν ταύτας τὰς ἐννοίας συνετώτατα, οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ παρὰ Παύλῳ γράφοντι· "ἐν Χριστῷ ἔκτισται τὰ ὁρατὰ καὶ τὰ ἀόρατα καὶ τὰ ἐπίγεια καὶ ἐπουράνια." δεῖ δὲ καὶ τοῦτο λογίζεσθαι, ὅτι ἐκ τῶν τῷ ἁγίῳ Ἰὼβ συμβεβηκό των ὡς ἄνθρωπος εἰς φόβον ἀχθεὶς θαυμάζει τὰ τῆς προνοίας ἔργα. τὸ δ' "οὐκ ἔστιν ἀριθμὸς" νοεῖν δεῖ ὅτι ἄνθρωπος· θεὸς γὰρ τὰ πάντα οἶδεν. καὶ οὐδὲν θαυμαστόν, ὅπου καὶ Σαλομών φησιν· "ὁ θεὸς δέδωκέν μοι τῶν ὄντων γνῶσιν ἀληθῆ εἰδέναι σύστασιν κόσμου καὶ ἐνέργειαν στοιχείων, ἀρχὴν καὶ τέλος καὶ μεσότητα χρόνου, τροπῶν ἀλλαγὰς" καὶ τὰ ἑξῆς. οὐδὲ γὰρ τὰ φύσει μὴ ἀριθμητὰ καὶ θεῷ ἀναριθμητά ἐστιν, περὶ οὗ λέγεται· "ὁ ἀριθμῶν πλήθη ἄστρων, καί· "ὑμῶν δὲ αἱ τρίχες τῆς κεφαλῆς ἠρίθμηνται", ἅπερ καὶ τοῖς ἀξίοις εἰδέναι πρὸς τὸ συμφέρον δίδοται, ὡς περὶ Σολομῶντος εἴρηται. "τὸν ποιοῦντα ταπεινοὺς εἰς ὕψος καὶ ἀπολωλότας ἐξεγείροντα." 121 μεταβαίνει καὶ ἐπὶ τὴν κατὰ ἀνθρώπους πρόνοιαν καὶ τοῦτο διακείμενος περὶ τοῦ θεοῦ τῶν ὅλων, ὅτι αὐτὸς ἐξ ὕψους ταπεινοῖ ἐκ πενήτων πλουσίους, ἐξ ὑπηκόων ἄρχοντας, ἐκ νοσούντων ἄρχοντας ὑγιαίνοντας ἀπεργαζόμενος καὶ τὸ ἔμπαλιν. δῆλον, ὅτι καὶ τῷ ὄντι ταῦτα κα̣ι`̣ φαινόμενα καὶ νοούμενα ὑπάρχει συμφέροντα, τούτῳ τῷ ὑπὸ ἁγίου εἰρημένῳ· "κύριος κα̣θιστᾷ βασιλεῖς κα̣ὶ μεθιστᾷ", καὶ τῷ· "δι' ἐμοῦ βασιλεῖς βασιλεύουσιν", καὶ τῷ· "ὁ ἐγείρων ἀπὸ γη῀̣ς πτωχὸν καὶ ἀπὸ κοπρίας ἀνυψῶν πένητα." τῆς ὑψώσεως δὲ τῆς ἐκ θεοῦ προοίμιον ἡ ἐξ ἡμῶν ταπεινοφροσύνη· "ὁ" γὰρ "ταπεινῶν ἑαυτὸν ὑψωθήσεται καὶ ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται." καὶ πάλιν· "ὁ θεὸς ὑπερηφάνοις ἀντιτάσσεται, ταπεινοῖς δὲ δίδωσιν χάριν." "ἀπολωλότας" δὲ "ἐξεγείρεσθαι" λέγει τοὺς ἐν περιστάσεσι καταστάντας καὶ μεταβολῆς πειραθέντας παυούσης μὲν τὰ θλιβηρά, ἀντιδιδούσης δὲ τὰ τῆς ἀναπαύσεως, ὅπερ καὶ τῷ μακαρίῳ Ἰὼβ συμβέβηκεν ἑδραίω διαμείναντι ἐν τοῖς τῆς ψυχῆς ἐναρέτοις ἔργοις. εἰ δὲ τὸν ἀπολωλότα ἀντὶ τοῦ ἁμαρτήσαντος λάβοις, καὶ τούτους ἐξεγείρει 122 θεὸς "μετανοίας τόπον" διὰ διδασκαλίας παρέχων. ἀλλ' ὁ Ἰὼβ ὁ μακάριος οὐκ ἀπολώλει τοιαύτην ἀπώλειαν, ἵνα καὶ τοιαύτης ἐγέρσεως δεηθῇ. "διαλάσσοντα βουλὰς πανούργων, καὶ οὐ μὴ ποιήσουσιν αἱ χεῖρες αὐτῶν ἀληθές." διὰ πάντων περὶ θεοῦ κατὰ τὸν δυνατὸν ἑαυτῷ τρόπον διέξε̣ισιν ἐννοίαις ἀνθρωπίναις οὐκ ἀπιθανῶς ἐν πολλοῖς κινούμενος. διεξελθὼν περὶ προνοίας θεοῦ καὶ ὅτι δι' αὐτοῦ ἀδοξίαι καὶ δόξαι συμβαίνουσιν καὶ ταπεινοῦταί τις οὐκ ἄνευ αὐτοῦ, μέτεισιν ἐπὶ τὸ δεῖξαι, ὅτι κἂν μεγάλῃ ποικιλίᾳ συνέσεως ἄνθρωποι χρήσωνται, θεοῦ ἐστι τὸ τέλος παρασχεῖν. σημαίνει γοῦν αὐτῷ 34 τὸ "διαλάσσοντα βουλὰς πανούργων", ὅτι κἂν βουλεύσωνται καὶ νομίσωσιν ἑαυτῶν ἄνθρωποι πανοῦργον ἀναντίρρητον καὶ βέβαιον, ἐξαλάττει ταῦτα θεὸς πρὸς τὸ συμφέρον ἑκάστῳ ποιῶν. ἦ πολλάκις ἄνθρωποι ἐλπίσαντες οὐκ ὀλίγα ἀπέτυχον καὶ μὴ προσδοκηθέντα ἔσχον θεοῦ διοικοῦντος, οὐκ ἀνθρωπίνως οἰκονομοῦντος. οὐδ' αὖ τοιοῦτοι οὐδ' ἐν ταῖς πράξεσιν ἑαυτῶν ἀληθές τι ἔχουσιν, ὅσοι ἐφ' ἑαυτοῖς βαλλόμενοι 123 αὐτάρκεις πρὸς πάντα διὰ τῶν ἰδίων βουλῶν ἐτόπασαν εἶναι. δεῖ δὲ

εἰδέναι, ὅτι ἐν τῆι θείᾳ γραφῇ οὐ μόνον ἐπὶ ψεκτοῦ ἀλλὰ καὶ ἐπαινετοῦ τὸ τῆς πανουργίας ὄνομα κεῖται. ὅταν γὰρ λέγηται περὶ τῆς σοφίας· "ἵνα δῷ ἀκάκοις πανουργίαν", δῆλον, ὡς φρόνησιν λέγει καὶ πρᾶγμα ἐπαίνου ἄξιον· τοιοῦτον γα`̣ρ̣ ὑπὸ σοφίας δίδοται. καὶ πάλιν· "πανοῦργος κακῶν ἐπερχομένων ἀπεκρύβη" δηλοῖ συνετοῦ πρᾶξιν, ἥτις πρὸς αὐτοῦ ἐπιτελεῖται μετανοίας τρόπῳ, ὅταν ἐπιφορὰ κακῶν προσδόκιμος ᾖ, ὅπερ οἱ Νινευῖται ποιήσαντες διέφυγον τὴν ἀπειλήν· κρύπτεται γὰρ τὴν ὀργὴν μετανοίᾳ ταύτην διαδιδράσκων. ὅτι καὶ ψεκτῶς ἡ πανουργία κεῖται, δηλοῦται ἐν τῷ· "φοβοῦμαι, μή πως ὡς ὁ ὄφις ἐξηπάτησεν Εὕαν ἐν τῇ πανουργίᾳ αὐτοῦ, φθα ρῇ τὰ νοήματα ὑμῶν." "χεῖρας" δὲ τὰς πράξεις ἔχομεν σημαινομένας ἐν τῇ γραφῇ, ὡς καὶ οὗτος φαίνεται νενοηκώς. ὅταν γὰρ λέγῃ· "ἄκανθαι φύονται ἐν χειρὶ τοῦ μεθύσου", οὐ τὸ μέρος τοῦ σώματος ἐκλαμβάνομεν ὄν 124 –οὐ γὰρ ἐπὶ τούτῳ ἄκανθαι φύονται–, ἀλλὰ τὰς πράξεις, καθ' ἃς ἁμαρτάνει. "οὐ ποιήσουσιν" οὖν "αἱ χεῖρες αὐτῶν ἀληθές", τοῦ θεοῦ μὴ ἐῶντος τὰς ἐκβάσεις τῶν βουλευμάτων αὐτῶν πληροῦσθαι. "ὁ καταλαμβάνων σοφοὺς ἐν τῆι φρονήσει, βουλὴν δὲ πολυπλόκων ἐξέστησεν." ἤτοι τῆι φρονήσει τῇ ἰδίᾳ τὰς τῶν σοφῶν μηχανάς φησιν αὐτὸν καταλαμβάνειν ἢ τῇ τῶν ἀπ' αὐτοῦ μετεσχηκότων τῆς φρονήσεως, ᾗ Ἐλισαῖε τὴν σοφιστείαν τοῦ Γιεζί, ὃν κατείληφεν μηχανώμενον λαθεῖν αὑτὸν λέγων· "οὐκ ἀπῆλθεν ὁ δοῦλός σου δεξιὰν ἢ ἀριστεράν." πρὸς ὃν καταλαβὼν αὐτοῦ τὸ κίνημα εἶπεν· "οὐχὶ ἡ καρδία μου μετὰ σοῦ ἦν;" ῃαξατ ἀλλὰ καὶ τὴν βουλὴν τῶν πλεκόντων πανουργίας ἐξίστησιν ὡς τοῦ Ἀχιτοφέλ, εὐξαμένου τοῦ μακαρίου ∆αυὶδ καὶ λέγοντος· "διασκέδασόν μοι τὴν βουλὴν τοῦ Ἀχιτοφέλ." οὐ μὴν δέ, ἀλλὰ καὶ τὴν "τῶν παρανόμων πρεσβυτέρων" καὶ τῆς Αἰγυπτίας ἐξέστησε βουλὴν κατὰ σωφροσύνης βουλευσαμένων οὕτως, ὡς τὴν μὲν Σωσάνναν διὰ τὸ πολύπλοκον αὐτῶν εἰπεῖν· "στενά 125 μοι πάντοθεν", τὸν δὲ Ἰωσὴφ νεανικῷ καὶ φρονήματι καὶ κινήματι διαδρᾶναι τὰς τῆς Αἰγυπτίας παρανόμου γυναικὸς μηχανάς. "ἡμέρας συναντήσεται αὐτοῖς σκότος, τὸ δὲ μεσημβρινὸν ψηλαφήσαισαν ἴσα νυκτί, ἀπόλοιντο δὲ ἐν πολέμῳ." λέγει, ὅτι ὅσοι ὑπὲρ τὴν ἑαυτῶν δύναμιν ἐπιχειροῦσιν ὡς οἴεσθαι, ὅτι χωρὶς ἐπιπνοίας θεοῦ τι καταλαμβάνουσιν, οὐδὲν εὑρίσκουσιν, σκότῳ συνεχόμενοι ἀσαφίας ψηλαφῶντες καθάπερ ἐν νυκτὶ τὰ πράγματα, οὐδὲν ὅλως ἀκριβείας συνιδεῖν δυνάμενοι. ὥσ περ γὰρ ὑπόχυμα ὀφθαλμοῖς ἐπικείμενον κωλύει τὴν ὁρατικὴν δύναμιν, οὕτω τοιοῦτον περὶ τὸν νοῦν πάθος ποιεῖ καὶ ἐν τοῖς φωτεινοῖς καὶ φανεροῖς ἀβλεπτεῖν. ἐπιτεταμένως δὲ αὐτῶν σημαίνει τὴν ἄγνοιαν γίνεσθαι τῷ καὶ ἐν μεσημβρινῷ καιρῷ ἀβλεπτεῖν. λέγοις δὲ ἂν καὶ αὐτὸν τῷ πεπιστευκότι μὲν τῶι κηρύγματι τῷ εὐαγγελικῷ, ἐν ἁμαρτίαις δὲ ἔτι ἐνκαλεῖν δυναμένῳ φωτὸς μεγάλου παρόντος μὴ ὁρᾶν· ᾗ μὲν γὰρ πιστεύει, φῶς αὐτῷ φαίνεται, ᾗ δὲ οὐ χρῆται πρὸς τὸ δέον τῶι φωτί, τυφλώττει. γέγονε δὲ ταῦτα συμβολικῶς 126 τοῖς Αἰγυπτίοις· τρεῖς γὰρ ἡμέρας καὶ τρεῖς νύκτας ὅλας ἐφεξῆς ἐν σκότει διέτριψαν. καὶ ὅτι παρὰ τὴν αὑτῶν αἰτίαν τοῦτ' ἔπασχον, οὐ πᾶσιν α῾̣πλῶς ἀφεγγὴς ἦν ἡ ἡμέρα ἀλλὰ αὐτοῖς μόνοις, τῶν Ἰσδραηλιτῶν οὐδὲν τοιοῦτο πασχόντων. ἀλλὰ καὶ οἱ κατὰ Σοδομὰ ἄνδρες ἀορασίᾳ πληγέντες αἰσθητῇ συμβολικῶς ἐδείκνυντο τυφλώττειν κατὰ τὴν διάνοι αν. καὶ οι῾̣ ἐν ταῖς Βασιλείαις δὲ 35 ἀορασίᾳ πληγέντες, οἳ καί ῃαξατ ῃαξατ ῃαξατ ῃαξατ ου᾿̣κ̣ ἀναγκαστῶς δὲ ἐρεῖς καὶ τοὺς κατὰ τῆς ἀληθείας γινομένους διὰ σοφιστικῶν καὶ πιθανῶν λόγων περιπίπτειν ἐν ἡμέραι σκότῳ καὶ μεσημβρίᾳ καθάπερ ἐν νυκτί, ἀλλ' ἐπὰν ὁ συνιστάμενος τῇ ἀληθείᾳ ταῖς ἀποδείξεσιν τὸ σαθρὸν αὐτῶν τῆς πιθανότητος ἐλέγχῃ, πρὸς ἃς μὴ δυνάμενοι ἀντιστῆναι τυφλοῖς καὶ ἀνοήτοις ἐοίκασιν. οἳ καὶ ἐν πολέμῳ τῷ κατὰ τὸν ἀγῶνα τὸν ὑπὲρ τῆς ἀληθείας ἀπόλλυνται. ὧν σύμβολα οἵ τε Αἰγύπτιοι ὑπὸ Φαραὼ στρατευόμενοι καὶ ἡττηθέντες ὑπὸ τῶν Ἰσδραηλιτῶν θεοῦ 127 βοηθείᾳ καὶ Γολιὰθ ὑπὸ τοῦ ∆αυὶδ καὶ πάντες, ὅσοι ὑπὸ τῶν θεραπευτῶν τοῦ θεοῦ καὶ κατὰ τὸ αἰσθητὸν ἡττήθησαν. οὗτοι γὰρ δεῖγμα ἐκφέρουσιν τοῦ μηδὲ τοὺς κατὰ διάνοιαν πολεμίους τῶν σοφῶν δύνασθαι πρὸς τὴν πρεσβευομένην ὑπ' αὐτῶν ἀλή θειαν. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸ κατὰ Μωσέα τούτου σαφέστατόν ἐστι δεῖγμα, ὅτε πρὸς Ἀμαλῆκα ἐπολέμει. ἡνίκα γὰρ αἱ χεῖρες καθεῖντο, τροπὴ ἐγίγνετο νίκης γιγνομένης ὅτε ἄνω πρὸς θεὸν ἐκτεταμέναι ἐτύγχανον. ἐξ οὗ παρίσταται, ὡς ὁ τῷ ὑψηλῷ φρονήματι τῆς ἀληθείας

ἐπερειδόμενος ἀήττητος ὢν καὶ "τὴν ψευδώνυμον γνῶσιν" πατεῖ. ὁ δὲ κάτω περὶ τὰ γήϊνα στρεφόμενος τυφλώττων καὶ ἀγνοίαι σκοτωθεὶς τὴν διάνοιαν ἧτταν ὑπομένει χαλεπωτάτην. "ἀδύνατος δὲ ἐξέλθοι ἐκ χειρὸς δυνάστου." εἴη μὲν ταῦτα καὶ κατὰ τὸ σχῆμα τῆς λέξεως οὕτω δηλοῦντα εὐκτικά, ἵν' ᾖ τὸ λεγόμενον· γένοιτο τοὺς ἀσθενεῖς τυχεῖν βοηθείας, ὡς διαφυγεῖν τῶν δυνατῶν τὰς χεῖρας. δυνατὸν καὶ ὡς ἀπὸ διηγήσεως αὐτὸ φέρεσθαι, ἵν' ᾖ οὕτως· "ὁ ποιῶν μεγάλα καὶ ἀνεξιχνίαστα, ἔνδοξά τε καὶ εν ἐξαίσια, ὧν οὐκ ἔστιν 128 ἀριθμός, ὁ διδοὺς ὑετὸν ἐπὶ τὴν γῆν, ὁ ἀποστέλλων ὕδωρ ἐπὶ τὴν ὑπ' οὐρανόν, ὁ ταπεινοὺς ὑψῶν, ὁ ἀπο λωλότας ἐξεγείρων", ὡς εἴρηται, καὶ τὰ ἑξῆς. πάντας οὗτος καὶ τοὺς ἀδυνάτους ἐκ χειρὸς δυνατῶν ῥύεται. ἔχομεν τοῦτο ἐν ταῖς Βασιλείαις, ὁπηνίκα γὰρ ὁ Σαοὺλ τὸν ∆αυὶδ ἐδίωκεν οὕτως, ὡς εἰς σπήλαιον αὐτὸν ὑποκρύπτεσθαι, ἐν ᾧ καὶ ηὐλίσθη ὁ Σαούλ. καὶ τί τὸ παράδοξον; περιστοιχισθεὶς γὰρ ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν δυνάμει θείᾳ διεσώθη, ὡς καὶ τὸν ἐχθρὸν ὑπὸ χεῖρα αὐτῷ δοθῆναι, εἰ καὶ ἀρετῇ ἀμνησικακίας ὑπερεῖδεν τὴν κατὰ τοῦ ἀντιπάλου σφαγήν, οὐ μόνον μὴ καθελὼν ἀλλὰ καὶ παιδεύων ἀποστῆναι τῆς μοχθηρίας. ἀποτεμὼν γὰρ αὐτοῦ "τὸ πτερύγιον τῆς διπλοΐδος" ἔδειξεν αὐτῷ, ὅτι καὶ τὴν κεφαλὴν ἀποτεμεῖν ἐδύνατο. ἀμφότερα οὖν παιδεύει, καὶ τὴν τοῦ θεοῦ περὶ τοὺς ἑαυτοῦ θεράποντας κηδεμονίαν καὶ τὴν ἑαυτοῦ ἀνεξικακίαν, ἐφ' ἣν εἰς μίμησιν αὐτοῦ προκαλεῖται τὸν ἐχθρὸν διδάσκων αὐτόν, ὅτι τοὺς ἀδυνάτους ὁ θεὸς ἐξαιρεῖται ἀπὸ τῶν δυνατῶν καὶ ἐπιβούλων. "εἴη δὲ ἀδυνάτῳ ἐλπίς, ἀδίκου δὲ στόμα ἐνφραχθείη." καὶ πρὸς 129 το`̣ν τῆς π̣ρ̣ονοίας λόγον ἁρμόζει ἡ λέξις. εἰ ἀδύνατός ἐστιν λειπόμενος δυνα´̣μεως, μὴ ἀποδοκιμαζέτω ἑαυτόν, μὴ πᾶσαν προσδοκίαν ἀποστρεφέσθω· κ̣α̣ι`̣ τ̣οῖς ἀδυνάτοις γὰρ ἐλπίς ἐστιν. ἐμφράσσεται δὲ καὶ τοῦ ἀδίκου τὸ στόμα, ὅταν ὑπ' ἀλαζονείας ἐπιφυσόμενος̣ κ̣ατ̣α`̣ τῶν ἀδικουμένων θεάσ̣η̣ται αὐτοὺς διαφυγόντας τὴν ἀπ' αὐτοῦ βίαν καὶ πρὸς τοῦτο ἐνδόξους γεγενημένους ·····τα μὲν οὖν ο 15 ··ς̣ κοιναὶ 15 μεμπτὰς ἰδ 12 ἐκ τῶν ἁγίων 16 ι̣λ ·ισαπ 16 ὑπὸ φαι 16 ·σ ·υτ̣ου 16 ων ···ν̣ 16 νον 18 αχως θαρ20–24 υ 18 αντες 18 ἀλλὰ καὶ 18 τοὺς ἰδόν 15 ν δὲ καὶ 20 ε᾿̣κλα18 ··ν̣αι 10 "τὴν ἰσχὺν τῶν ε᾿̣θνῶν προνομεύσω καὶ τῇ σ̣οφι´̣ᾳ τῆς συνέσεως ἀφελῶ ὅρια ἐθνῶν̣, τὴν οἰκουμένην ὅλην καταλήμ130 ψομαι τῇ χειρὶ ὡς νοσσιὰν καὶ ὡς ᾠὰ καταλελειμμένα ἀρῶ", ἅπερ ὑπ' ἀλαζονείας πρ̣άτ̣τ̣εται μονονουχὶ λέγων· ἡ πᾶσα οἰκουμένη ὥσπ̣ερ ···μεα······ λόγον · ων·····εικ····· ·μμεν̣·· πο············ ··πω πτερωθεν 14 ἀλλ' εὐχει̣ρωτ 16 "διαφεύξεται" 15 ἀλλα α᾿̣π 15 τὰς ἐλπίδας 15 διαφυγεῖν κατ 15 του ἐχω· π̣· 16 διὰ τὴν ἀκακίαν 15 ἀσπίδων τ 18 λιου μη· κ̣ 15 "δέδωκεν ἐξουσίαν τοῦ πατεῖν ἐπάνω ὄφεων καὶ σκορπίων καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ." καὶ γὰρ ο·· προ· 18–22 β 20–24 τα αν 14 "καὶ τὴν ἔκβασιν τοῦ 36 δύνασθαι ὑπενεγκεῖν" 20–22 ο·· 20–24 μ· 20–24 χωρη 12–14 λω 3–5 "μὴ δοξασθήσεται ἀξίνη ἄνε̣υ τοῦ κόπτοντος ἐν αὐτῇ;" η̣·η ο·· τ····· ·· μὴ γὰρ σὺ εἶ ὁ κόπτων. προη131 γουμέν̣ως ἀξίνῃ λόγον ἐπέχεις. ὁ τῆς προ̣ν̣οίας λόγος παραδίδωσιν, τίνα ····ται ····ισιν. μὴ ἐπὶ σαυτῷ σ̣··εσο πεποιθώς· ἀξίνη γὰρ ὑπάρχεις. ἐγώ εἰμι ὁ κόπτων ἐν σοί. "μὴ ὑψ̣ωθήσε̣ται πρίων ἄνευ τοῦ ἕλκοντος αὐτόν;" παρεμλημφθ 15 πρίσῃς τὰ μηκ 15 ο̣ντα δένδρα 15 ν. ἐγὼ γάρ εἰμι 15 σ̣εως ἕλκων κ 8 ἐν τῷ ψαλμῷ ˉοˉα λέγει· "ὅτι ἐρρύσατο πτωχὸν ἐκ χειρὸς δυνάστου καὶ πένητα ὧι οὐχ ὑπῆρχεν βοηθός. φείσεται πτωχοῦ καὶ πένητος, ἐκ τόκου καὶ ἐξ ἀδικίας λυτρώσεται τὰς ψυχὰς αὐτῶν" 10 ··ο εἰργάσατο 10 σταυρῷ τόκ 15 ι̣ν οτα·σιδ 15 ησαμεν 14 · χαρισαμεν 14 "ἀδύνατον ἐκ δυνάστου χειρός" ······. ἅπαξ δε`̣ 14 ες σκοπησ·· 14 ουκου ρ̣ουσε̣···μο̣ 10 ἁμαρτάνοντες

ἑαυ 12 τῶν ἁμαρτημάτων 14 ὅπερ διὰ τοῦ χρε······ ··κ̣ους δηλ̣οῦται, τοῦ β····· ἐπουράνια, οὐ δὲ φαινόμενα ····· ·· ·· λου ἐκ τοῦ καὶ κατὰ τ····· ····· 132 ὁρμᾶν. ἐλπὶς δὲ ὑπάρχουσα τοῖς ἀδυνατοῦσιν ἔλεγχός ἐστιν κατὰ τῶν Νοβατιανῶν, ο̣ἳ μετάνοιαν ἐξαιροῦντες̣ καὶ τὰς ἐλπίδας ἐκκόπτουσι. οἳ ὤφειλον κἂν παρὰ τοῦ Ἐλιφὰζ παιδευθῆναι φυσικο····· ·εινομένου, ὅτι ἐλπίδα 10 ··· σωτηρίας καὶ με 12 γάρ τις ἑκουσι 12 αὐτῶν καὶ α 12 ἐστίν. "ἐμφραχθείη δὲ τὸ στόμα τοῦ ἀδίκου" 12 κουμενην ολ 12 ι̣ κόρης μὲν σ̣τ̣ 14 ὑπερβαιν̣ 14 ινα νεανίου δ̣ὲ 10 ης ἐπιρρεπ 12 ύντος τοῦ το 8 "πᾶσα ἀδικία ἐμφράξει τὸ στόμα αὐτῆς", ὅπερ ἀντὶ τοῦ ἀδίκου εἴρηται. πολλάκις γὰρ 12 μ·υσιν οιπ 12 ····. εἰ γοῦν Παῦλος γράφει περὶ τῆς ἀγάπης, τὰ ῥήματα οὐκ αὐτῇ ἀλλὰ τῷ ἔχοντι αὐτὴν ἐφαρμόζει. φησὶν γάρ· "ἡ ἀγάπη οὐ περπερεύεται, οὐ φυσιοῦται" ου̣·ε̣πετ·· τ····· καὶ ταῦτα δὲ περ̣ὶ τ̣οῦ ἔχοντος κυριολεκτεῖται· "ἡ ἀγάπη οὐδέποτε πίπτει". ἀρετὴ δὲ οὐ πίπτει, ἀλλ' ὁ ἔχων αὐτήν. "ἐμφραχθείη" οὖν "τῇ ἀδικίᾳ τὸ στόμα αὐτῆς" 133 τουτέστιν ὁ ἄδικος, ὅς ἐστιν ὁ διάβολος μηκέτι ἔχων τι λέγειν, ὅπερ καὶ ὁ Παῦλος γράφει λέγων· "ἵνα καὶ ὁ ἐξ ἐναντίας ἐντραπῇ μηδὲν ἔχων περὶ ὑμῶν λέγειν", ἀντὶ τοῦ· καθ' ἡμῶν. "μακάριος ἄνθρωπος ὃν ἤλεγξεν ὁ κύριος, νουθέτημα δὲ παντοκράτορος μὴ ἀπαναίνου. αὐτὸς γὰρ ἀλγεῖν ποιεῖ καὶ πάλιν ἀποκαθίστησιν, ἔπαισεν, καὶ αἱ χεῖρες αὐτοῦ ἰάσαντο." 18 ·α̣ται ἐχο̣ 18 προφήτου 18 εν ἐν τι 20–22 κηδομενο̣ 16 μων τοῦτο δε̣ 14 ι χαλεπωτατ 12 κατὰ ἀπόδοσιν 7 ι̣ν γίνεται. λέγεται γάρ· "καὶ οὐκ ἐπισκέψομαι ἐπὶ τὰς θυγατέρας αὐτῶν, ὅταν πορνεύσωσιν οὐδ' ἐπὶ τὰς νύμφας αὐτῶν ὅταν μοιχεύσωσιν." καὶ παρατηροῦ, ὅτι ἐπὶ μὲν τῶν θυγατέρων τὸ πορνεύειν εἴρηται, ἐπὶ δὲ νυμφῶν τὸ μοιχεύειν. ἀλλὰ καὶ τὸ ἐν Παροιμίαις λεγόμε νον· "ὃν ἀγαπᾷ κυ´̣ριος παιδευ´̣ει, μαστιγοῖ δὲ πάντα υἱὸν ὃν παραδέχεται" τὴν αὐτὴν ὑποβάλλει διάνοιαν. καὶ εἷς ἐκ τῶν ἁγίων προθυμίαν εἰς τοῦτο ἔχων παρρησιαζόμενος 134 μετανοίας λόγους τῷ θεῷ προσφέρων ἔλεγεν· "ἐγὼ εἰς μάστιγας ἕτοιμος"· οἶδα γάρ, ὅτι συμφερόντως παρὰ σοῦ γίνεται, καθὰ καὶ ἰατρῷ συνετῷ λέγοι τις· ἐγὼ καὶ πρὸς τομὴν ἕτοιμός εἰμι θαρρῶν σου̣ τῇ ἀλήμπτῳ τέχνῃ. ἔτι οὖν τῆς αὐτῆς ἀρχῆς ἐχόμενος τρόπον τινὰ 10 Ἰὼβ παρακ 16 ὡς πρὸς ἀν̣ 15 ἔλεγχον καλ 15 ο̣ εἶδος. "αὐ τὸς γὰρ ἀλγεῖν ποιεῖ καὶ πάλιν ἀποκαθίστησιν" ····ς καὶ περὶ 10 ω· ἀλλα ··α 10 ς̣ αὐθ̣εντικὰ κω12 τὸν θεόν. αὐτὸς δὲ ἐκ βο 8 ὁ Μωσῆς φησιν· "ἐγὼ ἀποκτέννω καὶ ζῆν ποιήσω, πατάξω κἀγὼ ἰάσομαι̣." ο̣ὐδὲ γὰρ κατὰ τοὺς Μανιχαίους ἄλλος μὲν ἀλγεῖν̣ π̣οιεῖ, ἄλλος δὲ ἰᾶται· εἷς γάρ ἐστιν ὁ ἰώμενος, ὃς καὶ τὴν τῶν κακωτικῶν ἐπαγωγὴν ε᾿̣πέτρεψεν πρὸς τὸν σκοπὸν π̣ρ̣ονοίας ἄγων τὰ δαιμόνια ···οι γὰρ · π̣····· ··· αὐτο̣υ῀̣ δυναμ· ν̣····· ὑπάρχουσι··· τ̣α`̣ τῆς κακώσεως πρὸς ὑγεῖαν ἐπάγουσι···· "ἑξάκις ἐξ ἀναγκῶν σε ἐξελεῖται, ἐν δὲ τῷ ἑβδόμῳ οὐ μὴ ἅψηταί σου κακόν." ἐπι135 στάνων τῷ εἰρημένῳ καὶ λογιζόμενος, ὡς ὁ Ἐλιφὰζ οὐκ ἔστι τῶν ἁγίων, ἀπορήσειεν ἄν τις, πῶς τοιοῦτοι λόγοι παρ' αὐτοῦ λέγονται, οἳ καὶ πρὸς ἁγίων ῥηθεῖεν. λεκτέον οὖν πρὸς τοῦτο, ὅτι οἱ κατὰ θεὸν σοφο̣ι`̣ καὶ πρὸ τοῦ νόμου 37 καὶ τῆς ἐνγράφου διδασκαλίας πολλὰ ἀγράφως μετὰ σοφία̣ς ἔλεγον, ἅπερ ὕστερόν τις ἐγγράφως παραδέδωκεν̣ θείᾳ γε̣ χορηγίᾳ. εἰκὸς οὖν, ὅτι καὶ οἱ τοῦ Ἰω`̣β φ̣ίλοι ἔχοντες διηρθρωμένην ἔννοιαν ἐμέμνηντο τῶν ὑπὸ ἁγίων διατεθ̣έντων λ̣όγων̣. και`̣ τοῦτό ἐστιν τὸ ἐνάγο̣ν αὐτ̣οὺς̣ εἰς τὸ συνετοὺς προφέρειν λο´̣γους, εἰ καὶ ἔν τισιν διημάρτα̣ν̣ο̣ν̣. ὃ ὑποβάλλουσιν τοίνυν οἱ ἐκτεθέντες στίχοι, τοῦτ' ἔστιν· ἐς ὅσον τις ὑπὸ τὸν ἐν ἓξ ἡμέραις γεγενημένον ὑπάρχει κόσμον, τὰς ἐν αὐτῷ ὑπομένει ἀνίας καὶ θλίψεις. κἂν γὰρ ἅγιος τις ὑπάρχῃ, ἔχει τὴν ἐκ τοῦ σώματος τῆς χρείας ἀνάγκην, ἧς ἀπαλλάττεται ὑπερβὰς τὸν κόσμον καὶ ἐν ἑβδοματικῇ ἀναπαύσει γεγενημένος. τοῦτο δηλοῦται ἐκ τοῦ· "ἀπέδρα ὀδύνη καὶ λύπη καὶ στεναγμός." καὶ κατὰ ταύτην γὰρ τὴν διάνοιαν οὐκ ἀπεμφαί136 νει ἐκλαβεῖν τὸ ῥητόν. οὐχ ἅπτεται γὰρ κάκωσις τοῦ ὑπερβάντος τὸν κόσμον, ἐπεὶ τοῦ καὶ ἀφιλάργυρον ἔχοντος τρόπον καὶ ἀκτήμονος οὐχ ἅπτεται ζημία, τοῦ ἅπτεται συνετῶς νοουμένου ὡς καὶ πρότερον ἐπεσημηνάμεθα πλείονα τῆς λέξεως σημαινούσης· ἐν μὲν γὰρ τῷ· "πάντων ἅψαι" τὸν προσεγγισμο`̣ν κα̣ὶ αὐτὴν τὴν ἁφὴν δηλοῖ, ἐν δὲ τω῀̣ι· "ὁ ἁπτόμενος ὑμῶν ὡς ὁ ἁπτόμενος τῆς κόρης τοῦ ὀφθαλμοῦ αὐτοῦ" τὴν κατά τινος ἐπιφορὰν καὶ ὁρμὴν

δηλοῖ καὶ ἐπιβουλήν, κἂν μὴ δι' αὑτοῦ αὐτὴν ὁ ἀδικῶν ἐνεργῇ. νοηθείη δὲ καὶ οὕτως· ὁ ἔτι ἐπιπροκόπτων ὡς δι' ἔργων καὶ πράξεων ἐπὶ τὸ τέλος ἐπείγεσθαι, οὗτος ἂν ἐν ἓξ ἀνάγκαις εἴη βιαστής τις γινόμενος· "βιασταὶ" γὰρ "ἁρπάζουσι τὴν βασιλείαν". ἐπειδὰν δὲ τελειότητος ἐφίκηται, οὐκέτι τῆς δι ὰ πόνου καὶ ἱδρῶτος το̣υ῀̣ ἐνδεία προκοπῆς συνισταμένου δεήσεται βίας τῇ τελειότητι διαναγ̣καζο´̣μενος. τοῦτο τοίνυν συμβολικῶς ἐν τῷ πατριάρχῃ δείκνυται Ἰακὼβ μὲν πρότερον καλουμένῳ διὰ τὸ "πτερνίζειν" τὰ πάθη, ὕστερον δὲ Ἰσδραὴλ διὰ τὸ θε137 ωρίᾳ σχολάζειν μετὰ τὴν πρὸς τὰ πάθη πάλην. τοῦτο γοῦν καὶ τοῖς μαθηταῖς ἑαυτοῦ Ἰησοῦς ἔλεγεν· "οὐκέτι ἐστὲ ἐκ τοῦ κόσμου τούτου" ὑπερπηδήσασιν ε αὐτόν. εἰ δέ τις ἐνσταίη ὡς μὴ ὑποβαλλομένης ἀνηγμένης θεωρίας πρὸς τοῦ εἰρημένου ὑπὸ τοῦ Ἐλιφάζ, δίκαιος ἂν εἴη τὴν διάνοιαν ἀποδοῦναι καὶ λέγειν, εἰ οὕτως μήποτε νοῦν ἐ´̣χειν̣ οἴεται, ὅτι ἕως ἕκτης θλίψεως συνχωρεῖ ἀνθρώπῳ θεὸς θλίβεσθαι τὸ ἕβδομον οὐκέτι συνχωρῶν, πεῖραν αὐτοῦ ἔχοντος ὡς πολλάκις ἄνθρωποι πολλοῖς̣ π̣ειρασμοῖς ε̣ι᾿̣σ̣ενέπεσαν· οὐ γὰρ ἀπεικὸς τοῦτο. "ἐν λιμῷ ῥύσεταί σε ἐκ θανάτου, ἐν πολέμῳ δὲ ἐκ χειρὸς σιδήρου λύσει σε." εἴποι μὲν ἄν τις, ὡς οὐδὲν ἀπεοικὸς τὸν νομίσαντα δι' ἁμαρτίας τὸν πάσχοντα πάσχειν νομίσαι, ὅτι καὶ ὁτι νουθετούμενος ὑπὸ κυρίου μετὰ τὴν νουθεσίαν εὐθὺς τοιούτων ἀξιοῦται ὡς καὶ ὑπὸ θεοῦ ἐν λιμῷ ἐκ θανάτου ῥύεσθαι καὶ ἐν πολέμῳ ἐκ σιδήρου ὑπὸ θεοῦ λύεσθαι, τούτου ἀναντιρρήτου μὴ ὑπάρχοντος· πολλοὶ γὰρ ἐπαπέθανον σπουδαῖοι ἐν λιμῷ καὶ οὐ πάντες οἱ ἐν πολέμῳ ἀπολλύμε νοι φαῦλοι, τοῦ λόγου κατὰ ἀνα138 γωγὴν ἔχοντος τὸ ἀναντίρρητον. τὸ γὰρ λεγόμενον ἐν Ψαλμοῖς· "νεώτερος ἐγενάμην· καὶ γὰρ ἐγήρασα καὶ οὐκ εἶδον δίκαιον ἐνκαταλελειμμένον οὐδὲ τὸ σπέρμα αὐτοῦ ζητοῦν ἄρτους. ὅλην τὴν ἡμέραν ἐλεᾷ καὶ δανίζει" ἀληθὲς καὶ ἀναγκαῖον κατὰ διάνοιαν λαμβανόμενον· οὐδὲ γὰρ δίκαιος δέεται τῶν τρεφόντων ψυχὴν πλήρης ὑπάρχων τοῦ "ζωοποιοῦντος πνεύματος". ἀλλὰ καὶ τὸ σπέρμα αὐτοῦ τὸ κατὰ τὴν θείαν ἀπογέννησιν τικτόμενον οὐχ ὑποκείσεται ταύτῃ τῇ ἐνδείαι τῶν τροφῶν· μιμητὴς γὰρ ὁ σπουδαῖος γινόμενος τοῦ Χριστοῦ κατὰ τὸν Παῦλον λέγοντα· "μιμηταί μου γίνεσθε καθὼς κἀγὼ Χριστοῦ βρῶμα ἔχει τὸ τοῦ θεοῦ θέλημα ἐν ταῖς ἐντολαῖς καὶ δικαιώμασιν αὐτοῦ πορευόμενος. ὁ δ' αὐτὸς ἐλεεῖ καὶ δανίζει οὐκ ἀπηγορευμένον δάνιον–πῶς γὰρ οἷόν τε; τὸ γὰρ ἀργύριον αὐτοῦ οὐκ ἔδωκεν ἐπὶ τόκῳ–, ἀλλὰ παίδευσιν θεί αν καὶ διδασκαλίαν, ἐξ ἧς προκοπὴ καὶ κέρδος τοῖς ἀκούουσιν γίνεται καὶ τῷ διδάσκοντι. τοῖς γοῦν γνωρίμοις Ἰησοῦς σπεύδουσι μὴ ἔχειν "χαλκὸν εἰς τὰς ζώνας" μηδ' ὅλως τι 38 ἔχειν ὡς παρρησιαζομένους εἰπεῖν· "ἀργύριον καὶ 139 χρυσίον οὐχ ὑπάρχει μοι", φησίν· "τὸν θέλοντα ἀπὸ σοῦ δανίσασθαι μὴ ἀποστραφῇς", δηλονότι ὡς προείρηται. ὁ φαῦλος οὖν δανιζόμενος οὐκ ἀποτιννύει. πολλοὺς γὰρ λόγους εἰς παίδευσιν ἄγοντας ἀκούων οὐδὲν εἰς ἔργον προφέρει. ἀλλὰ καὶ τό· "δανιεῖς ἔθνεσι πολλοῖς", λεγόμενον ἐν προστάξει· "σὺ δὲ οὐ δανιῇ", οὐκ ἔχον ἱστορίαν–πῶς γὰρ οἷόν τε ἦν διαβῆναι ἔθνη πολέμια ἐπὶ τῷ τοκίζειν; ἀλλὰ καὶ τῶν Ἰσδραηλιτῶν δανιζομένων εἴρητ̣αι· "τῷ ἀδελφῷ σου οὐκ ἐκτοκιεῖς", καί· ἐὰν ἐνεχυράσῃς, "πρὸ δυθμῶν ἡλίου ἀποδώσεις αὐτό", ὅπερ δείκνυσιν αὐτοὺς ἐν χρείᾳ ὄντας– ἔχει διάνοιαν, ὡς τὸν θεῖον ἔχοντα πλοῦτον παιδεύειν δεῖ πάντα τὸν προσιόντα αὐτὸν μὴ εἰς τὴν τοῦ χρῄζοντος ἐρχόμενον κατάστασιν. ὅτι γὰρ ἐλίμωξαν δίκαιοι καὶ ἐν πολέμωι πολλὰς ὑπέμειναν θλίψεις δῆλον τῷ ἀναγνόντι τὰς βασιλικὰς ἱστορίας, τῶν μὲν υἱῶν τῶν προφητῶν λιμωττόντων καὶ Λαζάρου, ∆αυὶδ δὲ ἐν πολλαῖς περιστάσεσι γενομένου, δηλονότι τροφὴν ψυχικὴν ἔχοντες κατὰ τὸ εἰρημένον· "διάνοιξον τοὺς 140 ὀφθαλμούς σου καὶ ἐμπλήσθητι ἄρτων", καὶ ἐκτὸς πειρασμοῦ τοῦ κατὰ διάνοιαν εὑρισκόμενοι, οὐκ ἐώμενοι θάνατον ψυχῆς ὑπομένειν ἢ δεσμὰ ἁμαρτίας ἐκτὸς τῆς ἀπειλῆς γιγνόμενοι, καθ' ἣν ἐπάγεται "οὐ λιμὸς ἄρτου οὐδὲ δίψα ὕδατος, ἀλλὰ τοῦ ἀκοῦσαι λόγον κυρίου" πινόντων ἐκ τοῦ ὕδατος οὗ Ἰησοῦς παρέχει τῶν δικαίων, ὃ καὶ "ἐν αὐτοῖς γίνεται πηγὴ ὕδατος ἁλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον". "ἀπὸ μάστιγος γλώσσης σε κρύψει καὶ οὐ μὴ φοβηθῇς ἀπὸ κακῶν ἐρχομένων." περὶ τοῦ νουθετουμένου ἀπὸ κυρίου καὶ ὡσανεὶ μετανοήσαντος ταῦτα πάλιν λέγει ἑ πόμενος τῇ οἰκείᾳ ἀρχῇ οὐκ ὄντος οὐδὲ τούτου ἀναγκαίου οὗ λέγει. πολλοὶ γὰρ πολλάκις ἐλοιδορήθησαν δίκαιοι, ὧν ἐστιν ὁ Ἰωσὴφ ὑπὸ τῆς Αἰγυπτίας ὁ σώφρων εἰς

ἀκολασίαν καταμαρτυρούμενος καὶ Σωσαννά, ἥτις ὑπέμεινεν μάστιγας τὰς ἀπὸ "τῶν ἀνόμων πρεσβυτέρων" κακηγορίας. εἰ γοῦν τὸ μὴ διαβληθῆναι ἢ λοιδορηθῆναι οἴεται τὸ "ἀπὸ μάστιγος γλώττης κρύπτεσθαι", οὐκ ἀληθὴς ὁ λόγος οὕτως ἔχων ἀληθότητα, ὅτι τὸν κατὰ θεὸν ζῶντα οὐ δύναται ἑλεῖν κακηγορία ἢ λοιδορία μάστιξ γλώττης ὀνομαζομένη, τῆς 141 ἀρετῆς αὐτὸν ἀπὸ τοῦ ἔνοχον τοῖς λεγομένοις ἀποδειδηχθῆναι καὶ κρυπτούσης. ὁ δ' αὐτὸς οὗτος οὐδὲ κακῶν προσδοκίαν δεδίττεται κατὰ τὸν μακάριον Παῦλον λέγων· "τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ θεοῦ; θλῖψις ἢ στενοχωρία ἢ διωγμὸς ἢ λιμὸς ἢ γυμνότης ἢ μάχαιρα;" ὑπερνικᾷ γὰρ ταῦτα τῇ τῆς ἀρετῆς περιουσίᾳ. οὐδὲν δ' ἧττον καὶ ἀπὸ σοφισμά των τῆς ἐπεψευσμένης σοφίας ὁ τοιοῦτος κρυβήσεται, τοῦ θεοῦ "τὴν βουλὴν τῶν πολυπλόκων ἐξιστῶντος" ἀπὸ τῶν χρωμένων αὐτῇ. τῷ δέ· "καὶ οὐ φοβηθήσῃ ἀπὸ κακῶν ἐρχομένων" ἴσον δυνατὸν τὸ προφητικὸν οὕτως ἔχον· "ἡ θλῖψις ὑμῶν πόρρωθεν ἥξει" καὶ ὅπερ οὕτω νοηθείη· τὸ ἀγαθὸν ἐξ ἡμῶν ἐστιν. εἴρηται γάρ· "ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν ἐντὸς ὑμῶν ἐστιν". ἔχομεν γὰρ ἐπιτηδειότητα πρὸς ἀρετήν, ἥντινα "βασιλείαν" κέκληκεν. τὸ δ' ἐπιζήμιον καὶ κακωτικὸν ἔξωθεν ἐπέρχεται καὶ τὸ τῆς ἁμαρτίας αἶσχος. ὁ γὰρ ἄνθρωπος "κατ' εἰκόνα" θεοῦ γενόμενος ἔχει ἐν αὑτῷ τὰ σπέρματα τοῦ καλοῦ. παρατραπεὶς δὲ τῷ κακῶι περιτυγχάνει οὐ λαβὼν ἀφορμὰς παρὰ θεοῦ εἰς τοῦτο. "ἀδίκων καὶ ἀνόμων καταγελάσει, 142 ἀπὸ δὴ θηρίων ἀγρίων οὐ μὴ φοβηθῇς. θῆρες γὰρ ἄγριοι εἰρηνεύσουσίν σοι." σαφές ἐστιν, ὅτι περὶ τοῦ ἐκ τῆς νουθετησίας γεγενημένου δικαίου ταῦτα λέγει, ἐκ τοῦ ἀδίκου καὶ ἀνόμων αὐτὸν καταγελᾶν, δηλῶν ὅτι· διαφυγὼν τὰς παρ' αὐτῶν ἐπιβουλὰς διαχλευάσεις αὐτοὺς πολλὰ κατὰ σοῦ βεβουλευμένους. τοῦτο δὲ πρὸς δικαίου οὐκ ἂν γένοιτο· οὐ γὰρ χλευαστικὸς ὁ σπουδαῖος, ἀλλὰ συμπαθὴς λέγων μᾶλλον ὡς ὁ Παῦλος· "λύμπη μοί ἐστιν μεγάλη καὶ ἀδιάλειπτος ὀδύνη τῆι καρδίᾳ μου", ἃ περὶ δικαίους ἀμελεῖς ἔφασκεν. εἰ μὴ τὸ αὐτὸ καταγελᾶν οὕτω τις ἐκλάβοι, ὅτι τοῦ πράγματος γέλωτος 39 ἀξίου τοὺς ματαίως ἐπιχειροῦντας ἀποδεικνύντος ὁ σπουδαῖος καταγελᾶν λέγεται. τὸ δ' "ἀπὸ θηρίων ἀγρίων οὐ μὴ φοβηθῇς" καὶ τὸ ἑξῆς ἐντρεχῶς εἰρημένον οὕτως ἂν ἐξ ὧν οἱ ἅγιοι ἐπειράθησαν πλείονος σαφηνείας τύχοι. ὧν ὅμοια ἴσως καὶ αὐτὸς ἔμαθεν γεγενημένα. οἱ γὰρ τῷ ∆ανιὴλ ἐπιπεμφθέντες λέοντες οὐδὲν αὐτῷ φόβον παρέσχον πρὸς θεὸν ἔχοντι τὰς ἐλπίδας. ἀλλὰ καὶ εἰρήνευον πρὸς 143 αὐτὸν ὅλως αὐτὸν ἐν μηδενὶ λυ πήσαντες. ὧν ὅμοια ἀναλέξει ὁ φιλόκαλος ἐκ τῶν γραφῶν, ὡς τὸν ἀποθανόντα προφήτην, ὃν οὐ μόνον οὐ κατέφαγεν ὁ λέων ἀλλὰ καὶ ἐφυλάττετο οὐδὲ τοῦ ὄνου προσψαύων, τὰ κατὰ τὸν Ἐλισαῖον, ὃς καθάπερ βασιλεὺς τὰ ἐν τάξει θῆρας κατὰ τῶν ὑβριστῶν ἤγαγεν αὐτὸς οὐδὲν ὑπ' αὐτῶν βεβλαμμένος. σοὶ δὲ εἰρηνεύουσιν, φησίν, οἱ ὄντες τοιοῦτοι κατὰ φύσιν. δυνατὸν δὲ καὶ ἀνθρώπους ἢ δαίμονας ἀντὶ θηρῶν λαβεῖν κατὰ τὸ εἰρημένον· "μὴ παραδῷς θηρίοις ψυχὴν ἐξομολογουμένην σοι." δῆλον γάρ, ὡς περὶ ὁρατῶν οὐ τοῦτο λέγει, α᾿̣λλὰ οἷόν τε νοεῖν ψυχῆς ἄγ̣ρια θηρία. ἀλλὰ καὶ "ὁ διάβολος ὡς λέων περιπατεῖ ζητῶν τίνα καταπίῃ". καὶ πάλιν· "τὰς μύλας τῶν λεόντων συνέθλασεν κύριος." ἀφ' ὧν θηρίων ὁ δίκαιος ῥύεται μηδὲν τῶν βουλη μάτων αὐτῶν διαπραττόμενος. τὸ δὲ μέγεθος τῆς ἀνδρείας τῶν ἁγίω̣ν τοῦτ' ἔστιν, ὅτι χαλεπόν τι̣ τὸ χειροῦν ταῖς ἀδικίαις πολεμοῦντας. ὁ γὰρ σωτὴρ "δέδωκεν ἐξουσίαν πατεῖν ἐπάνω ὄφεων 144 καὶ σκορπίων καὶ ἐπὶ πᾶσαν τὴν δύναμιν τοῦ ἐχθροῦ." ὅτι δὲ καὶ ὁ Ἐλιφὰζ οἶδεν ἀντικειμένας ἐνεργείας παρεθέμεθα ἤδη̣ πρὸ τούτο̣υ̣, ὅτε ἔλεγεν· "ἢ εἴ τινα ἁγίων ἀγγ̣έλων ὄψῃ." "εἶτα γνώσῃ ὅτι εἰρηνεύσει σου ὁ οἶκος, ἡ δὲ δίαιτ̣α̣ τῆς σκηνῆς σου ο̣ὐ μὴ ἁμάρτῃ̣. γνώσῃ δὲ ὅτι πολὺ τὸ σπέρμα σου, τα`̣ δὲ τέκνα σου ἔσται ὥσπερ τὸ πανβότανον τοῦ ἀγροῦ." οτο̣ ···ν διηγημ···νενυπο̣ν ····η τὴν ἀλήθειαν δι' ἱστορίας τρόπου ἀπαγγελλόμενον ···οῦμεν, εἰ τὰ οἱον̣εὶ ἱστορικῶς ἀπαγγελλόμενα δυνατά ἐστιν ὑπάρξαι ἡμ̣ῖν ἢ ἀσύμφορα ἢ συμφέροντα. καὶ νῦν οὖν ο̣ἶκον τοῦ Ἰὼβ μηκέτι ἔχοντος –αὐτὸς γὰρ ἐν τοῖς ἑξῆς φησιν· "ἀπωλόμην δὲ καὶ ἔξοικος ἐγενόμην"–φησὶν πρὸς αὐτὸν ε᾿̣π̣ὶ κοπρίας ἐρριμμένον· "εἶτα γνώσῃ, ὅτι εἰρηνεύσει σου ὁ οἶκος." πάλιν γὰρ τὰ περὶ αὐτὸν ἀφανισθέντα μόνης τῆς γυναικὸς ὑπολειπομένης τέκνα τε μὴ ἔχοντα αὐτὸν ἔτι ἐπιστάμενός φησιν· "γνώσῃ δὲ ὅτι πολὺ τὸ σπέρμα σου, τὰ δὲ τέκνα

σου ἔσται ὡς τὸ πανβότανον τοῦ ἀγροῦ." οὐδὲ γὰρ διέκειτο ω῾̣ς̣ τεκνοποιοῖ ὁ οὕτω βεβλαμμένος καὶ ἀγέν145 νητος· οὗτος γ̣ὰρ τοὺς ἰχῶρας καὶ σκώληκας ᾐσθάνετο. ποίαν δὲ "δίαιταν σκηνη῀̣ς" ἔλεγεν̣ μὴ διαμαρτεῖν τοῦ μὴ ἔχοντος ὅλως μηδὲ σκηνὴν ἀλλ' ἀπερριμμένου; ὅθεν γε τῆς ἱστορίας πάνυ γε βιαζομένη̣ς ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν ἀναχωρήσεων νοερῶς μεθοδευτέον τὴν διάνοιαν, μάλιστα ὅτι ἐν τοῖς προτρέχ̣ουσιν ἐφάσκομεν μὴ ἀνηκούστους εἶναι αὐτοὺς καὶ τῆς κατὰ τρόπον διδασκαλίας· οὐ γὰρ φαῦλοι φαίνονται· ὑπὲρ ἀγνοίας γὰρ προστάττεται Ἰὼβ θεῷ προσαγα̣γεῖν θυσίαν ὑπὲρ αὐτῶν 6–10 ἁμαρτήματα · 8–12 τε δὴ καὶ φίλοι τ̣ 8–12 τηλικούτου ου 8–12 καὶ ἀρετῆς δια 8–12 υ τοῖς ἑπομένοι̣ς 8–12 · γιγνώσκειν ὡς ····· ··· μία αἰτία τῶν ἐπαγωγῶν ὑπάρχει ἐσφάλησαν. λέγεται οὖν ὅτι· τῶν "ἀγρίων θηρίων" ὡς ἀποδέδοται "εἰρηνευόντων σοι" κ̣αὶ ὁ "οἶκος" τῆς σῆς διανοίας "εἰρηνεύσει" καὶ "ἡ δίαιτα τῆς σκηνῆς σου", ὅπερ ἐστὶν ἡ ἐν προκοπῇ σου βελτίωσις, "οὐ διαμαρτήσεται". πρὸς δὲ τούτοις "γνώσῃ", ὅτι ἐν λογισμοῖς ἀγαθόν σου̣ "σπέρμα" πληθύνει ἀποτελούμενον εἰς 146 τέκνων γένεσιν καὶ γινόμενον. ὡς "τὸ πανβότανον τοῦ ἀγροῦ" διά τε τὸ ζώπυρον τῆς ἀρετῆς καὶ ἐπὶ πλεῖστον αὐξ̣άνεσθαι. καὶ τῷ ὀ´̣ντι ἔχομεν ἐν τοῖς θείοις γράμμασιν καὶ πρὸς ἁγίων οἶκον λεγόμενον τὴν ἕξιν, τὴν πολιτείαν, τὴν ἀρετη´̣ν, καθὰ περὶ τῶν μαιῶν τῶν Ἑβραίων ἀναγέγραπται ὅτι· "ἐπεὶ ἐφοβοῦντο αἱ μαῖαι τὸν θεόν, ἐποίησαν αὑταῖς οἰκίας", ὅπερ δηλοῖ τὴν ἐκ τοῦ φό βου τοῦ θεοῦ ἀρετὴν παρ' αὐτῶν κατασκευασμένην. οὐδὲ γὰρ ἄοικοι ἐτύγχανον πρὸ 40 τούτου. καὶ τὸ ἐν Παροιμίαις λεγόμενον· "οἰκίαι τῶν παρανόμων ὀφειλήσουσιν καθαρισμόν, οἰκίαι δὲ δικαίων δεκταί." οὐ γὰρ περὶ αἰσθητῶν, ἀλλὰ περὶ τῶν ἐν διανοίᾳ ἕξεων ταῦτα εἴρηται, καθάρσεως δεομένων τῶν φαύλων, τῶν δὲ ἐναρέτων δεκτῶν τυγχανόντων, τοῦ δεκτοῦ δηλοῦντος οὐ τό τινι αἱρετόν, ἀλλὰ τὸ ἄξιον ἐπαίνου· τὸ γὰρ ἀγαθὸν αἱρετόν ἐστιν κἂν μηδεὶς αὐτὸ αἱρῆται, καὶ δεκτόν ἐστιν κἂν μηδεὶς αὐτὸ δέχηται. καὶ τὸ περὶ τοῦ "φοβουμένου" δὲ "τὸν κύριον καὶ ἐν ταῖς ἐντολαῖς 147 αὐτοῦ σφόδρα θέλοντος" εἰρημένον· "πλοῦτος καὶ δόξα ἐν τῷ οἴκῳ αὐτοῦ" οὐ περὶ αἰσθητοῦ οἴκου ἢ δόξης λέγεται· πολλῶν γὰρ θεὸν φοβουμένων οὔτε δόξαν ἀνθρωπίνην οὔτε οἶκον πλούσιον ἐχόντων ὡς Ἠλίας, ὡς Ἐλισαῖος καὶ οἱ ὅμοιοι, τοῦ "πλουτοῦντος ἐν ἔργοις ἀγαθοῖς" καὶ "ἐν παντὶ λόγῳ καὶ πάσῃ γνώσει", ὡς Παῦλος γράφει, πλοῦτον καὶ δόξαν ἐν τῶι οἴκῳ τῆς διανοίας ἔχοντος καὶ τῃ῀̣ πολιτείᾳ διὰ πασῶν τῶν ἀρετῶν κ̣εκοσ̣μημένου. ἔτι δὲ καὶ τὸ εὐαγγέλιον σαφηνίζει τὸν τοιοῦτον ο̣ἶκον· λέγει γάρ· "ὃς ἂν ἀκούσῃ τοὺς λόγους μου καὶ ποιήσῃ, ὅμοιός ἐστιν ἀνδρὶ φρονίμῳ, ὅστις ᾠκοδόμησεν τὴν οἰκίαν αὐτοῦ ἐπὶ τὴν πέτραν, καὶ κατέβη ἡ βροχή, ἔπνευσαν οἱ ἄνεμοι, ἦλθον οἱ ποταμοί, καὶ οὐκ ἐσείσθη" η῾̣ οἰκία, ἥτις ἐστὶν ἡ τοῦ ἐναρέτου̣ ἕξις τοῦ τοὺς λόγους τοῦ κυρίου εἰς ἔργα μεταβαλόντος, ὅστις ἀχείμ̣αντος διαμένει μηδὲν ὑπὸ τῶν ἀντικειμένων ἐνεργειῶν βλαπτόμενος. ἐπὶ "τὴν πέτραν" γὰρ "τὸν Χριστὸν" τὴν ἑαυτοῦ ὁ τοιοῦτος ἕξιν τε καὶ προαίρεσιν ἐθεμελίωσεν. τῷ γὰρ ὁμολογήσαντι αὐτὸν εἴρηται ὑπ' 148 αὐτοῦ· "σὺ εἶ Πέτρος, καὶ ε᾿̣π̣ι`̣ ταύτῃ τῆι πέτρᾳ οἰκοδομήσω μου τὴν ἐκκλησίαν", τοῦ ἀκούοντος τῶν λόγων ὡς ἔτυχεν καὶ μὴ συνάπτοντος πράξεις τοῖς λόγοις "ἀνδρὶ μωρῷ ὁμοιουμένου, ὃς ᾠκοδόμησεν τὴν οἰκίαν αὐτοῦ ἐπὶ τὴν ἄμμον", ὅ ἐστιν τὴν ἕξιν ἐπὶ τὰ ῥευστὰ τοῦ βίου πράγματα σπορὰς ἢ ····μ̣ο··νωσιν οὐκ ἐπιδεχόμενα. διόπερ οὗτος ἀβέβαιος ὢν ταχείαν ἔχει τὴν πτῶσιν ὀλίγου σταλέντος πειρασμοῦ, ἤτοι διὰ παρ' ἄλλου διδασκαλίας ἢ διὰ περιστάσεώς τινος ὑπὸ πνεύματος πονηροῦ ἐπαγομένης. ὁ τὸν ἐπαινετὸν οἶκον στάσιν ἑδραίαν ἔχων καθὰ Μωσῆς ἀκούσεται πρὸς τοῦ θεοῦ. "σὺ δ'

αὐτοῦ στῆθι μετ' ἐμοῦ." καὶ περὶ αὐτοῦ ὁ σωτὴρ λέγει· "εἰσίν τινες τῶν ὧδε ἑστηκότων, οἳ οὐ μὴ γεύσωνται θανάτου." τοιοῦτον οὖν καὶ ὁ Ἰὼβ οἶκον εἶχεν, ὃν "οἰκοδομήσας" βέβαιαιον "ὁ φρόνιμος ἐπὶ τὴν πέτραν ἐθεμελίωσεν". ὃν ἔχοντες ἐπ' ἴσης καὶ οἱ μαθηταὶ τοῦ Χριστοῦ ἀκίνητον εἶχον τὴν στάσιν τηροῦντες τοὺς σωτηριώδεις λόγους. "εἰρηνεύει" δ' "ὁ οἶκος" τῆς διανοίας ἀσυνχύτου καὶ ἀκαμάντου μὲν οὔσης, τῆς 149 ἀρετῆς τὴν εἰρήνην ἐργαζομένης διὰ τὸ ἀντακολουθεῖν αὐτάς· ἀσύμφωνον γὰρ οὐδὲν ἐν τῶι σπουδαίῳ. περὶ τῶν ἀρετῶν οἰκείως λεχθείη τὸ παροιμιῶδες· "σοφαὶ γυναῖκες ᾠκοδόμησαν οἶκον, ἡ δὲ ἄφρων κατέσκαψεν ταῖς χερσὶν αὐτῆς." ἡ γὰρ κακία ταχείαν τῶν οἰκοδομημάτων ἐργάζεται διαστροφήν. μία μὲν οὖν ἀρετὴ πρὸς οἰκοδομὴν οἰκίας οὐκ ἔστιν αὐτάρκης. διὰ τοῦτο πληθυντικῶς εἴρηται· "γυναῖκες ᾠκοδόμησαν οἶκον." μία δὲ κακία πρὸς διαστροφὴν ἱκανή. εἴρηται γοῦν· ἐάν τις πάσας τὰς δικαιοσύνας ποιήσῃ, μίαν δὲ παρανομίαν ποιήσῃ, ἀθετοῦνται πᾶσαι αἱ δικαι οσύναι αὐτοῦ. οὐκέτι γὰρ ἵστανται οὐδὲ παραμένουσιν μιᾶς εἰσελθούσης κακίας. τοῦ δ' αὐτοῦ ἐναρέτου τυγχάνει "μηδὲ τὴν δίαιταν τῆς σκηνῆς αὐτοῦ διαμαρτεῖν". εὐκτέον γὰρ προκόπτοντι, ὅπερ διὰ τῆς σκηνῆς δηλοῦται, μὴ πταῖσαι μηδὲ ἁμαρτεῖν· ἐνδέχεται γὰρ ἕως ἔτι προκόπτει, τοῦ ἐν οἴκῳ διάγοντος εἰρηνεύοντος ἤδη διὰ τὴν τελειότητα, ἐκ τοῦ προκόπτειν τοῦ καρπωσαμένου καὶ ψάλλοντος· "διελεύσομαι ἐν τόπῳ σκηνῆς θαυ150 μαστῆς ἕως τοῦ οἴκου τοῦ θεοῦ", ἐν ᾧ ὁ φθάσας τῷ ε̣ἰς̣ τὴν ακ̣··ριαν τῆς ἀρετῆς ἐληλυθέναι δυσκίνητός ἐστι καὶ βεβαιότατος. τοῦτο δηλοῦται ἐκ τοῦ· "πᾶς ὁ γεγεννημένος ἐκ τοῦ θεοῦ ἁμαρτίαν οὐ ποιεῖ." καὶ τὴν αἰτίαν ἀποδιδοὺς ἐπιφε´̣ρει· "ὅτι σπέρμα αὐτοῦ 41 ἐν αὐτῷ μένει", λέγων το`̣ ποιῆσαν αὐτόν. περὶ γὰρ τοιούτου καὶ ἐν εὐαγγελίῳ εἴρηται· "οὐδεὶς δύναται ἁρπάσαι ἐκ τῆς χειρὸς τοῦ πατρός μου." καὶ οὐ τοῦτο ἔφαμεν, ὡς ἀμετάπτωτός ἐστιν ὁ ἐνάρετος, ἀλλ' ὅ τι ·· δυσμετάπτωτός ἐστιν. παρ' ἑαυτὸν δὲ ἔξ̣ω γένοιτο τῆς χειρὸς τοῦ θεοῦ μ̣ετ̣απίπτων· "αὐτοὶ" γάρ φησιν "ἐκ τῆς χειρός σου ἀπώσθησαν", ἀνάξιοι δηλονότι γεγενημένοι τοῦ φρουρεῖσθαι ὑπὸ τῆς θεοῦ χειρός, ὅπερ Ἰούδας πέπονθεν αὐτὸς ἐξελθὼν ἐκ τῆς σκεπαζούσης τοῦ θεοῦ χειρός. οὐ γὰρ εἴρηκεν· οὐδεὶς ἐξελεύσεται, ἀλλ'· "οὐδεὶς δύναται ἁρπάσαι ἐκ τῆς χειρὸς τοῦ πατρός μου." αὐτὸς δ' ἀπωθεῖται τοὺς ἑαυτοὺς ἀποσπάσαντας πρότερον. εἴρηται γάρ· "ἀπώσεται αὐτοὺς ὁ θεός, ὅτι οὐκ εἰσήκουσαν αὐτοῦ", τοῦ φυλαττομένου ὑπ' αὐτοῦ γιγνώσκοντος, ὅτι "πολὺ τὸ σπέρ151 μα" αὐτοῦ τυγχάνε̣ι̣. ἀγαθὴ γὰρ γῆ ἡ τοῦ σπουδαίου διάνοια τὰς ἀπὸ τοῦ νυμφίου λόγου σπορὰς οἰκείως καὶ προθύμως δεχομένου ἢ αὐτὸς τοὺς μαθητευομένους διὰ τοῦ δοθέντος αὐτῷ λόγου κατασπειρῶν. λέγεται δὲ πολλάκις καὶ τὸ σπέρμα τέκνον· "σπέρμα Ἀβραὰμ" τέκνα αὐτ̣οῦ ῃαξατ ῃαξατ οὐ πάντως τοῦ σπέρματος ἤδη καὶ τέκνου τυγχάνοντος. τῶν γοῦν Ἰουδαίων αὐχούντων σπέρμα Ἀβραὰμ εἶναι οὐκ εἰπὼν ὁ ςωτὴρ ὅτι· ψεύδεσθε, ἐπήγαγεν· "εἰ τέκνα τοῦ Ἀβραάμ ἐστε, τὰ ἔργα τοῦ Ἀβραὰμ ποιεῖτε· οὐ γὰρ πάντες οἱ ἐξ Ἰσδραὴλ οὗτοι τοῦ Ἰσδραήλ. οὐδ' ὅτι εἰσὶν σπέρμα το̣υ῀̣ Ἀβραὰμ πάντως τέκνα." λέγει οὖν αὐτοῖς ὡς μὴ οὖσιν Ἀβραὰμ τέκνοις· "τὰς ἐπιθυμίας τοῦ πατρὸς ὑμῶν θέλετε ποιεῖν." οἱ δὲ ποιοῦντες τὰς ἐπιθυμίας τοῦ διαβόλου πατέρα αὐτὸν ἐπιδεχόμενοι οὔκ εἰσιν Ἀβραὰμ τέκνα. μακάριος γὰρ ὁ σπέρμα Ἀβρα̣α`̣μ τυγχάνων κατὰ τὸ τὰς ἀρετὰς τῆς θεοσεβείας ἔχειν καὶ τέκνον γενόμενος διὰ τοῦ μορφοῦσθαι καὶ μὴ ἀμβλωθρίδιον γενέσθαι ἀλλ' ἀπο152 τίκτεσθαι. ἔστιν δ' ὅτε καὶ ἐκ παραλλήλου τὸ σπέρμα καὶ τὸ τέκνον λέγεται ὡς καὶ ἐν τῷ νῦν ἐκτεθέντι. τοῦ οὖν ἁγίου ἡ διάνοια, ἣν ἀ γρὸν δεῖ νοεῖν, ἀναβλαστάνει γεννήματα ἀναλογοῦντα "τῷ παμβοτάνῳ τοῦ ἀγροῦ" καὶ πλήθει ὑπερβάλλοντα καὶ ζωτικῇ δυνάμει, ἵν' οὕτως "ὁμοιωθῇ" κατὰ τὸ εὐαγγελικὸν οὗτος ὁ "ἄνθρωπος τῇ βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν" ἐν τῷ ἀγρῷ τῇ ἑαυτοῦ καρδίᾳ σπείρων, ἵνα καρποφορήσῃ "ἕκατον, ἑξήκοντα, τριάκοντα" κατ' ἀρχὰς καὶ μέσα καὶ τελευταῖα, "σπείρων ἐν δάκρυσι", ἵνα "ἐν ἀγαλλιάσει θερίσῃ" καὶ "ἐκζητῶν τὸν κύριον, ἵνα ἔλθῃ αὐτῷ γεννήματα δικαιοσύνης". "ἐλεύσῃ δὲ ἐν τάφῳ ὥσπερ σῖτος ὥριμος κατὰ καιρὸν θεριζόμενος ἢ ὥσπερ θημωνιὰ ἅλωνος καθ' ὥραν συνκομισθεῖσα." οὐδὲν ἔστιν τῶν ὄντων ὃ μὴ ἔχει οἰκεῖον τέλος, κἂν ἐπὶ τέχνης λάβηται. ἡ φύσις καὶ ἡ τέχνη τέλος ἔχει καὶ σκοπόν· φύεται γὰρ ἄμπελος διὰ τὴν ἀνθρώπου ἀπόλαυσιν εὔλογον καὶ οἰκοδομεῖται τεχνίτης εἰς τὸ τελέσαι οἰκίαν σκοπὸν ἔχων πρὸς οἴκησιν. καὶ ἵνα μὴ

πολὺς ὁ λόγος γένηται, ἐδημιουργήθη ὁ ἄνθρωπος, ἵνα κατ' ἀρετὴν ζῇ. τοῦτο αὐτὸ ὁ ὑ153 μνῳδὸς θεωρήσας ἔλεγεν· "γνώρισόν μοι κύριε τὸ πέρας μου καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν ἡμερῶν μου, τίς ἐστιν, ἵνα γνῶ τί ὑστερῶ ἐγώ", ἵνα λέγῃ τοιοῦτον ἠρέμα ὅτι· διὰ τοῦτο γέγονα, ἵνα κατ' ἀρετὴν ζῶ καὶ τῆς σοφίας τῆς σῆς μετέχων πάντα καὶ λέγω τε καὶ πράττω κατ' αὐτήν. ἐπειδὴ δὲ ἐν πολλῷ λιπόμενον ἐμαυτὸν ὁρῶ, ὅπερ διὰ μετριότητα λέγει, "τὸ πέρας μου γνώρισόν μο̣ι̣", μέχρι πόσου χρόνου ἐνταῦθα μένω, ἵνα σπουδάσω ἐν αὐτῷ τὰ ὑστερήματά μου ἀναπληρώσων. κατὰ ταύτην τὴν διάνοιαν καὶ ε᾿̣ν τῷ Ἐκκλησιαστῇ εἴρηται· "μὴ γίνου σκληρός, ἵνα μὴ ἀποθάνῃς ἐν οὐ καιρῷ σου", ὅπερ δηλοῖ ὅτι· ἐπεὶ διὰ τὸ καρποφορεῖν ἀρετὴν γέγονας, μὴ μέλλε πρὸς αὐτήν, μήποτε ἀτελὴς ἀπέλθῃς. ὅπερ πάλιν εὐχόμενος ὁ ∆αυίδ φησιν· "μὴ ἀναγάγῃς με ἐν ἡμίσει ἡμερῶν μου." ἀλλὰ καὶ ὁ Ἀβραὰμ εἴρηται "πρεσβύτερος καὶ πλήρης ἡμερῶν". καὶ ἐὰν ἁπλούστερον τοῦτο λάβωμεν, πολλοὶ τῶν πολλῶν τῶν πρὸ αὐτοῦ καὶ πλείονα ἔτη ἔζησαν καὶ οὔτε πρεσβύτεροι ἤκουσαν οὔτε πλήρης ἡμερῶν. πλήρης 42 δ' ἡμερῶν ἐστιν ὁ τοὺς φωτισμοὺς "τοῦ ἡλίου τῆς δικαιοσύνης" ἀνελλι154 πῶς λαβών. καὶ πρεσβύτερος οὗτός ἐστιν πρεσβείοις ἐκείνοις τετιμημένος, περὶ ὧν λέγεται· "γῆρας γὰρ τίμιον οὐ τὸ πολυχρόνιον οὐδὲ ἀριθμῷ ἐτῶν μεμέτρηται, πολιὰ δέ ἐστιν φρόνησις ἀνθρώποις καὶ γῆρας βίος ἀκηλίδωτος. ἐπεὶ τοίνυν "ὁ Ἀβραὰμ ἐπίστευσεν τῷ θεῷ" ὡς "τὴν πίστιν αὐτοῦ εἰς δικαιοσύνην λογισθῆναι" καὶ "πλήρης ἡμερῶν" ἦν καὶ "πρεσβύτερος", εἰκότως "τραφεὶς ἐν γήρει καλῷ" ἐκοιμήθη. ὅτι δὲ πλήρης ἡμερῶν οὕτω νοεῖται καὶ ἐξ ἑτέρων ἔστιν βεβαιωθῆναι· "τίμα", φησίν, "τὸν πατέρα σου καὶ τὴν μητέρα σου, ἵνα εὖ σοι γένηται καὶ ἔσῃ μακροχρόνιος ἐπὶ τῆς εις γῆς ἣν ὁ κύριος δίδωσίν σοι." καὶ οὐκ ἔστιν τοῦτο ἀναντίρρητον· πολλοὶ γὰρ πολλὴν ἐνδειξάμενοι τιμὴν πρὸς γονέας ὠ κύμοροι ἐτελεύτησαν καὶ ἄλλοι ἀτιμάζοντες μητέρας καὶ πατέρας πολυχρόνιοι γεγένηνται· ἀλλὰ καὶ ἐν Ψαλμοῖς λέγεται περὶ "τοῦ κατοικοῦντος ἐν βοηθείᾳ ὑψίστου"· "μακρότητι ἡμερῶν ἐμπλήσω αὐτὸν καὶ δείξω αὐτῷ τὸ σωτήριόν μου", ὅπερ δηλοῖ τελείωσιν· οὐδὲ γὰρ τὴν ἐνταῦθα παραμονὴν 155 ἐπὶ πλεῖστον· "ἡρπάγη" γάρ φησιν, "μὴ κακία ἀλλάξῃ σύνεσιν αὐτοῦ". ταῦτα δὲ πάντα ἡμῖν εἴρηται θέλουσιν δεῖξαι, ὅτι ἐπί τινι τέλει γίνεται τὰ γινόμενα κα̣ι`̣ παρὰ πολλῶν, πολλ̣ῷ δὲ πλέον ὑπὸ θεοῦ. καὶ ὁ Ἐλιφὰζ οὖν τοῦτο ἐπιστάμενος ἅτε ἐντρεχὴς καὶ συνετός φησιν τὰ ἐκκείμενα τῇ διανοίᾳ κινούμενος τοιαύτῃ, ὅτι πράως καὶ πρὸς ἐπιστροφὴν τὴν νουθεσίαν δεξάμενος τέλος ἀγαθὸν ἕξει καὶ τίμιον, ὅπερ δηλοῦται αὐτῷ διὰ τό· "ἐλεύσῃ ἐν τάφῳ ὥσπερ σῖτος ὥριμος κατὰ καιρὸν θεριζόμενος." χ̣ωρεῖ δὲ αὐτῷ κατ' ἀκολουθίαν ὁ λόγος ἀπὸ τοῦ· "μακάριος ἀνήρ, ὃν ἤλεγξεν κύριος", ὅτε καὶ προτρέπεται αὐτὸν μὴ "ἀναίνεσθαι παντοκράτορος νουθέτημα", ὡς αὐτοῦ καὶ "τύπτοντος καὶ ἰωμένου ἑξάκις τε ἀπὸ ἀναγκῶν ῥυομένου λιμοῦ καὶ πολέμου, α᾿̣πὸ μάστιγος γλώσσης καὶ σιδήρου ἀποκρύπτοντος", ἐξ οὗ συμβήσεται τοῦτον, ᾧ ταῦτα γίνεται, μὴ φοβεῖσθαι κακῶν ἐπιφορὰν καὶ τὰ ἑξῆς. ἐφ' οἷς ἅπασιν, φησίν, τέλος ἀγαθὸν διαδέξεται καιρίως καὶ ὡρίμως καθὰ σῖτος ἐν ἅλωνι συναγόμενος. μακάριον δέ ἐστιν σῖ156 τον τοιοῦτον εἶναι, περὶ οὗ ὁ ςωτήρ φησιν· "τὸ καλὸν σπέρμα υἱοὶ τῆς βασιλείας εἰσίν." καὶ περὶ ταὐτοῦ· "ἐὰν μὴ ὁ κόκκος τοῦ σίτου πεσὼν εἰς τὴν γῆν ἀποθάνῃ, αὐτὸς μόνος μένει. ἐὰν δὲ ἀποθάνῃ, πλείονα καρπὸν φέρει." καρπὸς δὲ τούτου τοῦ κόκκου οὐκ αἰσθητὰ γεννήματά ἐστιν, ἀλλ' ἄνθρωποι "υἱοὶ βασιλείας". μέγα ἐστὶ δὲ καὶ τὸ μὴ ἀκοῦσαι· "ἐκτίλαι σε καὶ μεταναστεύσαι σε ἀπὸ σκηνώματος καὶ τὸ ῥίζωμά σου ἐκ γῆς ζώντων", ἀλλ' οὕτω πληρωθῆναι ἀρετῶν ὡς ὁ πληρούμενος σῖτος καὶ και ρίως θεριζόμενός τε καὶ συναγόμενος. κεῖται δ' ἐκ παραλλήλου ὁ καιρὸς καὶ ἡ ὥρα ὡς ἐν τῶι· "φυλάξετε τὸν νόμον τοῦτον κατὰ καιροὺς ὡρῶν ἀφ' ἡμερῶν εἰς ἡμέρας." ἄμητος δ' ἐστὶν πνευματικὸς ψυχῆς τελείωσις. "πορευόμενοι" γὰρ "ἐπορεύοντο καὶ ἔκλαιον αἴροντες τὰ σπέρματα αὐτῶν", ὅπερ δηλοῖ τὴν διὰ πόνων καὶ ἀσκήσεων αὐτῶν ἀρχὴν τῆς ἀρετῆς. "ἐρχόμενοι δὲ ἥξουσιν ἐν ἀγαλλιάσει αἴροντες τὰ δράγματα αὐτῶν", ὅπερ σημαίνει ὡς προείρηται τὴν τελείωσιν. τοῦτο γὰρ δηλοῖ τὸ "συνκομισθεῖσα". ἐπ' ἀσφαλοῦς γὰρ λοιπόν ἐστιν τῷ ὄντι̣ ὁ τέ157 λειος. τοῦτο καλῶς παρὰ τοῦ ςωτῆρος μανθάνομεν λέγοντος· "οὗ τὸ πτύον ἐν τῇ χειρὶ αὐτοῦ καὶ

διακαθαριεῖ τὴν ἅλωνα αὐτοῦ καὶ συνάξει τὸν σῖτον εἰς ἀποθήκην, τὸ δὲ ἄχυρον κατακαύσει πυρὶ ἀσβέστῳ." δῆλον δέ, ὡς οὐ περὶ αἰσθητῶν ταῦτα λέγεται· "ἀσβέστῳ" γὰρ "πυρὶ" ἄχυρον οὐ καίεται, ἀλλ' οὐδὲ περὶ αἰσθητῆς θημωνιᾶς φαίνεται διαλαμβάνων–οὐ γὰρ ἄνθρωπος θημωνιά ἐστιν–ἀλλὰ τὴν ὡς εἴπομεν τελείωσιν καὶ πλήρωσιν. ἔχομεν δὲ σοφῶς ἐν τ̣ῷ ᾄσματι τῶν ᾀσμάτων εἰρημένον περὶ τῆς νύμφης, ἥτις ἐστὶν ἡ ἐκκλησία ἢ ἡ τελεία ψυχή· "ὁ ὀμφαλός σου ὡς κρατὴρ πεπληρωμένος· κρᾶμα κοιλίας σου ὡς θημωνιὰ ἅλωνός σου πεφραγμένη ἐν 43 κρίνοις." καὶ ὅτι ἡ ψυχὴ οὐκ ἔχει ταύτην τὴν συνήθως λεγομένην κοιλίαν δῆλον, περὶ ἧς λέγεται· "τὰ βρώματα τῇ κοιλίᾳ καὶ ἡ κοιλία τοῖς βρώμασιν", ἀλλὰ ἐκείνην περὶ ἧς γέγραπται· "τὸν νόμον σου ἐν μέσῳ τῆς κοιλίας μου", καί· "ἀπὸ τοῦ φόβου σου ἐν γαστρὶ ἐλάβομεν καὶ ὠδινήσαμεν καὶ τετόκαμεν." αὐτὴ δ' αὕτη ἡ ψυχὴ καὶ "ὀμφαλὸν" ἔχει τὸ τῆς διανοίας μεσαίτατον, ὅπερ κέκραται 158 κατὰ τὸν "ὑπὸ τῆς σοφίας κερασθέντα οἶνον" τὰ θεῖα νοήματα καὶ ὑπεραναβεβηκότα. καὶ ἐπε̣ὶ οὐχ οἷά τε ἦν ταῦτα διανοηθῆναι ἀνθρώποις, ἀνθρωπίναις λέξεσιν συνεκεράσθησαν, ἵν' οὕτως ἐφίκωνται τοῦ "κράματος" λαβέσθαι γυμ̣νῶν ἀκούειν τῶν τῆς σοφίας μὴ δυνάμενοι. δύναται δὲ καὶ τὴν̣ ἐανανθρώ πησιν δηλοῦσθαι διὰ τοῦ κρατῆρος, ἀλλὰ καὶ τῇ τ·····ῃ λέγεσθαι ὅτι· παλαιὰν κα̣ὶ καινὴν γραφήν, ὅ ἐστιν κρατήρ, ἔχεις ἐν τῷ μεσαιτάτῳ τοῦ ἡγεμονικοῦ σου. ἔχεις δὲ καὶ "κοιλίαν" θημωνιᾷ ἐοικυῖαν "πεφραγμένην ἐν κρίνοις". ἐπεὶ γὰρ διὰ τοῦ χρώματος τοῦ κρίνου λευκότης μὲν ἔξωθεν, ἔσωθεν δὲ νεκρῷ χρώματι ὅμοιον ἔχει, εἴη ἂν δηλοῦν, ὅτι ἡ τελεία ψυχὴ λευκὴ κατὰ τὸν λόγον γίνεται, περὶ οὗ εἴρηται· "ἀδελφιδός μου λευκός", ἐκ τῆς ἀπὸ τῆς ἀσκήσεως νεκρότητος θανατωμένη. "ἰδοὺ ταῦτα οὕτως ἐξιχνιάσαμεν, ταῦτά ἐστιν ἃ ἀκηκόαμεν. σὺ δὲ γνῶθι σεαυτῷ εἴ τι ἔπραξας." βεβαιοῦται τὸ προειρημένον, ὅτι συνετὸς ὢν καὶ ἐκ παλαιῶν ἴσως ἀκούσας ἁγίων, οἳ ἀγράφως θεῖα ἐπαίδευον, ἐνήγετο εἰς τὸ λέγειν τινὰ λό 159 γον ἔχο̣ντα̣, ὧν καὶ παραπλήσια ἐν τοῖς θείοις γράμμασιν εὑρίσκοντες παρεθέμεθα. διὰ γὰρ τοῦ "ἐξιχνιάσαμεν" τὸ συνετὸν ἑαυτοῦ ἐπιδείκνυται, διὰ δὲ τοῦ "ἀκηκόαμεν" τὴν παρ' ἑτέρων παίδευσιν, εἰ μή τις λέγοι, ὅτι τὴν ἀκοὴν λέγει τὴν ὡσανεὶ ε᾿̣μπειρ̣ίαν καὶ γνῶσιν τῶν πραγμάτων. ἔτι δὲ τῇ αὐτῆι ἑπόμενος ἀρχῇ καὶ διακείμενος, ὅτι δι' ἁμαρτίας πέπονθεν, ἐπήγαγεν· "σὺ δὲ γνῶθι σεαυτῷ εἴ τι ἔπραξας", ἵνα ᾖ καὶ διὰ τούτου ἐμφαίνων ὅτι· επ···ν ἃ εἶπον περὶ ἁμαρτανόντων· ε᾿̣γὼ οὐ γὰρ ἡγοῦμαι δίκαιον τιμωρεῖσθαι. οὐκ οἶδα δὲ τὸ καθ' ἕκαστον τῶν ἁμαρτημάτων. "σὺ δὲ γνῶθι", ὅ ἐστιν ὅτι· γνοὺς μετανόησον, ὅπερ πάλιν διακειμένου ὡς περὶ ἁμαρτόντος ἦν. μίαν γὰρ αἰτίαν τῶν ἐπαγωγῶν ᾤετο. "ὑπολαβὼν δὲ Ἰὼβ λέγει· εἰ γάρ τις ἱστῶν στήσαι μου τὴν ὀργήν, τὰς δὲ ὀδύνας μου ἄραι ἐν ζυγῷ ὁμοθυμαδόν. καὶ δὴ ἄμμου παραλίας βαρυτέρα ἔσται." ὥσπερ ἐκ τῶν ἄλλων πάντων οὕτω καὶ ἐκ τῶν προκειμένων τὸ μεγαλόψυχον τοῦ Ἰὼβ δείκνυται, γενναίως καὶ πάνυ γε ἀνδρείως φέροντος τὰς περιστάσεις. πολλοὶ γάρ, ὅταν ἐν περιστατικοῖς καὶ ἀνιαροῖς γένωνται, 160 ὡς περιττοὺς ἡγοῦνται τοὺς παρακαλοῦντας καὶ κατα·····α̣ν αἰτιῶνται. οὗτος δὲ παρεσκεύασται καὶ πρὸς ἀπόκρισιν ·υτ·····μ̣αυτω τῶν περιστάσεων ·····ν̣. λέγοι ἂν οὖν τὰ προκείμενα πρὸς τὰ ὑπὸ τοῦ Ἐλιφὰζ εἰρημένα· "νῦν δὲ ἥκει ἐπὶ σὲ πόνος καὶ ἥψατό σου, σὺ δὲ ἐσπούδασας" πρὸς ἀπόδειξιν ἅμα τοῦ μὴ ἔξω τῶν ἁμαρτημάτων ταῦτα ὑφίστασθαι̣ πρὸς τούτων καὶ μετριότητος, ὑποτιθεὶς ἑαυτὸν ἀμφιβάλλειν καίτοι τοῦ συγγραφικοῦ πνεύματος μαρτυροῦντος αὐτῷ ὡς "ἄμεμπτος" εἴη. λέγει οὖν ὅτι· εἴ τις καθάπερ ἐν ζυγῷ στῆσαι τὰ ἡμέτερα θελήσοι πταίσματα καὶ τὴν ἐπαχθεῖσαν ὀργήν, βαρυτέραν αὐτὴν εὑρήσει τῶν ἡμετέρων πταισμάτων. ᾔδει γὰρ ὁ ἅγιος ὡς οὐχ ἁμαρτιῶν ἕνεκεν ταῦτα ὑφίστατο ἀλλ' ἀγωνίσματος, ὅπου γε ἐν τοῖς ἑξῆς ἔφασκεν· "οἶδα ὅτι δίκαιος ἀναφανοῦμαι." διόπερ τοὺς φίλους ἐναγαγεῖν εἰς τὴν τοιαύτην γνῶσιν ἐσπούδαξεν. εἰ δὲ καὶ τὸ "στῆσαι" τὴν παῦλαν σημαίνει, συνεπίσκεψαι. νοηθείη δὲ καὶ οὕτως· λέγεται ζυγὸς ἐπικείμενος τῷ αὐχένι τῶν παθόντων ζῴων. εἴη ἂν οὖν λέγων· εἴ τις ἐθέλοι σὺν ἐμοὶ ἑλκύσαι τὸν τῶν παθημάτων ζυγόν, 161 ὥστε κουφίσαι με ἀπ' αὐτῶν τῆι κοινωνίᾳ. ἀλλ' ὅρα, μὴ τοῦτο ἀνάξιον ὂν τοῦ ἁγίου ἐπὶ τὴν πρώτην ἀπόδοσιν ἡμᾶς ἀνάγειν. παράλιον δὲ ἄμμον παρείληφεν διὰ τὸ

ὑγροτέραν εἶναι. "ἀλλ' ὡς ἔοικεν τὰ ῥήματά μού ἐστιν φαῦλα. βέλη γὰρ κυρίου ἐν 44 τῶι σώματί μού ἐστιν, ὧν ὁ θυμὸς αὐτῶν ἐκπίνει μου τὸ αἷμα. ὅταν ἄρξωμαι λαλεῖν, κεντοῦσί με." ἐπεὶ ὁ Ἐλιφὰζ π̣ι̣στοὺς λόγους τοὺς πρώτους, τοῦ Ἰὼβ δόξαντος αὐτῷ τῷ Ἐλιφὰζ ··· ἐξ ἀποδυσπετήσεως εἰρῆσθαι τὰ πάντα, εἶπεν πρὸς τὸν Ἰὼβ διακείμενος, ὅτι ἁμαρτιῶν ἕνεκεν πέπονθεν, φησίν· ὡς ἔοικεν, τὰ ῥήματά μου εὐτελῆ ἐστιν οὐδὲν πιστευόμενα. ἐπάγει δὲ ἀκολούθως, διὸ αὐτῷ ἀπιστεῖ, λέγων· "βέλη γὰρ κυρίου ἐν τῶι σώματί μου ἐστιν", ἵνα ᾖ ὃ δηλοῖ τοιοῦτον· διὰ τοῦτο τὰ ῥήματά μου φαῦλά ἐστιν, ὅτι βέλη κυρίου ἐπὶ τῷ σώματί μου ὑπάρχει. εἰώθασιν γὰρ οἱ πολλοὶ τῶν ἀνθρώπων ὑπερορᾶν τὰ παρὰ τῶν ἐν περιστάσεσιν καὶ πενίᾳ πιεσθέντων λεγόμενα ῥήματα, κἂν συνετὰ ᾖν. τοῦτο αὐτὸ δηλοῦται ἐν τῷ λογίῳ τῷ φάσκοντι· "πτωχὸς ἐλάλησεν καὶ εἶπαν· τίς οὗτος;". ὅτι δὲ βέλη τὰ περιστατικῶς ἐκ προνοίας πεμπόμενα λέγεται, 162 ἔστιν ἐκ πλειόνων μαρτυρεῖσθαι· ἐν ∆ευτερονομίῳ Μωσῆς ἐν τῇ μεγάλῃ ᾠδῇ λέγει ἐκ προσώπου τοῦ θεοῦ· "μεθύσω τὰ βέλη μου ἀφ' αἵματος καὶ ἡ μάχαιρά μου καταφάγεται αἷμα τραυματιῶν", βέλη καὶ μάχαιρα τὰς κολάσεις λέγων. καὶ πάλιν ἐν αὐτῇ τῇ βίβλωι λέγει· "καὶ τὰ βέλη μου συντελέσει αὐτούς", τοῦ συντελέσει δηλοῦντος· πληρώσει τὰ τῆς κολάσεως. καὶ τοῦτο δὲ ἐπὶ συμφέροντι γίνεται. θυμὸν δὲ βελῶν ἐνταῦθα οὐ τῶν ἀψύχων, ἀλλὰ τὴν ἐπίπονον καὶ σφοδράν τε καὶ πικρὰν ἐπιφορὰν τῶν ἀνιαρῶν φησιν, ἣν ἐκπίνειν τὸ αἷμα λέγει δηλῶν, ὡς τὴν ζωτικὴν αὐτοῦ δύναμιν προσαφαιρεῖται τὰ τῆς κολάσεως. τὸ δ'· "ὅταν ἄρξωμαι λαλεῖν, κεντοῦσί με" ὡς ἐν ἀπο···ς εἴη ἂν ὑποβάλλον διάνοιαν τοιαύτην· ὅτε ὁ νοῦς πρὸς τὸν τῶν ὅλων τέταται θεὸν καὶ τὴν ἐκείνου θεωρίαν, τρόπον τινὰ λήθη τῶν ἀνθρωπίνων γίνεται. ἀπὸ τῆς τοιαύτης καταστάσεως καὶ ὁ μακάριος ∆αυὶδ ἔψαλλεν ὅτι· "ἐπελαθόμην τοῦ φαγεῖν τὸν ἄρτον μου", καὶ Παῦλος "ἕως τρίτου οὐρανοῦ" φησιν "ἁρπαγῆναι εἴτε ἐν σώματι οὐκ οἶδα εἴτε ἐκτὸς τοῦ σώματος 163 οὐκ οἶδα". ἐπειδὰν δὲ ὡς ἄνθρωποι περὶ τὰ ἐπίπονα σχολὴν οὐ βραχείαν παρασχῶσιν, τότε δὴ αὐτῶν οὐ μετρίως καθάπτεται. τοῦτ' οὖν αὐτὸς παραιτούμενος τρόπον τινὰ παιδεύει καὶ τοὺς φίλους ἄνω ἔχειν τὸ φρόνημα καὶ μικρὰ φροντίζειν τῶν ἐπιπόνων τῇ θεωρίᾳ σχολάζοντας. ἀκολούθως δὲ καὶ ἡ φρουροῦσα τοὺς ἁγίους δύναμις ὀλίγον ἐνδίδωσιν αὐτοῖς αἴσθησιν γενέσθαι πόνων, ἵνα οὕτως εὔλογος ἡ δόσις τοῦ στεφάνου γένηται. "τί γάρ; μὴ διὰ κενῆς κεκράξεται ὄνος ἄγριος ἀλλ' ἢ τὰ σῖτα ζητῶν; εἰ δὲ καὶ ῥήξει φωνὴν βοῦς ἐπὶ πάτνης ἔχων τὰ βρώματα; εἰ βρωθήσεται ἄρτος ἄνευ ἁλός; εἰ δὲ καὶ ἔστιν γεῦσις ἐν ῥήμασι κενοῖς; οὐ δύναται γὰρ παύσασθαί μου ἡ ψυχή. βρόμον γὰρ ὁρῶ τὰ σῖτά μου ὥσπερ ὀσμὴν λέοντος." πρὸς τὴν παρ' ἐκείνου γεγενημένην αὐτῷ οἷον ἐπίπληξιν ἐπὶ τῶν λόγων τῶν εἰρημένων ὑπὸ τοῦ Ἰὼβ αὐτὸς λέγει ὡς ἐρώτησιν προσάγων, ἵνα ἐξ ὧν ἀποκρίνεται μηκέτι μέμφηται τὸν διὰ τὰ ἐπίπονα βοῶντα καίτοι τοῦ Ἰὼβ οὐδὲν ἀποδυσπετήσεως 164 εἰπόντος. ἐρωτᾷ· "τί οὖν; μηδὲ διὰ κενῆς κεκράξεται ὄνος ἄγριος ἀλλ' ἢ τὰ σῖτα ζητῶν;", ὅ ἐστιν· μὴ ματαίως φωνὴν ἀφίησιν ἐνδεόμενος τροφῆς ὄνος ἄγριος; ἀλλ' οὐδὲ ὁ βοῦς κράζει ἐπὶ τῆς φάτνης τῶν βρωμάτων κειμένων. ὥστε μηδ' ἐμὲ αἰτιῶ, εἰ κράζω κατὰ τὴν σὴν ὑπόλημψιν διὰ τὰ ἀνιαρὰ φύσεως ἀσθενοῦς ὑπαρχούσης, ἵνα ᾖ ἄγων αὐτὸν εἰς συμπάθειαν πρὸς τὸ μὴ μέμφεσθαι τὸν ὀδυνώμενον εἰ κράζει· οὐ γὰρ ἀναίσθητον εἶναι δεῖ τὸν ἅγιον, κἂν καρτερῶς φέρῃ τὰ θλίβοντα· αὕτη γὰρ ἀρετή ἐστιν, ὅταν αἴσθησιν τῶν ἐπιπόνων δεχόμενός τις ὑπερφρονῇ τῶν ἀλγηδόνων διὰ θεόν. τὸ δ' ἑξῆς· "εἰ βρωθήσεται ἄρτος ἄνευ ἁλός" παρεμβεβλημένον ὑπὸ τοῦ μακαρίου καὶ διὰ τοῦτο ἀσαφίαν ἐργασάμενον εἴη ἂν κατ' ἡμετέραν δύναμιν τοιοῦτο· οὐ δύναται ὠφελία ψυχῆς καὶ

τροφὴ ταύτης ὑπάρξαι μὴ πόνου καὶ θλίψεως γεγενημένου. τούτῳ ὅμοιον τό· "διὰ πολλῶν θλίψεων δεῖ ἡμᾶς εἰσελθεῖν εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν", ἵν' ᾖ ὁ μὲν 45 ἄρτος δηλῶν τὴν ὠφελίαν, τὸ δ' ἅλας τὸν πόνον, οὗ χωρὶς ἀρετὴν κατορθωθῆναι ἀδύνατον. ἀπὸ τῆς αὐτῆς διανοί165 ας καὶ τό· "εἰ δὲ καὶ ἔστιν γεῦσις ἐν ῥήμασι κενοῖς;". ἅπας λόγος πράξεως ἐστερημένος ἐναρέτου μάταιός ἐστιν καὶ κενός. τούτου παραστατικόν ἐστιν τό· "οὐ γὰρ ἐν λόγῳ ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ, ἀλλ' ἐν δυνάμει." οὐκ ἐν διακένοις ὑποσχέσεσιν, ἀλλ' ἐν λόγῳ ἐνεργεῖ τὰ τῆς σωτηρίας ὑπάρχει. μὴ τοίνυν ἐμὲ νομίζετε διακένους προφέρειν λόγους μηδὲ ὑμεῖς, ὦ φίλοι, του῀̣τ̣ο ζηλοῦτε. διὰ γὰρ τοῦτο, ἐπεὶ οὐδὲν κενὸν ἐμοὶ καὶ μάταιον πέπρακ̣ται, "οὐ δύναταί μου παύσασθαι ἡ ψυχὴ" τοῦ τόνου τοῦ πρὸς τὸν ἀντίπαλον· σκοπὸς γάρ μοί ἐστιν οὐ κενός, ἀλλ' ἐλπίδα σωτήριον ἔχων. ε̣ι᾿̣ γὰρ τὰ σῖτα τὰ ἡμέτερα καὶ διὰ τὸ δυσῶδες τοῦ τραύματος βρόμου λέοντος πεπλήρωται, οὐ παύσεταί μου ἡ ψυχή. οὐδὲν γὰρ "ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ Χριστοῦ, θλῖψις ἢ στενοχωρία ἢ διωγμὸς ἢ λιμὸς" καὶ τὰ ἑξῆς. πάντες γὰρ ἅγι οι ἐν Παύλῳ ἀναβοῶσιν. εἰ δὲ καὶ τὴν τοῦ διαβόλου κατ' αὐτοῦ ἔνστασιν ἐμποδίζειν αὐτοῦ τὴν ἀρετὴν βουλομένου σημαίνοι διὰ τὸν βρόμον εἰωθότα σῖτα αὐτοῦ ὑπάρχειν, συνεπίσκεψαι. "εἰ γὰρ δῴη καὶ ἔλθῃ μου ἡ αἴτησις καὶ τὴν ἐλπίδα μου δῴη ὁ κύριος, ἀρξάμενος ὁ κύριος τρωσάτω με, εἰς τέλος 166 δὲ μή με ἀνελέτω." ὁ τρῶσιν καθ' ἑαυτοῦ αἰτούμενος οὐκ ἀποκάμνων τὴν αἴτησιν ἑαυτοῦ ἐλθεῖν εὔχεται, ἀλλὰ τὸν ἴδιον ἀποπληρωθῆναι σκοπόν. ἦν δὲ οὗτος τὸ πέρας τοῦ κατορθώματος ἀνύσαι ἢ καὶ φανῆναι τοῖς φίλοις διὰ τὴν αὐτῶν ὠφελίαν τὴν αἰτίαν τῶν πόνων, ὅτι ἀγωνίσματος χάριν ἐπήχθησαν. οὕτω γὰρ ἂν οὐδὲ εἰς τὸν δίκαιον ἡμάρτανον, ἀλλὰ καὶ ζῆλον θεῖον ἐδέχοντο μιμήσασθαι σπεύδοντες ὑπομονὴν καὶ ἀνδρείαν τῶι ἁγίωι κατορθουμένην, δι' ἣν καὶ ἔλεγεν· "εἰ γὰρ δῴη"–ἀντὶ τοῦ· εἴθε γὰρ δῴη κύριος–"καὶ ἔλθῃ μου ἡ αἴτησις, καὶ τὴν ἐλπίδα μου δῴη ὁ κύριος". δι' ἀμφότερα γὰρ εὔχεται, ἵνα καὶ αὐτὸς τὸν στέφανον τοῦ ἀγῶνος δέξηται κἀκεῖνοι μὴ ματαίαν τὴν ὑπομονὴν τῶν ἐπιπόνων νομίσωσιν. ἰδεῖν δὲ αὐτοῦ ἔστιν καὶ θαυμάσαι τὸ καὶ ἐν τοῖς τηλικούτοις πόνοις ἀνδρεῖον, ὅτι πρῶτον μὲν οὐκ ἀπείρηκεν τὴν πρὸς τὸν φίλον ἀπόκρισιν ἔχων πρόφασιν τὴν περὶ τοὺς πόνους σχολήν, ἀλλὰ καὶ πάλιν καθάπερ γενναῖος ἀθλητὴς φησιν πολεμικῶς κατὰ τοῦ ἀν167 τικειμένου ἱστάμενος καὶ εἰδώς, ὅτι οὐ χωρὶς τῆς ἐκ θεοῦ συνχωρήσεως γέγονεν ἡ κατ' αὐτοῦ ἐπαγωγή, φησίν· "ἀρξάμενος ὁ κύριος τρωσάτω με, μόνον μὴ εἰς τέλος ἀνελέτω με", ἀντὶ τοῦ· τὴν ἔκβασιν τῶν θλίψεων ὑπενεγκεῖν χαρισάσθω. τούτῳ ὅμοιόν ἐστιν τό· "καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν", ὅπερ ἑρμηνεύεται πολλάκις ἀντὶ τοῦ· μὴ ὑποπεσεῖν τοῖς ἀπατῶσιν ἐνγένηται. ὅρα δὲ καὶ τὴν θείαν πληροφορίαν. ὅτι ἔλθει τὰ τῆς εὐχῆς ἐλπίζει, οὐ παντὸς εἰδότος, εἰ συμφερόντως εὔχεται, ἢ μόνον τῶν ἁγίων. κατὰ τὸ βού λημα τοῦ θεοῦ ζῶντες δέχονται καὶ "πληροφορίαν τῆς ἐλπίδος". ὅτι δὲ οὐ περὶ τῆς ζωῆς τῆς ἐνταῦθα φοβούμενος λέγει τό· "εἰς τέλος δὲ μή με ἀνελέτω", σαφὲς ἐκ τοῦ εἰρηκέναι αὐτόν· "θάνατος ἀνδρὶ ἀνάπαυσις." αἰσθητικὸς ὢν οὖν ὁ ἅγιος τρῶσιν ὑπὸ θεοῦ ἐκδέχεται παιδευτὴν αὐτὸν ἄριστον ἐπιστάμενος οὐχ ὡς κολαστέος, ἀλλ' ὡς δοκίμιον ἐξαιτούμενος, καθὸ ὁ ψαλμῳδός φησιν· "δοκίμασόν με κύριε καὶ πείρασόν με", καὶ τὸ παροιμιῶδες δὲ λόγιον· "μαστιγοῖ δὲ πάντα υἱὸν ὃν παραδέχεται." τοῦτο δὲ γίνεται, ἵνα μὴ 168 κολαστέος γένηται οὐ συνεπαισθηθεὶς τῇ παιδεύσει. οὐ γὰρ παραιτεῖται ἔλεγχον ὁ ἅγιος ὅλον αὑτὸν τῷ θεῷ ἐκδούς, "εἰδὼς ὅτι ῃαξατ ἡ θλῖψις ὑπομονὴν κατεργάζεται, ἡ δὲ ὑπομονὴ δοκιμήν, ῃαξατ ἡ δοκιμὴ ἐλπίδα· ἡ δὲ ἐλπὶς οὐ καταισχύνει". "εἴη δέ μου πόλις τάφος, ἐφ' ἧς ἐπὶ τειχέων ἡλλόμην ἐπ' αὐτῆς, οὐ μὴ φείσωμαι." ὁ τῶν ἀνθρωπίνων ἁπάντων δοξῶν τε καὶ πολιτειῶν καὶ τῶν ὁμοίων καταφρονήσας "σκύβαλα" τὰ πάντα διὰ τὴν σωτήριον ἐλπίδα "ἡγούμενος" τὰς πολιτικὰς δόξας "τάφον" οἴεται ἀποθανὼν αὐταῖς ὡς Παῦλος ὁ λέγων· "ζῶ δὲ οὐκέτι 46 ἐγώ, ζῇ δὲ ἐν ἐμοὶ Χριστός." ἐπὶ γὰρ ταύτας τὰς ἀνθρωπίνας δόξας μεγάλα κομπάζοντες καθάπερ ἐπὶ τειχέων ἁλλόμενοι οἱ μοχθηροὶ ἐπιπηδῶσιν, εἰ καὶ μὴ ὁ ἅγιος. δῆλον γάρ, ὅτι τῷ ἀνθρωπίνῳ προσώπῳ ταῦτα προσάπτων εἴρηκεν. μετριόφρων γὰρ εἰ καί τις ἄλλος ὁ μακάριος, "ἄμεμπτος" μαρτυρηθεὶς εἶναι καὶ "δίκαιος". εἴη δὲ καὶ ταῦτα λέγων ὅτι· εἰ καὶ καθάπερ εὖ τετειχισμένη πόλις

ἐτύγχανον πλούτῳ καὶ δόξῃ καμών, ἀλλά γε ἐμοὶ ταῦτα τέθνηκεν οὐ βαρείαν αὐτῶν τὴν στέρησιν λογιζομένῳ. διὸ καὶ οὐ φείδομαι τούτων. ὅλως αὐτῶν μηδένα πόθον ἔχω τεθνηκὼς αὐτοῖς, 169 ἐξ οὗ ζῶ ζωὴν μακαρίαν. καλὸν γὰρ "ἀποθνῄσκειν τῇ ἁμαρτίᾳ", ἵνα τῷ θεῷ ζήσωμεν καὶ μὴ καθάπερ ἡ "σπαταλῶσα χήρα" ζῶντες θανάτῳ τῆς ἁμαρτίας παραδοθῶ μεν. "οὐ γὰρ ἐψευσάμην ῥήματα ἅγια θεοῦ μου." διὰ τοῦτο πάντα τὰ ἀνθρώπινα τάφον ἡγοῦμαι τεθνηκὼς αὐτοῖς, ἐπεὶ οὐκ ἐψευσάμην τὰ τοῦ θεοῦ ἅγια ῥήματα, ἤτοι διὰ τὸ ἐν μηδενὶ πταῖσαι ἀλλὰ "δίκαιος" εἶναι–τοῦτο λέγει κατὰ τὸν λέγοντα· "οὐδὲν ἐμαυτῷ σύνοιδα"– ἢ ὅτι τὰ εἰρημένα ἐν μαρτυρίας μέρει πρὸς τοῦ θεοῦ οὐ ψευδῆ ἔδειξεν καθὸ εἴρηται περὶ αὐτοῦ· "καὶ οὐκ ἔδωκεν ἀφροσύνην θεῷ." τοῖς γὰρ λόγοις τοῦ θεοῦ τοῖς μαρτυροῦσιν αὐτῷ τὸ ἐν ἀρετῇ ὂν ὁ τρόπος αὐτοῦ σύμφωνος εὑρίσκετο. διόπερ καὶ τὰς ἐναρέτους ἑαυτοῦ πράξεις τοῦ θεοῦ λέγει κατὰ τὸν λέγοντα· "οὐκ ἐγὼ δέ, ἀλλὰ ἡ χάρις τοῦ θεοῦ σὺν ἐμοί." δεικτικὸν δὲ καὶ πρὸς τοῦ θεοῦ πεπαιδεῦσθαι αὐτὸν τὸ λέγειν· "οὐ γὰρ ἐψευσάμην ῥήματα ἅγια θεοῦ μου." οὐδὲν δ' ἧττον καὶ ἄτυφος φαίνεται ἐκ τοῦ θεοῦ ἐνεργῶς δεικνὺς τό· "ἐπὶ δὲ σῇ σοφίᾳ μὴ ἐπαίρου." θεοῦ γὰρ τὰ πάντα ὁμολογεῖ. χρήσιμον γὰρ τὸ μὴ ἐφ' ἑαυτῷ βάλλεσθαι, ὅπερ πάλιν παραινεῖ λόγος θεῖος· "μὴ καυχάσθω ὁ σοφὸς ἐν 170 τῇ σοφίᾳ αὐτοῦ μηδὲ ὁ ἰσχυρὸς ἐν τῇ ἰσχύι αὐτοῦ μηδὲ ὁ πλούσιος ἐν τῷ πλούτῳ αὐτοῦ, ἀλλ' ἢ ἐν τούτῳ καυχάσθω ὁ καυχώμενος τοῦ συνίειν καὶ γιγνώσκειν τὸν κύριον." ἔχομεν παραδείγματα ἐν ταῖς γραφαῖς τῶν ἀσυνέτως καυχωμένων καὶ ἐφ' ἑαυτοῖς πεποιθότων Γολιὰδ καὶ Φαραώ, οἵτινες οὐχ ἅπερ ἤλπισαν πεπόνθασιν "σβεσθείσης αὐτῶν τῆς ὑπερηφανίας". "εἶν̣α̣ι̣ φάσκοντες" δὲ "σοφοὶ μωραίνονται" κατὰ τὸ λόγιον. ἀλλὰ καὶ περὶ τῶν πλούτῳ ἀλαζονευομένων λέγεται· "μὴ φοβοῦ, ὅταν πλουτήσῃ ἄνθρωπος καὶ ὅταν πληθυνθῇ ἡ δόξα τοῦ οἴκου αὐτοῦ, ὅτι οὐκ ἐν τῷ ἀποθνῄσκειν αὐτὸν λήμψεται τὰ πάντα." ἢ γὰρ αὐτὸς αὐτὰ καταλείψει ἢ αὐτὰ αὐτὸν μεταβολῆς γεγενημένης. ἀλλὰ ὁ ἅγιος οὐδὲν ἐφ' ἑαυτῷ βαλλόμενος θεῷ πάντα ἀνατίθησιν. "τίς γάρ μου ἡ ἰσχύς, ὅτι ὑπομένω; ἢ τίς μου ὁ χρόνος, ὅτι ἀνέχεταί μου ἡ ψυχή; μὴ ἰσχὺς λίθων ἡ ἰσχύς μου; ἢ αἱ σάρκες μού εἰσιν χάλκειαι; ἦ οὐκ ἐπ' αὐτῷ ἐπεποίθειν; βοήθεια δὲ ἀπ' ἐμοῦ ἄπεστιν. ἀπείπατό με ἔλεος, ἐπισκοπὴ δὲ κυρίου ὑπερεῖδέν με." 171 παιδεῦσαι τοὺς φίλους ἀγαπητικὸς ὢν βούλεται, ὡς οὐ διά τι ἀνθρώπινον τὴν τοσαύτην ἐπιφορὰν τῶν ἀνιαρῶν ὑπομένει, καὶ παραστῆσαι αὐτῷ ὅτι· εἰ μὴ λογισμῷ θείῳ, ὅσον ἧκεν εἰς ἀνθρωπίνην ἀσθένειαν, οὐκ ἂν οὐκ ἀνήνεγκα ταῦτα–διὰ ποίαν γάρ, φησίν, ἰσχὺν ταῦτα ὑπομένω λογίσασθε, ἢ διὰ ποῖον χρόνον βιῶσαι δυνήσομαι ταῦτα ὑφιστάμενος. ἡ ἰσχὺς δέ μοι ἢ λίθου ἐστὶν ἢ χαλκείας ἔχω τὰς σάρκας, ὥστε μὴ ἐπαισθάνεσθαι τὸν πόνον αὐτοῖς; –ἵνα μὴ περὶ ἀναισθήτου διακείμενοι εὐτελίζωσι τὴν καρτερίαν. εἰσὶ γὰρ οἱ καὶ περὶ τῶν μαρτύρων διανοούμενοι, ὅτι τῶν ἀλγηδόνων οὐκ ἐπαισθάνονται, ὅπερ παραιρεῖται αὐτῶν τὴν ἀρετήν. ἀλλὰ κἀκεῖνα αὐ τοῖς ἐνθεῖναι τῆι διανοίᾳ βούλεται, ὅτι οὐ δι' ἁμαρτίας πάσχει, λέγων· "ἦ οὐκ ἐπ' αὐτῷ ἐπεποίθειν;" πρὸς δὲ τούτοις ἠρέμα καὶ τὴν ἀπὸ θεοῦ συνχώρησιν αἰνιττόμενος ἐπάγει· "βοήθεια δὲ ἄπεστιν. ἀπείπατό με ἔλεος, ἐπισκοπὴ δὲ κυρίου ὑπερεῖδέν με", ἵν' ἐκ τούτων κατανοήσωσιν, ὅτι καὶ ταῦτα συνειδὼς εἰς ἑαυτὸν γεγενημένα ὁ ἅγιος φέρει γενναίως ἱστάμενος πρὸς τὸν ἐξαιτησάμενον, πεπι172 στευκώς, ὅτι εἰ καὶ ἔπαισεν αὐτὸν κύριος συνχωρήσας τῷ 47 ἐξαιτήσαντι, ἀλλ' ἐπαμύνει καρτερήσαντι. τοιοῦ. τον γὰρ καὶ ὁ μακάριος ∆αυὶδ ψάλλει λέγων· "ὑπομένων ὑπέμεινα τὸν κύριον, καὶ προσέσχεν μοι." δυνατὸν δὲ καὶ τὴν αὐτῶν ἐλέγχοντα διάλημψιν ταῦτα λέγειν ὅτι· ὑμεῖς οὕτω νομίζετε, ὅτι καὶ ἡ βοήθεια καὶ ἡ ἐπισκοπὴ κυρίου ὑπερεῖδέν με. αὐτὸς οἶδεν, ὅτι του´̣τῳ θεὸς δοκιμασίας χάριν αὐτὸν παρέδωκεν, ὡς "μακάριος ἀνὴρ ὃς ὑπομένει πειρασμόν, ὅτι δόκιμος γενάμενος λήμψεται τὸν στέφανον τῆς ζωῆς, ὃν ἐπηγ γείλατο τοῖς ἀγαπῶσιν αὐτόν." "οὐ προσεῖδόν με οἱ ἐγγύτατοί μου, ὥσπερ χειμάρρους ἐκλείπων ἢ ὥσπερ κῦμα παρῆλθόν με." καὶ τοῦτο αὐτῷ πρὸς δοκιμασίαν συνέβαινεν· οὐ γὰρ μικρὰ ἀνία ἐν τοῖς θλιβηροῖς ἀπουσία τῶν φίλων. ταύτην ὑπομένων τὴν θλῖψιν καὶ ∆αυὶδ ὁ ἅγιος ἔψαλλεν· "κατενόουν εἰς τὰ δεξιὰ καὶ ἐπέβλεπον, καὶ οὐκ ἦν ὁ ἐπιγιγνώσκων με." ει᾿̣ δὲ καὶ τὰς ἀοράτους δυνάμεις ἁγίας διὰ τὸ τὴν ἀρετὴν αὐτοῦ

μεγάλην φανῆναι ὀλίγον παρελθούσας αὐτὸν δηλοῖ, συνεπίσκεψαι· συντρέχει γὰρ αὕτη ἡ διάνοια τῇ ἀποδοθείσῃ εἰς τό· "ἐπισκοπὴ 173 δὲ κυρίου ὑπερεῖδέν με." ὡς γὰρ ὁ τῶν ὅλων κύριος οὐ μισῶν οὐκ ἐπεσκέπτετο αὐτόν, ἀλλὰ πρὸς τὸ δεῖξαι τῶι ἀντικειμένῳ, ὅτι πρὸς ἀνθρώπου ἀρετὴν ἡ κακία αὐτοῦ οὐ δύναται, οὕτω μήποτε καὶ αἱ θεῖαι δυνάμεις, τὸ βούλημα τοῦ θεοῦ ἀξιωθεῖσαι εἰδέναι τὸ περὶ τὸν Ἰὼβ συνχωρῆσαι τὸν ἀγῶνα γενέσθαι, ἵνα λαμπρότερον τοῦ μακαρίου φανῇ τὸ κατόρθωμα. "οἵτινές με διευλαβοῦντο, νυ῀̣ν ἐπιπεπτώκασίν μοι." ἠρέμα μὲν ἴσως τούτους ἐλέγχει ὅτι· ἀγνοοῦντες τὴν αἰτίαν τῶν ἐπαγωγῶν ἐπιβαίνετέ μοι τολμῶντες τοιαῦτα λέγειν, ἃ πρότερον οὐκ εἰρήκατε. εἰκὸς δ', ὅτι καὶ πολλοὶ τῶν ἄλλων διὰ τὸ πάθος κατεφρόνουν αὐτοῦ, καὶ τοῦτο τοῦ ἐξαιτησαμένου ὑποβάλλοντος. ὅρα δέ, μὴ ὥσπερ ἀποδεδώκαμεν τὰς θείας δυνάμεις ὀλίγου αὐτὸν παρεληλυθέναι ἵνα γνωσθῇ αὐτοῦ ἡ ἀρετή, οὕτω συνεχωρήθησαν τῶν ἐναντίων δυνάμεων καὶ ἄλλαι ἐπιπηδᾶν αὐτῷ καὶ προσπολεμεῖν. "ὥσπερ χιὼν ἢ κρύσταλλος πεπηγώς, καθὼς τακεῖσα θέρμης γενομένης οὐκ ἐπεγνώσθη ὅπερ ἦν, οὕτω κἀγὼ κατελείφθην ὑπὸ πάντων. ἀπωλόμην δὲ καὶ ἔξοικος 174 ἐγενόμην." ὑπερβάτως εἴρηται τό· "ὥσπερ χιὼν ἢ κρύσταλλος πεπηγώς, καθὼς τακεῖσα", οὕτως ἀποδιδόμενον· καθὼς τακεῖσα χιὼν ἢ κρύσταλλος. οἰκεῖον δὲ καὶ τὸ πα ράδειγμα πρὸς τὴν ὑπερβολὴν τῆς μεταβολῆς αὐτοῦ ἄγνωστον αὐτὸν παντελῆ ποιούσης κατὰ τὴν χιόνα ἢ κρύσταλλον τὴν ἀπὸ διακαύσεως διαλυομένην καὶ οὕτως ἄγνωστον ποιου῀̣σ̣αν το`̣ν τόπον ὅπου ἐτύγχαν̣ε̣ν̣. εὖ δὲ καὶ τὸ τοιούτῳ χρήσασθ̣αι παραδείγματι· καθὼς ἡ χιὼν καὶ κρύσταλλος ἀδιάκριτον ποιοῦσι τὸν τόπον ὑπὸ θέρμης̣ δ̣ι̣α̣λυόμενα, οὕτω καὶ φίλος δοκῶν εἶναι πειρασμῶν ἐνστάντων φανεροῦται, καὶ ὅπερ πρὸ τούτου ἔκρυπτεν, φανερὸν καθίστησιν. ἐνστάντος θλιβηροῦ καιροῦ ἀντικειμένων δὲ τῶν σχηματιζομένων φίλων εἶναι οἱ ἅγιοι ἔχουσι βεβαιότητα, πρὸς τοὺς ἀγαπωμένους ἔχοντες καὶ ἐν ἀνέσει καὶ ἐν περιστάσει τοῦτον τὸν ὅρον τῆς φιλίας ἀδιάστροφον φυλάττοντες. καὶ οὐ θαῦμα, ὅπου γε καὶ πρὸς τοὺς ἐχθροὺς τὴν ἀγάπην ἐκτείνουσι, μετὰ τῶν μισούντων τὴν εἰρήνην εἰρηνικοὶ ὄντες κατὰ τὸ ὑπὸ κυρίου διὰ τοῦ προφήτου λεγόμενον· "εἴπατε, ἀδελφοὶ ἡμῶν, τοῖς μισοῦσιν ὑμᾶς, ἵνα τὸ ὄνομα κυρίου δοξασθῇ, αὐτοὶ δὲ αἰσχυνθήσονται." ἅπαξ δὲ ἐπεὶ περὶ φιλίας ὁ λόγος τὴν ἀρχὴν ἐδέξατο, ἀκόλουθον τὰς διαφορὰς διαγνῶναι τῆς φιλίας. ἡ μὲν οὖν 175 τίς ἐστιν ἡ δι' αὐτὸ τὸ καλόν, ἣν καὶ ἅγιοι κατορθοῦσιν, ἡ δέ τις διὰ τὸ χρήσιμον, οἷον ὅταν τις φέρε ἰατροῦ φίλος ὑπάρχῃ δι' αὐτὸ τοῦτο. αὕτη δ' ἡ φιλία εἰ καὶ μὴ τελεία ἐστίν, ἀλλὰ γοῦν οὐκ ἔχει τὸ ψεκτὸν ἀνθρωπίνη τις ὑπάρχουσα. ἑτέρα δὲ εἰ μὴ διὰ τὸ ἡδύ, οὗ μηκέτι ὑπάρχοντος μηδ' ὁ φίλος ἔστιν, καὶ διὰ φιλοδοξίαν, ἵνα δοκῶσι τοῖς πολλοῖς μειζ̣ο´̣νων εἶναι φίλοι αὐτοὶ οὐδὲν προσφέροντες εἰς φιλοτ̣ιμίαν ἐκείνων. εἰ δὲ καὶ ὁ διὰ τὸ χρήσι μον αἱρούμενος φίλον ἀβεβαιότατος κατὰ τὸ μηκέτι 48 ητ·· ηδ··ς ···· χρείας ὑπαρχούσης ἀντιποιεῖσθαι φιλίας ἐξαλάττων κατὰ τοῦτο, π̣ρ̣οαιρεῖται τὰ χρήσιμα πρὸ τῶν ἡδέων, ἃ καὶ ὑπὸ μέμψιν ἐστίν. εἰς τὴν ὄντως φιλίαν προτρέπων ὁ λόγος φησίν· "φίλον σὸν καὶ φίλον πατρῷον μὴ ἐνκαταλίπῃς." "ὁ γὰρ πρόσφατος οὐκ ἔστιν ὅμοιος αὐτῷ." πρόσφατον λέγω τὸν ἀβέβαιον, "ἀρχαῖον" ἢ πατρῷον τὸν ἔχοντα βεβαιότητα, ἄλλως τε καὶ εἰ καὶ κατὰ χρόνον λαμβάνοις ···· τ·ς ὁ διὰ πείρας ἐλθὼν ἀμελεῖ τοῦ προσφάτου· ὁ γὰρ τὰς καρδίας ὄντως ἐπιστάμενος ἐκ τῆς πείρας ·· ω̣ς ποιεῖται τὴν ἐπίκρισιν. τὸ δ' "ἀπωλόμην δὲ καὶ ἔξοικος ἐγενάμην" φησὶν πρὸς τὴν διάλημψιν τὴν 176 τῶν πολλῶν ἀπώλειαν λογιζομένων τὴν πάντων ἀφαίρεσιν κτημάτων χρημάτων καὶ ὅτι ἐπὶ κοπρίας ἐτύγχανεν. διὸ καὶ ἔξοικος ἐγεγόνει καὶ πάντων αὐτὸν τῶν οἰκείων καταλελοιπότων. "ἴδετε ὁδοὺς Θαιμανῶν, ἀτραποὺς Ἀσεβῶν οἱ διορῶντες. καὶ αἰσχύνην ὀφειλήσουσιν οἱ ἐπὶ πόλεσιν καὶ χρήμασι πεποιθότες." ἐγὼ μέν, φησίν, ταῦτα ὑπέστην μεταπεσὼν ἀπὸ πλούτου καὶ πολυπαιδίας καὶ δόξης καὶ τῶν ἄλλων ἀνθρωπι´̣νων. καὶ ὅμως οὐδὲν αὐτῶν τεθαυμακὼς οὐ ξενίζομαι. καὶ γὰρ οἱ ἅγιοι τῇ φύσει τῶν ἀδιαφόρων ἐπιβάλλοντες οὐ βαρείαν τὴν τούτων ἀφαίρεσιν λογίζονται καὶ τοὺς ἄλλους προτρεπόμενοι καθὰ καὶ ∆αυὶδ ὁ μακα´̣ρι̣ος ψάλλω̣ν "πλοῦτος ἐὰν ῥέῃ μὴ προστίθεσθε καρδίαν." καὶ πάλιν· "μὴ πεποίθατε ἐπ' ἄρχοντας καὶ ἐφ' υἱοὺς ἀνθρώπων, οἷς οὐκ ἔστιν σωτηρία." διορθούμενος οὖν αὐτοὺς ἠρέμα ὁ ἅγιος οὕτω

ποιεῖ τὸν λόγον λέγων· "ἴδετε ὁδοὺς Θαιμανῶν, ἀτραποὺς Σαβῶν οἱ διορῶντες", ὅ ἐστιν· μετὰ διανοίας ὁρῶντες, ἵν' ᾖ πᾶς αὐτοῦ ὁ νοῦς τοιοῦτος· ἐγὼ δὲ ἔξοικος ἐγενόμην καὶ πάντων ἀφῃρέθην. κατανοήσατε τὰς ὁδοὺς τῶν Θαιμανῶν, τὰς ἀτραποὺς τῶν Σαβῶν κατακρίνατε, κἂν εὐπαθῶσιν, λογιζ̣ο´̣με̣ 177 νοι ὅτι πλούτῳ καὶ δόξῃ πεποιθότες οὐκ ὀρθὰς ὁδοὺς ἢ ἀτραποὺς ἔχουσιν. ταῦτα δὲ ἔλεγεν ὑπηχῶν καὶ τοῖς φίλοις οἰομένοις ὅτι ὁ περιπίπτων ἐν περιστάσεσιν ἐκ κακίας ταύταις ἐνέχεται ὅτι· ὑμεῖς εἰ καὶ βασιλεῖς ἐστε καὶ οὐ περιεπέσετε δυσπραγίᾳ, ἀλλὰ κατανοήσατε τὰς ὁδοὺς τῶν Θαιμανῶν καὶ Σαβῶν, ὁδ̣οὺς αὐτῶν ρ̣·····σ̣ετε, ὅτι πεποιθότες ἐπὶ τοῖς ἀνθρωπίνοις αἰσχύνην ὀφλισκάνετε. εἰ δὲ καὶ τὰς ἑρμηνείας τῶν ὀνομάτων ἐκλαβεῖν θέλοις, γένοιτο ἂν νόησις τ αὕτη, Θαιμανῶν μὲν ἑρμηνευομένων ἐκλιπόντων, Σαβῶν δὲ ἐπιστρεφόντων. προτρέπεται οὖν τοὺς ἐκλιπόντας ἀρετὴν καταθεάσασθαι, οἳ καὶ ἐν πλούτωι πεποίθασιν, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐπιστρέφοντας τὴν φύσιν τῶν πραγμάτων κατανοεῖν προτρεπόμενος, ὅτι οὐ πάντως ἐν εὐετηρίᾳ ἀεὶ οὕτω διαμένει, ἀλλὰ καὶ ὑποστρέφει πολλάκις. διὸ αἰσχύνη ὑπάρχει τὸ πεποιθέναι ἐπὶ χρήμασιν ἢ πόλεσιν, πόλεις λέγων τὰς δό ξας τὰς ἀνθρωπίνας καὶ τὸ ὡσανεὶ ἐν ἀσφαλεῖ εἶναι. εἰ δὲ ἐπαινετοὶ εἶεν οἱ ἐκλιπόντες, προτρέπεται ὅτι· κατανοήσατε, ὡς εἰσὶ καὶ ἄλλοι κακὰ ἀπολιπόντες καὶ οὐ πάντως τοῖς ἀνθρωπίνοις πλουτοῦντες. 178 εἰ οὖν ἐπιστῆσαι θελήσετε, ὅτι τὰ πράγματα πολλὴν δέχεται τὴν μεταβολὴν ἀπολαμβανόντων πολλα´̣κις πολλῶν ὧν ἐστερήθησαν, οὐκ ἂν ὡς ἐπὶ μονίμοις ἐπεποθε̣ῖτε̣ τεθηπότες αὐτά. "ὁ" γὰρ "πεποιθὼς ἐπὶ πλούτωι οὗτος πεσεῖται, ὁ δὲ ἀντιλαμβανόμενος δικαίων οὗτος ἀνατελεῖ", καθὰ ὁ μὲν Λάζαρος εἰς κόλπον Ἀβραὰμ ἀνέτειλεν, ὁ δὲ πλούσιος τῇ κολ̣άσει παραδέδοται πεσὼν ἐπ' αὐτήν, ὃς διὰ ἀλαζονείαν παρεώρα τὸν Λάζαρον. καὶ γὰρ ὁ λόγος παρετηρήσατο, ὅτι "πρὸς τῷ πυλῶνι" α̣ὐτοῦ "ἐβέβλητο" καὶ ὅτι σφόδρα πλούσιος, ἵνα μὴ πρόφασιν ἔχοι ὅτι· ἠγνόουν αὐτὸν ἢ οὐκ εἶχον τὰ αὐτάρκη. καλῶς δὲ καὶ τὸ "ἀνατέλλει". ὡς γὰρ τὰ σπειρόμενα φθορὰν ὑπομένοντα ὕστερον ἐξανθεῖ, οὕτως ὁ περιστάσεσι πιεσθεὶς καὶ ὑπομείνας ἕξει τῆς καρτερίας μισθὸν τὴν ἀνατολήν, "ἐκλάμπων ὡς ὁ ἥλιος ἐν τῇ βασιλείᾳ τοῦ πατρός". πεποιθὼς γὰρ ἦν ἐπὶ κύριον προτραπεὶς ἐκ τῶν εἰρημένων· "εὐλογημένος ὁ ἄνθρωπος ὃς πέποιθεν ἐπὶ τῷ κυρίῳ· οἱ πεποιθότες ἐπὶ κύριον ὡς 49 ὄρος Σιών", καὶ λέγων· "ἐπὶ τῷ κυρίῳ πέποιθα", οὐκ "ἐπὶ χρήμασιν ἢ πόλεσιν" ἀνθρωπίναις, ἀλλ' ἐπὶ τῷ θείῳ πλού179 τῳ καὶ "τῇ πόλει τοῦ βασιλέως τοῦ μεγάλου", ἧς "οἱ θεμέλιοι ἐν τοῖς ὄρεσιν τοῖς ἁγίοις", χρήματα λογιζόμενος τὰ λόγια κυρίου "ἐπιθυμητὰ ὑπὲρ χρυσίον καὶ λίθον τίμιον πολύ". "ἄταρ δὴ καὶ ὑμεῖς ἐπέβητέ μοι ἀνελεημόνως." καὶ τοὺς ἐπ' αἰτίᾳ ψεκτῇ περιπεσόντας σκυθρωποῖς νουθετῶν τις οὐκ ἐλέγχει κατὰ λόγον κινούμενος. οὐ τοῦτο γὰρ πρόκειται, ἀλλὰ μᾶλλον εἰς ἀνδρείαν προτρέπεσθαι καὶ γενναίως ἐνεγκεῖν. τὸ γὰρ λέγειν· «διὰ τί γὰρ ἡμάρτανες;» βαρῦναί ἐστιν μᾶλλον ἢ πόνων κουφίσαι. καὶ γὰρ τῷ ὄντι ἀνελεημόνως ἐπέστησαν αὐτῷ ἐκ τοῦ πεπλανῆσθαι περὶ τὴν αἰτίαν τῆς ἐπαγωγῆς καὶ ὅτι τὸν μὴ ὑποκείμενον ἐλέγχῳ ἐλέγχειν ἐπειρῶντο. "ὥστε ἰδόντες τὸ ἐμὸν τραῦμα φοβήθητε." κηδεμονικώτατα ὁ ἅγιος καὶ πρὸς τοὺς μὴ ὀρθῶς διακειμένους πρὸς αὐτὸν προσφέρεται ἀπὸ τῶν καθ' ἑαυτὸν κἀκείνους διορθούμενος καὶ ἐκ τῆς αὐτῶν διαλήμψεως δεχόμενος τὴν ἀρχὴν τῆς παραινέσεως· εἰ γὰρ πᾶς ὁ ἁμαρτάνων σκυθρωποῖς περιπίπτει καὶ ὁ περιπεσὼν ἐξ ἁμαρτιῶν τοῦτ' ἔπαθεν, καὶ ὑμεῖς φοβήθητε ἐκ τοῦ ἡμετέρου τραύματος τὸν φόβον δεχόμενοι. καὶ γὰρ δῆλον αὐτοῖς ὑ180 πῆρχεν ὅτι "οὐδεὶς καθαρὸς ἀπὸ ῥύπου τῶν ἀνθρώπων". καὶ ταῦτα μὲν ὁ μακάριος ὡς πρὸς τὴν ἐκείνων διάλημψιν διορθωτικῶς λέγει, χρήσιμα δὲ καὶ πρὸς

συμπάθειαν καὶ πρὸς τὸ μὴ χαυνοῦσθαι τὰ ῥητά. "τί γάρ; μή τι ὑμᾶς ᾔτησα ἢ τῆς παρ' ὑμῶν ἰσχύος ἐπιδέομαι, ὥστε με σῶσαι ἐκ χειρὸς ἐχθρῶν ἢ ἐκ χειρὸς δυναστῶν ῥύσεσθαί με;" τὸ ἄλογον τῆς ἐπιπλήξεως τῆς κα θ' ἑαυτοῦ ἐλέγχων φησὶν ὅτι· εἰ μὲν ἐμοῦ ἐξαιτουμένου παρ' ὑμῶν τι οἷον εὐχὴν εἰς θεὸν ἐφάσκεστε μὴ δύνασθαι ἀνενεγκεῖν τὴν ὑπὲρ ἐμοῦ εὐχὴν διὰ τὸ ἐν ἁμαρτίᾳ εἶναι, λόγον τινὰ εἶχεν. ἐπεὶ δὲ τοῦτο οὐ γέγονεν, μάταιος ὁ κατ' ἐμοῦ ἔλεγχος. καὶ τοῦτο αὐτὸ ἔχομεν ἐν τοῖς θείοις γράμμασιν. γίνεται γάρ ποτε εὐχὴ ἐπὶ τῶν ἐπιτηδείως ἐχόντων εἰς μετάνοιαν, ὑπὲρ δὲ τῶν ἀντιτεινόντων οὐκ ἔχει λόγον τὸ γινόμενον. αὐτίκα γοῦν καὶ τῷ προφήτηι φησὶν ὁ θεός· "καὶ σὺ μὴ προσεύχου περὶ τοῦ λαοῦ τούτου." καὶ ἐφεξῆς τὸν λογισμόν φησιν τοῦ μὴ δεῖν ἀναφέρειν πρὸς αὐτὸν εὐχὴν λέγων· "οὐχ ὁρᾷς τί οὗτοι ποιου῀̣σιν; οἱ υἱοὶ αὐτῶν συλλέγουσι ξύλα καὶ οἱ πατέρες καίουσιν πῦρ καὶ αἱ γυναῖκες ποιοῦσιν χαυῶνας τῇ στρατιᾷ τοῦ οὐρανοῦ", κοινῷ ἁμαρτήματι κοινὴν σπουδὴν εἰσαγαγόν181 τες· διόπερ μὴ προσεύχου περὶ αὐτῶν. δεῖ οὖν, εἴ ποτε πρεσβεία θεῷ ἀναπέμπεται ὑπὸ ἁγίου περί τινος, συντρέχειν κἀκεῖνον ὑπὲρ οὗ ἡ πρεσβεία γίνεται. ἐὰν γὰρ ἐναντίως τῷ πρεσβεύοντι ποιῇ, ὅμοιόν τι ποιεῖ περὶ ὧν λέγεται· "εἷς οἰκοδομῶν καὶ εἷς καθελών. τί ὠφέλησαν πλέον ἢ κόπους;" ἄλλως τε καὶ ὡσανεὶ καταισχυνεῖται ὁ πρεσβεύων. τούτου μαρτυρία τὰ κατὰ Μωσέα· ἀνελθόντι γὰρ αὐτῷ πρὸς θεὸν εἴρηται τοῦ λαοῦ κάτω παραβαίνοντος· "σπεύσας κατάβηθι· ὁ λαός σου ἥμαρτεν." καὶ παρατήρησαι τὸ εἰρημένον· ὅτε γὰρ ἐπέμπετο καὶ ἄρξαι αὐτῶν καὶ στρατηγῆσαι καὶ νομοθετῆσαι, αὐτὸς ὁ θεὸς ἐκ προσώπου τοῦ ἰδίου λέγει· "πορεύου καὶ ἐξάγαγε τὸν λαόν μου." ἄξιος γὰρ ἦν αὐτοῦ λαὸς εἶναι. ὅτε ἀπέστη τῆς πρὸς αὐτὸν εἰλικρινοῦς θεραπείας, οὐκέτι θεοῦ ἀλλ' ἀνθρώπου ἐστίν. φησὶν γάρ· "ὁ λαός σου ἥμαρτεν", καὶ οὐ τούτῳ φιλανθρωπευόμενος. ἑαυτοῦ γὰρ ἀνάξιον τὸν λαὸν θεασάμενος οὐ παντελῶς ἀπέρριψεν, ἀλλὰ πάλιν αὐτὸν ὑπὸ Μωσέα ἀφίησιν, ἀνάγων αὐτὸν εἰς τὴν περὶ αὐτοῦ κηδεμονίαν διὰ τοῦ λέγειν· "ὁ λαός σου", ἵν' οὕτω πρεσβεύσηται ὑπὲρ αὐτῶν καὶ πάλιν αὐτοὺς ἐπιστρέψῃ ἐκ τῆς πλάνης, ὃ καὶ γέ182 γονεν. εἶπεν γοῦν εὐχόμενος· "εἰ μὲν ἀφεῖς αὐτοῖς τὴν ἁμαρτίαν αὐτῶν, ἄφες. εἰ δὲ μή, ἐξαλεῖψον κἀμὲ ἐκ τῆς βίβλου σου ἧς ἔγραψας." ὅμοιον τούτῳ Παῦλος λέγει· "ηὐχόμην γὰρ ἐγὼ ἀνάθεμα εἶναι ὑπὲρ τῶν ἀδελφῶν μου τῶν συγγενῶν μου κατὰ σάρκα." καὶ ὅτι προθέσει ἀγαθῇ οἱ ἅγιοι ὑπέρ τινων εὔχονται, κἂν φαῦλοι ὦσιν, 50 μάλιστα ὅταν ἐνοῦσαν ᾐ῀̣ α̣ὐτοῖς εἰς μετάνοιαν ἐπιτηδειότητα θεάσασθαι, ταῦτα εἴρηται. ἐμφαίνει δὲ τό· "μή τι ὑμᾶς ᾔτησα;" καὶ τὸ ἀδυνάτους αὐτοὺς εἶναι ἐπαμῦναι· οἶδα γὰρ ὅτι θεοῦ μόνου ἐστὶν τὸ σῶσαι τοῦ καὶ τὴν συγχώρησιν δεδωκότος. ἐπιστημονικῶς γὰρ οἱ ἅγιοι καὶ τὰς αἰτήσεις ποιοῦνται. "διδάξετέ με, ἐγὼ δὲ κωφεύσω. εἴ τι πεπλάνημαι, φράσετέ μοι." καὶ τοῦτο μετὰ πλείστης ὅσης πραότητος ὁ ἅγιος παιδεύει αὐτούς, πῶς χρήσωνται λόγοις πρὸς τοὺς ἐν περιστάσει λέγων· διδάσκειν ὀφείλετε, οὐκ ἐλέγχειν ἀκαίρως, εἰ μὴ καὶ τοῦτο πρὸς παίδευσιν ποιεῖ κατὰ τὸ λεγόμενον ὑπὸ Παύλου· "ἔλεγξον, ἐπιτίμησον, παρακάλεσον". ἔτι δὲ καὶ μετριότητος χαρακτὴρ ὑπάρχων ἀπαιτεῖ καὶ παρὰ τοιούτων λόγον διδασκαλί183 ας, μή που εὕρῃ τι χρήσιμον. εἰ δὲ οὕτω ποιεῖ ὁ ἅγιος, οὐ δεῖ τινα ὑπερηφανεύεσθαι καὶ ὀκνεῖν παρ' ὁτουοῦν παιδεύεσθαι. "ἀλλ' ὡς ἔοικεν, φαῦλα ἀληθινοῦ ῥήματα." ἔλεγχός ἐστιν οὗτος κατὰ τῶν ὑπερορώντων τὰς τῶν δικαίων ἢ ἄλλως ὀρθῶν ἀνθρώπων γνώμας, ὅπερ ὑπερήφανοι ποιεῖν εἰώθασιν, οὐ γνώμῃ καὶ βίῳ προαιρέσει ὀρθῇ προσέχοντες, ἀλλὰ τοῖς ἔξωθεν κατὰ τὸ εἰρημένον· "πλούσιος ἐλάλησεν καὶ πάντες ἐσίγησαν καὶ ᾔνεσαν τὸν λόγον αὐτοῦ, πτωχὸς ἐλάλησεν καὶ εἶπαν· «τίς οὗτος;»." καὶ δῆλα ταῦτα ἐκ τῆς ἐν̣αργείας. δῆλον δὲ ὅτι ἀληθινὸς ἦν ὁ μακάριος, ὃ καὶ θεὸς μαρτυρεῖ. τὸ δὲ "φαῦλα" ἀντὶ τοῦ εὐτελῆ, λε γομένου ποτὲ τοῦ φαύλου ἀντὶ κακοῦ. "οὐ γὰρ παρ' ὑμῶν ἰσχὺν αἰτοῦμαι." τοῦτο σύμφωνον τοῖς ἄνω, ἔνθα ἔλεγεν· "τί γάρ; μή τι ὑμᾶς ᾔτησα;" διὰ μέσου εἰρημένου τοῦ· "διδάξετέ με" ἕως τοῦ· "ἀλλ' ὡς ἔοικεν". καὶ α̣ὐτοῖς οὖν ἐκείνην τὴν διάνοιαν ἐφαρμοστέον. "οὐδὲ ὁ ἔλεγχος ὑμῶν ῥήμασί με παύσει." λόγος γὰρ χωρὶς ἔργων προφερόμενος ἀβέβαιός ἐστιν καὶ ἄπιστος, ἄλλως τε καὶ μὴ ἀληθῶς προϊὼν ἔτι τὸ ἀσθενὲς ἔχει. 184 φησὶν ὅτι· ὑμεῖς τοιούτωι ἐλέγχωι χρώμενοι οὐ παύετέ με οὔτε τοῦ τὰ ἀληθῆ προφέρειν οὔτε

ἀποκάμνειν πρὸς ἀρετήν. "οὐδὲ γὰρ ὑμῶν φθέγμα ῥήματος ἀνέξομαι." καὶ τοῦτο ἀνδρείας· πολλοὶ γὰρ πολλάκις τῶν ἐν περιστάσεσιν φορτικῶν ἀκούοντες λόγων ἀποκάμνουσιν, ὥστε καὶ δι' αὐτοὺς ἐξασθενεῖν. ἀλλ' ὁ ἅγιος οὔτε τὸν ἔλεγχον τὸν ἀπὸ τῶν φίλων οὔτε τοὺς λόγους πρὸς ὀλιγωρίαν ἐδέξατο, ὅλως μηδὲ τὴν ἀρχὴν καταδεχόμενος αὐτὰ ὡς δυνάμενα αὐτὸν σεῖσαι. "πλὴν ὅτι ἐπ' ὀρφανῷ ἐπιπίπτετε, ἐνάλλεσθε δὲ ἐπὶ φίλῳ ὑμῶν." διὰ τοῦτο οὐ δέχομαι ὡς ὀρθοὺς γινομένους τοὺς παρ' ὑμῶν ἐλέγχους, ὅτι καθάπερ ὀρφανῷ καὶ ἀβοηθήτῳ ἐπιπίπτετε μὴ ἐνορῶντες ἁπάντων βοηθῷ, ἀλλὰ καὶ ἐνάλλεσθε ἐπὶ φίλῳ τὰ τῆς φιλίας καθήκον τα μὴ ἐπιγιγνώσκοντες. ὠφέλιμον τὸ ῥητὸν πρὸς τὸ μὴ ἐπεμβαίνειν ταῖς ἑτέρων δυσπραγίαις. "νυνὶ δὲ εἰσβλέψας εἰς πρόσωπα ὑμῶν οὐ ψεύσομαι." διδακτικὸν τὸ ῥητὸν πρὸς τὸ μὴ περὶ ἀπόντων προφέρειν λόγους καταλαλιᾶς, ἀλλ' εἰς πρόσωπον λέγειν ἃ δεῖ. εἴρηται γάρ· "μὴ καταλάλει μηδὲ ἡδέως ἄκουε κα185 ταλαλοῦντος." εὐπαρρησίαστον δὲ καὶ τὸ λέγειν· "οὐ ψεύσομαι", καθὰ καὶ Παῦλος· "ὅτι οὐ ψεύδομαι". "καθίσατε δὴ καὶ μὴ εἴη ἄδικον. καὶ πάλιν τῷ δικαίῳ συνέρχεσθε." ἐπιτρεπτικὰ ταῦτα καὶ ἀνεξίκακα παιδεύοντα σχολῇ καὶ προσοχῇ, ὃ δηλοῦται διὰ τοῦ "καθίσατε", καὶ ἐξετάσει φθέγγεσθαι. τοῦτο καὶ ἀλλαχόσε εἴρηται· "πρὶν ἐξετάσῃς μὴ μέμψῃ." μέγα δὲ καὶ τὸ ἐπίταγμα τό· "μὴ εἴη ἄδικον." μέγα γὰρ τὸ μὴ ἐν λόγῳ ἀδικεῖν καθὸ εἴρηται· "εἴ τις ἐν λόγῳ οὐ πταίει, οὗτος δυνατὸς χαλιναγωγῆσαι καὶ ὅλον τὸ σ̣ῶμα." "πάλιν τῷ δικαίῳ συνέρχεσθε." τὸ πάλιν ὡς πρότερον αὐτῶν ὅτε οὐκ ἦν ἐν περιστάσει συνερχομένων παιδεύει, ὅτ̣ι δεῖ αὐτοὺς μὴ ἐκ τῆς τῶν θλιβηρῶν ποιεῖσθαι ἀνάγκης τὴν ἐπίκρισιν, ἀλλὰ πρὸς τὸ δίκαιον ἀποβλέποντας. εὐλαβῶς δὲ καὶ τὴν ὑπόσχεσιν ἀποπληροῖ λέγων· "εἰσβλέψας εἰς πρόσωπα ὑμῶν οὐ ψεύσομαι", παραινῶν αὐτοῖς σχολάσαι τῆι ζητήσει τοῦ δ̣ικαίου. 51 209 μ̣ι̣······. ἐπειδὴ τοὺς ἐν κακώσει ὑπάρχοντας ὡς ὀφείλοντας ἐντυγχάνειν τῷ θεῷ περὶ ἁμαρτίας ὡς ἂν ταύτης αἰτίας οὔσης τῶν ἀνιαρῶν ἐνόμιζον οἱ φίλοι, εὔχεται, ὅπως γνωρίσῃ αὐτοῖς, διὰ τί αὐτὸν ἔθετο κατεντευκτὴν ἑαυτοῦ, ὅτι δι' ἀγῶνα καὶ οὐ διὰ ἁμαρτίαν· οὐ γὰρ πᾶς ὁ ἐντυγχάνων θεῷ δι' ἁμαρτίας τοῦτο πάσχει. εἰμὶ δὲ ἐπὶ σοὶ φορτίον; δοκῶ φορτίον εἶναι ἐπὶ σοί· βαροῦσι γάρ με λέγοντες ὅτι· δι' ἁμαρτίας πάσχεις. καὶ διὰ τοῦτο τρόπον τινὰ φορτίον σοι ἐκεῖνοι δι' ἐμὲ ἐπιτιθέασιν ὡς κολάζοντος τὸν ἀνεύθυνον. ἐγὼ δὲ λέγω, ὅτι οὐ κολάζεις με, ἀλλὰ γυμνάζεις, κἂν ἐκεῖνοι ἀδιακρίτως νομίσωσιν πάνθ' ὁντινοῦν τὸν πεῖραν δεχόμενον ἀηδῶν δι' ἁμαρτίας πάσχειν. καὶ διὰ τί οὐκ ἐποιήσω τῆς ἀνομίας μου λήθην καὶ καθαρισμὸν τῆς ἁμαρτίας; ἐπιζητεῖν τὰ κατ' αὐτὸν διδάσκει τοὺς φίλους καὶ λογίζεσθαι, «ὅτι», εἰ καὶ ἥμαρτέν τι, ἀλλ' ὁ φιλ άγαθος θεὸς παρορᾷ τὰ πταίσματα ὡσπεροῦν καὶ τὰ τῶν φίλων, εἴ γε οὐκ ἔπασχον αὐτοί, ἵν' ἐκ τούτου νοήσωσιν, ὡς οὐ διὰ ἁμαρτίας, ἀλλὰ δι' ἀγωνίσματα πάσχει. πεῦσις δέ ἐστι καὶ ταῦτα εἰσάγουσα ἐκείνους 210 εἰς σύννοιαν καὶ οὐκ ὀλιγωρι´̣α τοῦ δικαίου, ὡς εἰρήκαμεν, ὅπως αὐτὸν διὰ τὴν ἑαυτοῦ ἀγαθότητα καθάρῃ μὴ παρατηρούμενος τὰ κατ' αὐτόν· καθαρισμὸς δὲ ὑπὲρ ἁμαρτίας γίνεται οὐχ ἑπομένης κολάσεως. νυνὶ δὲ εἰς γῆν ἀπελεύσομαι, ὀρθρίζων δὲ οὐκέτι εἰμί. τὴν τῶν οὐκ ὀρθῶς διαλαμβανόντων ἐξηγεῖται διάθεσιν ὅτι· εἰ ἁμαρτωλόν με καὶ διὰ ἁμαρτίαν πάσχοντα οὗτοι ἐκλάβωσιν, ὡς μηδενὸς ὄντος μετὰ ταῦτα οὕτω με βεβιωκέναι νομίζ̣ουσιν "ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ μόνῃ ἠλπικότα", καὶ κατ' αὐτούς, εἰ ἀπέλθοιμι εἰς γῆν, οὐκέτι ἔσομαι· καὶ διαδεχομένης ἡμέρας οὐκέτι ἔσομαι· οὐδ' ὅλως γάρ με κατ' αὐτοὺς διαδέξεται ἕτερος αἰών. ἀλλὰ ἁγίου φωνή ἐστιν, ἐφ' ᾗ καὶ ὁ μακάριος ἤλπιζεν, λέγοντος· "ἐξεγερθήσομαι ὀρθρίου", καὶ πάλιν· "«ἐκ» νυκτὸς ὀρθρίζει τὸ πνεῦμά μου πρὸς σέ, ὁ θεός", καί· "ὁ θεός, ὁ θεός μου, πρὸς σὲ ὀρθρίζω"· ὅπερ καὶ τὸ καθ' ἡμέραν ἐπαγρυπνεῖν δηλοῖ καὶ τὴν ἀπὸ τοῦ αἰῶνος τούτου εἰς τὸν μέλλοντα αἰῶνα ἔγερσιν. εἴποι δ' ἄν τις πιθανῶς ὅτι· ἕως ἐν τοῖς σκυθρωποῖς εἰμι, ἐν νυκτὶ τυγχάνω, ὀρθρίσας δὲ καὶ ἐν ἡμέρᾳ γενόμενος οὐκέτι εἰμὶ ἐν περιστατικοῖς. ὡς καὶ 211 πρότερον δὲ ἐπεσημηνάμεθα, οὐκ ἐξ ὀλιγωρίας ταῦτα φθέγγεται· ἦ γὰρ ἂν οὐκ ἐμαρτυρεῖτο ὡς δίκαιος. ὑπολαβὼν δὲ βαλδὰδ ὁ Σαυ_6_χ_ί6της λέγει· μέχρι τίνος λαλήσεις ταῦτα; πνεῦμα πολυρῆμον τοῦ στόματός σου. μὴ ὁ κύριος ἀδικήσει κρίνων ἢ ὁ τὰ πάντα ποιήσας ταράξει τὸ δίκαιον; τῆς αὐτῆς τῷ φθάσαντι διαλήμψεως ὑπάρχων καὶ οὗτος–τῆς ὅτι δι' ἁμαρτίας τὰ κακωτικὰ πάντως

ἐπιπέμπεται–καὶ κοινωνῶν τῷ προτέρῳ φίλῳ κατὰ τὸ μίαν αἰτίαν θέσθαι τῶν ἐπιπόνων ποιεῖται πρὸς τὸν Ἰὼβ τοὺς λόγους. ἔδει δὲ λογίζεσθαι, ὅτι ὅσα κακώσεώς εἰσιν, οὐ μόνοις φαύλοις, ἀλλὰ καὶ σπουδαίοις συμβαίνει· ἀδιάφορα γάρ. καὶ ἔτι πλέον ἔδει ἐννοεῖν, ὅτι θαυμαστότερος ὁ δίκαιός ἐστιν ὑπομένων θλίψεις καὶ πόνους. ἐπιτιμᾶ οὖν καὶ οὗτος τῷ μακαρίῳ λέγων· μέχρι τίνος–μονονουχὶ λέγων· ἕως πότε; –οὐκ ἐννοεῖς τὴν αἰτίαν τῶν πόνων; καὶ πολυλογίαν δὲ αὐτῷ ἐπικαλεῖ, ὃς ὤφειλεν πλέον αὐτὸν θαυμάζειν, ὅτι καθάπερ τῶν πόνων ἐπιλαθόμενος περὶ δογμάτων ἐποιεῖτο τούτους λόγους, ὧν οἱ φίλοι ἠγνόουν οὐδὲ εἰς ἔρευναν ἑαυτοὺς ἐπιβάλλοντες, καίτοι μη212 δὲν ἐξ ἀνιαρῶν συνεχόμενοι. εἶτα ἔτι βεβαιῶν ἑαυτοῦ τὴν διάλημψιν ὡς καὶ αὐτῷ λογισμὸν προσάγων λέγει· "μὴ ὁ κύριος ἀδικήσει κρίνων ἢ ὁ τὰ πάντα ποιήσας ταράξει τὸ δίκαιον;" ταραχὴ γὰρ ἦν τῆς δικαιοσύνης κατὰ τὴν αὐτῶν ὑπόλημψιν, εἰ δίκαιος ὢν ἔπασχεν. ἀλλὰ ταῦτα ἀγνοοῦσιν· πρὸς γὰρ ἀνάδειξιν καὶ σκοπὸν ἀνδρείας ἡ κατ' αὐτοῦ συνχώρησις γέγο νεν. εἰ οἱ υἱοί σου ἥμαρτον ἐναντίον αὐτοῦ, ἀπέστειλεν ἐν χειρὶ ἀνομίας αὐτῶν. συνχεῖ καὶ οὗτος τὸν λόγον καὶ συν περιφέρεται τοῖς δόγμασιν λέγων ὅτι· εἰ καὶ μὴ αὐτὸς ἥμαρτες, ἀλλ' οἱ υἱοί σου, οὐ προσνοήσαντες ὅτι ἕτερος ὑπὲρ ἑτέρου οὐκ ἂν κολάζοιτο. ἀλλὰ 52 καὶ τοῦτο τυχὸν ὑπέκρουεν, ὅτι διὰ τὰς ἰδίας ἁμαρτίας ἀπεστάλη ἐν χειρὶ αὐτῶν ἀνομία, αἰνιττόμενος τὰ τῆς πτώσεως καθ' ἣν τὰ τέκνα αὐτοῦ ἀπώλοντο. υἱοῦ δὲ μνημονεύει ἀπὸ τοῦ ἀρίστου μέρους τὸν λόγον ποιούμενος· εἶχεν γὰρ καὶ θυγατέρας Ἰώβ. ἐμφαίνοι οὖν, ὅτι υἱῶν ἁμαρτόντων καὶ πολλὴν ὠφέλειαν ἐκ τοῦ Ἰὼβ ἐχόντων δῆλον, ὡς καὶ θυγατέρες ἥμαρτον. κατ' αὐτὸν δὲ πάλιν καὶ τὴν διάλημψιν αὐτοῦ καὶ ταῦτα ἐκλημπτέον. σὺ δὲ ὄρθριζε πρὸς κύριον παντοκράτορα δεόμενος· εἰ καθαρὸς εἶ καὶ ἀληθινός, δεήσεως ἐπακούσεταί σου, ἀποκαταστήσει δέ σοι δίαιταν δικαιοσύνης. μαχόμενα καὶ ἐν τούτοις λέγει. εἰπὼν 213 γὰρ ὅτι "ἀπέστειλεν «ἐν» χειρὶ ἀνομίας τῶν υἱῶν σου", αὐτῷ φησι_6_ν6· "σὺ ὄρθριζε πρὸς κύριον· εἰ καθαρὸς εἶ, δεήσεως καὶ ἐπακούσεταί σου". πῶς γὰρ καθαρός, περὶ οὗ διελάμβανεν, ὅτι δι' ἁμαρτίας ἀνιᾶται; –μάλιστα, ὅτι ἐπάγει· "ἀποκαταστήσει δέ σοι δίαιταν δικαιοσύνης", ἀντὶ τοῦ· δώσει σοι ὡς καθαρῷ πάλιν τὰ ἡδέα ἀποκαθιστὰς αὐτά. ἔχομεν δὲ τὸ καθαρὸν σημαινόμενον ἀντὶ τοῦ ἐναρέτου, καθὸ καὶ εἴρηται· "μακάριοι οἱ καθαροὶ τῇ καρδίᾳ"· καθὸ εἴρηται διὰ γὰρ τοῦτο καθαροί εἰσιν, ὅτι οὐκ ἔχουσι τὴν ἐκ κακίας ἀκαθαρσίαν· «καθὸ εἴρηται» περὶ τῶν φαύλων· "συντρίβεται δὲ δι' ἀκαθαρσίαν ψυχῆς"· καὶ ἔτι περί τινος· "ἀκαθαρσία αὐτῆς πρὸς ποδῶν αὐτῆς." τοιοῦτοι δέ εἰσιν καὶ ὧν "οἱ πόδες ἐπὶ πονηρίαν τρέχουσιν". εἰ δὲ ἀποκαθίσταται αὐτῷ ἡ δικαιοσύνη, νῦν οὐκ ἔχει αὐτήν· εἰ δὲ νῦν οὐκ ἔχει, πῶς καθαρός ἐστιν; ἢ πῶς ἀμφιβάλλει, ὅτι καθαρός ἐστιν, διακείμενος, ὅτι περιπίπτων περιστάσεσιν ἁμαρτωλὸς ὑπάρχει; αὕτη δὲ ἡ ἐναντιότης αὐτῶν ἠκολούθησεν ἐκ τοῦ ἐσφαλ μένην ἀρχὴν θεῖναι, ὅπερ πάσῃ αἱρέσει ἕπεται. λέγων γὰρ τῷ ἐν κακοπραγίᾳ· "εἰ καθαρὸς εἶ καὶ ἀληθινός, δεήσεως ἐπακούσεταί σου καὶ ἀποκαταστήσει σοι δίαιταν δικαιοσύνης", δείκνυσιν, ὅτι ἐνεχώρει 214 τὸν ἀγαθὸν καὶ ἀληθινὸν ὑποπεσεῖν τούτοις· ᾧ ἀναγκαίως ἕπεται, ὅτι οὐ πᾶς ὁ ἐν περιστάσεσιν ὢν φαῦλός ἐστιν καὶ ἐν ἁμαρτίαις· ἔσται οὖν τὰ μὲν πρῶτά σου ὀλίγα, τὰ δὲ ἔσχατά σου ἀμύθητα. πάλιν καὶ νῦν τῇ ἀρχῇ ἑαυτοῦ μάχεται· ὡς γὰρ ἑπόμενον λαμβάνει, ὅτι τῷ καθαρῷ μετὰ ἀλγηδόνας ὁ θεὸς ἀποκαθίστησιν τὰ ἡδέα πολυπλασίως. φαίνεται γὰρ διὰ τούτων εἰσάγειν τὸν τρόπον τῆς ἐπ̣αγωγῆς τῶν ἀνιαρῶν, ὃν οὐ πρότερον ἐτίθετο, δι' ὧν φησιν εἶναι "τὰ ἔσχατα αὐτοῦ ἀμύθητα" δηλονότι ὡς γενναίως ὑπομείναντος, εἰ μή πού τις λέγοι, ὅτι μετανοήσαντι αὐτῷ ταῦτα λέγει συμβῆναι ἐκ τῆς πρὸς θεὸν εὐχῆς· ἀλλὰ τοῦτο «οὐ» συνχωρεῖ τὸ λέγειν· "εἰ καθαρὸς εἶ", καίτοι πρὸς ἀντιδιαστολὴν τὸ εἰρημένον τό· "σὺ δὲ ὄρθριζε πρὸς κύριον παντοκράτορα." ἐπερώτησον γὰρ γενεὰν πρώτην, ἐξιχνίασον δὲ κατὰ γένος πατέρων. βεβαιῶσαι βούλεται τὸν ἑαυτοῦ λόγον ἐκ τῶν προτέρων ἀνδρῶν ἢ συγγραμμάτων, ἃ περιεῖχεν τοὺς βίους αὐτῶν. οὐδὲν γὰρ ἀπεικὸς καὶ γράμματα εἶναι, μάλιστα διὰ τὸ λέγεσθαι· "τίς ἂν δῴη γραφῆναι τὰ ῥήματά μου;" καὶ τὰ ἑξῆς· ἄλλως τε καὶ νόμοι ὑπῆρχον, καθ' οὓς καὶ οὗτοι ἦρχον, οἱ φίλοι φημί. 215 χθιζοὶ γάρ

ἐσμεν καὶ οὐκ οἴδαμεν, σκιὰ γὰρ ἡμῶν ἐστιν ὁ βίος ἐπὶ τῆς γῆς. συνετῶς γὰρ δεῖ ἀκούειν τοῦ "χθιζοὶ γάρ ἐσμεν", ὅτι ὡς πρὸς τὴν ἀνθρωπίνην γένεσιν τοῦτό φησιν, μάλιστα ὅτι λέγει· "ἐπερώτησον γὰρ γενεὰν πρώτην". δεῖ γὰρ τὰ λεγόμενα περὶ τοῦ ἀνθρώπου φρονίμως ἀκούειν, οἷον–ἵνα ἀπὸ τῶν γραφῶν εἴπωμεν–περὶ τοῦ ∆αυὶδ εἴρηται πολλάκις, ὅτι "πυρράκης μετὰ κάλλους ὀφθαλμῶν" ἐτύγχανεν. τοῦτο δὲ οὐ περὶ τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ περὶ τοῦ σώματος ἀκούομεν. ὅταν δ' αὐτὸς "τὰ ἄδηλα" λέγῃ "καὶ τὰ κρύφια τῆς καρδίας μου ἐδήλωσάς μοι", περὶ τῆς ψυχῆς τοῦτο ἐκλαμβάνομεν. καὶ τὸ "χθιζοὶ" οὖν μὴ κατὰ τὴν ψυχήν, ἀλλὰ κατὰ τὸ ἄνθρωπον γενέσθαι ἀκούομεν. οὕτω καὶ συνῆπται· "σκιὰ γὰρ ἡμῶν ἐστιν ὁ βίος ἐπὶ τῆς γῆς." περὶ τοῦ βίου οὖν τοῦ ἐπὶ γῆς φησιν, ὅτι σκιὰ τυγχάνει. ἅπαξ δὲ ἐπεὶ τῆς λέξεως ταύτης μνήμη γέγονεν, ἀναγκαῖον ἡμᾶς περὶ αὐτῆς διαλαβεῖν. λέγεται τοίνυν ἡ σκιὰ 53 καὶ πρὸς πρωτότυπον, καθὸ καὶ εἴρηται· "σκιὰν γὰρ ἔχων ὁ νόμος τῶν μελλόντων ἀγαθῶν". σκιὰ δὲ καὶ τὸ παρακολούθημα, καὶ ὁ προσεγγισμὸς πολλάκις σκιὰ λέγεται, καθὸ εἴρηται παρηγμένως· "πνεῦμα ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σὲ καὶ δύναμις ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι." λέγεται δὲ καὶ σκιαγραφία ἡ πρὸ τῆς φανερᾶς γραφῆς 216 εἰκόνι τύπωσις ἄδηλο̣σ· δυνατὸν οὖν ἐκλαβεῖν σκιὰν εἶναι τὸν βίον τὸν ἀνθρώπινον κατὰ τὸ εὔσειστον καὶ εὐπαράγωγον. δύναται δὲ καὶ κατα πρὸς πρωτότυπον ἀντιδιαστέλλεσθαι· ὡς γὰρ πρὸς τὴν μέλλουσαν ζωὴν ὁ παρὼν αἰὼν σκιὰ ὑπάρχει, ματαιότης ὑπάρχων. δύναται δὲ καὶ σκιαγραφία ὁ βίος οὗτος λέγεσθαι, καθὸ ἐνταῦθα μὲν "ἐκ μέρο»υ»ς" ἡ γνῶσίς ἐστιν τελειότητος ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι ἐσομένης. δύναται δὲ καὶ ἀνηγμένως θεωρεῖσθαι σκιά, καθὸ παρακολούθημα λέγομεν εἶναι καὶ τὴν τῶν σωμάτων σκιάν· καὶ ὅρα, μὴ τοῦτο δηλοῦται ἐν τῷ· "ματαιότης ματαιοτήτων, τὰ πάντα ματαιότης." οὐ γὰρ ἁπλῶς τὰ θεοῦ κτίσματα ματαιότης, ἀλλ' ὡς πρὸ»ς» τὰ οὐράνια αἰώνια ὄντα τὰ πρόσκαιρα καὶ ῥᾳδίως μεταβάλλοντα ματαιότης ὑπάρχει. καὶ ὁ βίος δὲ πολλὰ σημαίνει, ἤτοι τὸ ζῆν τοῦτο ἢ τὴν πολιτείαν· δηλοῖ δὲ καὶ τὴν κτῆσιν, καθὸ εἴρηται· "ὃς δ' ἂν ἔχῃ τὸν βίον τοῦ κόσμου καὶ θεωρῇ τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ χρείαν ἔχοντα." καὶ τὰ χρήματα δὲ εἴρηται βίος, καθὸ εἴρηται· "ἐὰν δῷ ἄνθρωπος τὸν βίον αὐτοῦ ἐν τῇ ἀγάπῃ ἐξουδενώσουσιν αὐτόν." ἦ οὐχ οὗτοί σε διδάξουσιν «καὶ» ἀναγγελοῦσιν καὶ ἐκ καρδίας ἐξάξουσιν ῥήματα; 217 ἐκ τῶν παλαιοτέρων πιστοῦσθαι τὰ καθ' ἑαυτὸν οὗτος βουλόμενος ταῦτά φησιν ὡς ἂν ἐκείνων πλείστοις παρατυχόντων πράγμασιν, οἷς οἱ εἰς τὸν καιρὸν αὐτοῦ οὐ παρέτυχον. ἅπαξ δὲ ἐπεὶ περὶ διδασκάλων ἐστὶν ὁ λόγος, λέγωμεν, ὅτι ἐστὶν μέγας ἔπαινος τῷ διδάσκοντι, ἐάν, πρ̣ὸς οἷς ἔμαθεν ἢ αὐτὸς ἀναγνοὺς ἢ παρ' ἑτέρου μαθών, συνιστᾷ π̣οτε κα̣ὶ αὐτὸς οὐκ ἐναντία, ἀλλὰ σύμφωνα. ὡς γὰρ οὐκ ἄν τις ἀποδέξοιτο γῆν τὴν τὰ καταβαλλόμενα σπέρματα ἀποδιδοῦσαν, οὕτως οὐκ ἄν τις «ἐν» τῇ γῇ τῇ ἰδία παραδεξάμενος παίδευσιν καὶ μόνα, ἃ ἤκουσεν, παρέχων θαυμάσιος, ἀλλὰ πρὸς τούτοις ἕτερα γεννήσας, θαυμάσια δέ, καὶ ὁ ἃ ἔμαθεν προενεγκεῖν διὰ γλώττης δυνάμενος· εἰσὶν γὰρ οἱ πρὸς τοῦτο ἀδυνατοῦντες ἑαυτοὺς μόνους καὶ οὐχ ἑτέρους ὠφελεῖν δυνάμενοι. εἰ δὲ δύναται τὸ διδάσκειν καὶ ἀναγγέλλειν εἶναι διάφορα, ἐπίσκεψαι, ὡς τοῦ μὲν διδάσκειν ἀποδείξεις ἐπάγοντος, τοῦ δὲ ἀναγγέλλειν διήγησιν περιέχοντος τῶν σαφῶν, ἐξ ὧν τὰ ἀσαφῆ γνωρίζεται. ὅτι δὲ ἐκ καρδίας οἱ λογισμοὶ τὰ ῥήματα παραπέμπουσιν, ἐκ τοῦ ἐναντίου ὁ ςωτήρ φησιν· "ἐκ γὰρ τῆς καρδίας ἐξέρχονται διαλογισμοὶ πονηροί." εἰ δὲ καὶ τὸ 218 ἐξάξαι ῥήματα τὸ εἰς ἔργα αὐτὰ μεταβαλεῖν λέγοις, οὐκ ἂν ἁμάρτοις ἄλλων ἐκ παραλλήλου ἀκουόντων τοῦ ἐξάξαι καὶ ἀναγγεῖλαι. μὴ θάλλει πάπυρος ἄνευ ὕδατος, ἢ ὑψωθήσεται βούταμον ἄνευ πότου; ἔτι ὂν ἐπὶ ῥίζης καὶ οὐ μὴ θερισθῇ. εἰπών, ὅτι

πα̣ρὰ τῶν παλαιῶν καὶ πατέρων ἡ διδασκαλία τοῖς μεταγενεστέροις παραγίνεται, ἐκ παραβολῆς αὐτὸ παρασκευάζει φάσκων ὅτι· ὡς ἄνευ ὕδατος πάπυρος οὐ θάλλει οὐδὲ ὑψοῦται βούταμον μὴ ἀρδευόμενον, ἕως ἔτι ἐπὶ γῆς ἐστιν–οὕτω γὰρ αὐτὰ συμβήσεται μηδὲ θερίζεσθαι–, οὕτως ἀδύνατον μὴ δεχόμενον ἐν διανοία ὠφέλειαν τῶν κρειττόνων καρπὸν προενεγκεῖν ὠφέλιμον. δύναται δὲ καὶ περὶ τῶν ἀνθρωπίνων πραγμάτων λέγειν, ὅτι κα θάπερ ὑπὸ ὕδατος ὑπὸ τῆς προνοίας ταῦτα ἄρδεται, ἧς μὴ ἐπιούσης αὐτὰ ῥᾳδίαν καὶ εὐμάραντον ἕξει τὴν διάλυσιν. κἂν οὖν τις ἀνιαροῖς περιπέσῃ, εἶτα πάλιν μεταβολὴν ἔχῃ ἐκ τούτω»ν», προνοίᾳ τοιοῦτον γε»γέ»νηται. ἐὰν δὲ καὶ τὴν δοκοῦσαν ἀνθρωπίνην ῥίζαν ἔχῃ τὰ γιγνόμενα ὑπ' ἀνθρώπων, οὐχ ἕξει ὑπόστασιν μὴ τῆς προνοίας αὐτὰ διοικούσης. τούτῳ ὅμοιον καλῶς παρὰ τοῦ ψαλμῳδοῦ εἰρημένον· 219 "ἐὰν μὴ ὁ κύριος οἰκοδομήσῃ οἶκον, εἰς μάτην ἐκοπίασαν οἱ οἰκοδομοῦντες αὐτόν." πρὸ τοῦ πιεῖν πᾶσα βοτάνη 54 ξηρανθήσεται. ταὐτὸ τῷ προτέρῳ τοῦτο ἐπὶ πάσης βοτάνης λεγόμενον. λέγοι οὖν, ὅτι, κἂν μικρὸν κἂν μέγα ᾖ, το`̣ ἐν τῷ βίῳ ὑπὸ πρόνοιάν ἐστιν, ξηραινόμενον, εἰ μὴ αὕτη ἐφοπτεύοι. οὕτως τοίνυν ἔσται πάντα τὰ ἔσχατα τῶν ἐπιλανθανομένων τοῦ κυρίου. λέγει τι ἔνδοξον ἀπὸ ἐννοίας οὐκ ἀπολειπομένης ἐντρεχείας, ὅτι ὥσπερ τὰ φυτὰ μὴ ἀρδευόμενα ὑπὸ ὕδατος ξηραίνεται, οὕτω τὰ ἀνθρώπινα πράγματα ἔξω προνοίας γιγνόμενα ὑπόστασιν οὐκ ἔχει. εἰ δὲ καὶ οὗτος ἔσχατα λέγει ἔννοιαν ἔχων περὶ τοῦ μέλλοντος αἰῶνος, συνεπίσκεψαι· οὐ γὰρ ἀναντιρήτως οἱ ἐπιλανθανόμενοι τοῦ κυρίου τ»οι»ούτοις κατὰ τὸ αἰσθητὸν ἐσχάτοις περιτεύξονται τῷ περί τινων εὐετηρίᾳ διαγόντων εἰρῆσθαι· "ἐν δὲ ἀναπαύσει ᾅδου ἐκοιμήθησαν." ἐλπὶς δὲ ἀσεβῶν ἀπολεῖται. τῷ ὄντι ἡ τῶν ἀσεβῶν ἐλπὶς οὐ περὶ ὑφεστηκότα γίνεται. ἡ γὰρ ἐλπὶς οὐδὲν ουδεν ἕτερόν ἐστιν κατὰ γένος ἢ προσδοκία ἀγαθῶν. καὶ ὁ φοβούμενος δὲ προσδοκᾷ, ἀλλ' οὐκ ἀγαθά· κακῶν γὰρ προσδοκία ἐστὶν ὁ φόβος, 220 ἀγαθῶν δὲ ἡ ἐλπίς. ἐπεὶ οὖν οὐχ ὑφεστηκότα πράγματα οἱ ἀσεβεῖς προσδοκῶσιν, ἀπόλλυται αὐτῶν ἡ ἐλπίς· ὡς γὰρ μένουσιν τοῖς ἡδέσιν χρῶνται, καὶ ἐν τούτῳ ματαίαν ἔχουσιν ἐλπίδα. ἔχεις τοῦτο ἐν Παροιμίαις τῆι μὲν λέξει πολὺ διαφέρον, συνᾷδον δὲ τῷ νῦν λεγομένῳ· "ἀποθανὼν δίκαιος ἔλιπεν μετάμελον·" ἂν γὰρ ἀποθάνῃ ὁ δίκαιος, εὑρίσκει τὰ προσδοκώμενα καὶ οὐ μετεμελήθη πονήσας ὑπὲρ αὐτῶν. ἐνταῦθα μὲν οὖν εἴρηται· "ἐλπὶς ἀσεβῶν ἀπόλλυται", ἐν δὲ τῷ Ἠσαίᾳ· "ἐλπὶς τῶι εὐσεβεῖ." οἱ δὲ "ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ ἠλπικότες μόνον" καὶ "λέγοντες· φάγωμεν καὶ πίωμεν", ματαίαν καὶ κενὴν ἔχουσιν ἐλπίδα πρὸς τὰ βλεπόμενα ταύτην τείνοντε»ς»· φυσικώτατα δὲ ὁ Παῦλός φησιν· "ἐλπὶς δὲ βλεπομένη οὐκ ἔστιν ἐλπίς· ὃ γὰρ βλέπει τις, «τί» καὶ ἐλπίζει;" ἀοίκητος δὲ αὐτοῦ ἔσται ὁ οἶκος. πρὸς τὸ αἰσθητὸν τοῦτο οὐ πάντως ἐστὶν ἀληθές. δῆλον δέ ἐστιν, ὅτι ὁ τοὺς Ἰησοῦ λόγους εἰς ἔργα μεταβαλὼν μένουσαν οἰκίαν οἰκοδομεῖ· αὕτη δέ ἐστιν ἡ ἀρετή, ἧς ὁ ἀντεχόμενος οὐδέποτε ἕξει τὴν οἰκίαν ταύτην ἀοίκητον· δεῖ γὰρ τὸν δίκαιον μένειν ἐν τῇ αὑτοῦ ἀρετῇ· "ἡ δικαιοσύνη" γὰρ "αὐτοῦ μένει εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος." ἐπειδὴ δὲ ἀνυπόστατός ἐστιν ἡ κακία, διὰ τοῦτο 221 ἄοικός ἐστιν̣ ὁ φαῦλος ἄ ν τακτος ὑπ̣άρχων̣ ἀεὶ καὶ οὐδὲν ἔχων ἑδ̣ραῖον διὰ τὸ καὶ τὴν κακίαν αὐ τὴν εἶναι παρακολούθημα· εἰ δέ τις καὶ περὶ τοῦ ἀγαθοῦ τοῦτο λέγοι φάσκων, ὅτι καὶ τὴν ἀρετὴν ἄνθρωποι ἐκ σπουδῆς κτῶνται, ἀλλ' υ῾̣φέστηκεν αὐτὸ τὸ ἀγαθόν. "ἀοίκητος" ο̣ὖν "ἔσται̣ τοῦ ἀσεβοῦς ὁ οἶκος·" φανερῶς γὰρ ἡ ἀλήθεια διαλύει τὴν ἀπάτην. ἀράχνη δὲ αὐτοῦ ἀποβήσεται ἡ σκηνή. ἡ «α᾿̣»ράχνη ποικιλίαν ἐπιδείκνυται ἐξ ὑφάσματος φυσικοῦ κατεσκευασμένη_6_ν_,_ _ἥ6τις ῥᾷστα διαλύεται ἐπιψαύσαντός τινος. τὰ τῶν φαύλων οὖν ἔργα καὶ ἡ κατασκευὴ τῆς πολιτείας ἀράχνῃ ἔοικεν οὐχ ὑφισταμένῃ. καὶ ἐν Ἠσαίᾳ οὖν λέγεται περὶ τῶν φαύλων κυησάντων ἀνομίαν καὶ λαλούντων ἀδικίαν· "ἱστὸν ἀράχνης ὑφαίνουσιν, ὅτι κύουσιν πόνον καὶ τίκτουσιν ἀνομίαν·" διηγεῖται δὲ αὐτῶν καὶ τὴν πρᾶξιν φάσκων· "ᾠὰ ἀσπίδων ἔρηξαν καὶ ὁ μέλλων τῶν ᾠῶν αὐτῶν φαγεῖν συντρίψας οὔριον εὗρεν καὶ ἐν αὐτῷ βασιλίσκον· ὁ ἱστὸς αὐτῶν οὐκ ἔσται εἰς ἱμάτιον, ἱστὸν δὲ ἀράχνης ὑφαίνουσιν." καὶ ὅρα, ὅτι πρὸς τῷ ἀνυποστάτῳ αὐτῶν καὶ τὸ δολερὸν διὰ τῶν ἀσπίδων σημαίνει. εἰ μέντοι τις εἴη περιστερὰ κατὰ τὸ λεγόμενον· 222 "τίνες οἵδε; ὡς νεφέλαι πέτανται καὶ ὡς περιστεραὶ σὺν νεοσσοῖς", ἔχοι ἂν ᾠά, ἅπερ διαιρεθέντα εὐγεν̣ε̣ι´̣α̣ς̣ ἕνεκεν παρέχει γόνον ζω̣τικόν· τὰ δὲ τῶν

φαύλων ἀπατῶντα ἀγαθοὺς ὄφεις ἀναιρετικοὺς γεννᾷ, οἵτινες ὑπὸ τοῦ ἁγίου καταπατοῦνται κατὰ τὸν ψαλμὸν λέγοντα περὶ τοῦ τελείου· "ἐπ' ἀσπίδα καὶ βασιλίσκον βήσεις καὶ καταπατήσεις λέοντα καὶ δράκοντα." οἱ δὲ τοιοῦτοι οὐχ ἱματίων εἰσὶν ὑφάνται τῶν καλυπτόντων τὴν ἀσχημοσύνην τῆς ἁμαρτίας, ἀλλὰ ἀράχνης ἀνωφελοῦς καὶ εὐδιαλύτου, ὅπερ δηλοῦται καὶ ἐκ τοῦ· "οὐ μὴ 55 περιβάλλωνται ἀπὸ τῶν ἔργων τῶν χειρῶν αὐτῶν" το»ῦ» σπουδαίου περιβαλλομένου ἀπὸ τῶν ἔργων τῶν χειρῶν ἑαυτοῦ, ὡς παρρησιαζόμενον καὶ εὐχαριστοῦντα λέγειν· "ἀγαλλιάσεται ἡ ψυχή μου ἐπὶ τῷ κυρίῳ· ἐνέδυσεν γάρ με ἱμάτιον σωτηρίου·" ὅπερ ἱμάτιον προστάττει Παῦλος ἐνδύεσθαι λέγων· "ἐνδύσασθε σπλάγχνα οἰκτιρμοῦ" καὶ τὰ ἑξῆς. καὶ πάλιν· "ἐνδύσασθε τὸν κύριον Ἰησοῦν Χριστόν." τοῦτο τὸ ἱμάτιον οὐκ ἔστιν ἀράχνη· ἀφθαρσία γάρ ἐστιν καὶ διὰ τοῦτο μένον· τὸ σ δὲ τῶν φαύλων ἀνυπόστατόν ἐστιν· κακία γάρ. διὸ εἴρηται· "ζητηθήσεται ἡ ἁμαρτία αὐτοῦ καὶ οὐ μὴ 223 εὑρεθῇ δι' αὑτήν·" ἀράχνῃ γὰρ ἔοικεν ······ ··· διαλυομένη· διὸ καὶ σκηνήν, ἀλλ' οὐκ οἶκον ἔχει ὡς ὁ τοὺς Ἰησοῦ λόγους φυλάττ̣ων. ἐὰν ἐπερείσῃ τὴν οἰκίαν αὐτοῦ, οὐ μὴ στῇ. ο῾̣ ἀσεβὴς̣ γοῦν· ὃς δ' ἂν κομψείᾳ καὶ πιθανότητι μὴ ἀγαθῇ συνιστᾷ τὰ οἰκία ἀπάτης, οὗτος ὑπὸ τῆς ἀληθείας ἐλεγχόμενος οὐ μὴ στῃ῀̣, ὡς μηδὲ στάσιν δύνασθαι ἔχειν αὐτοῦ τὴν ἀπάτην. ἐπι̣λαμβανομένου δὲ αὐτοῦ οὐ μὴ ὑπομείνῃ. ῥᾷστα γὰρ ἡ τῶν φαύλων ἐπίνοια σκηνὴ ὀνομαζομένη καταπίπτουσα εὐάλωτός ἐστιν οὕτως, ὡς μηδὲ δοκεῖν γεγονέναι ποτέ. ὑγρὸς γάρ ἐστιν ὑπὸ ἡλίου, καὶ ἐκ σαπρίας αὐτοῦ ὁ ῥάδαμνος αὐτοῦ ἐξελεύσεται. ὑποτίθεται χαῦνόν τινα εἶναι τὸν βίον τοῦ ἀσεβοῦς ὡς ὑπὸ θέρμης βραχείας διαλυόμενον. οὐ ξενιστέον δέ, εἰ "ὑγρὸς ὑπὸ ἡλίου" λέγεται εἶναι· ἔστιν γάρ, ἃ διαλύεται ὑπὸ ἡλίου ὡς κηρός, ἐπεὶ καὶ ὑπὸ πυρός. οὕτως οὖν ἔσται ὁ ἀσεβής. εἴρηται γάρ· "ὡς τήκεται κηρὸς ἀπὸ προσώπου πυρός, οὕτως ἀπόλοιντο οἱ ἁμαρτωλοὶ ἀπὸ προσώπου τοῦ θεοῦ." διυγραινόμενος δὲ ὑπὸ "ἡλίου"–οὐ τοῦ "τῆς δικαιοσύνης", ἀλλ' ἐκείνου, περὶ οὗ λέγεται· "ἡμέρας ὁ ἥλιος οὐ συνκαύσει σε"– ῥάδαμνον ἐξάγει ἐκ κακίας καὶ σαπρίας βλαστῶντα "ὑπ' ἐκείνην" γινόμενος "τὴν φυτείαν, ἣν ὁ πατὴρ οὐκ ἐφύτευσεν, 224 ἥτις καὶ ἐκριζωθήσεται." ἐπὶ συναγωγὴν λίθων κοιμᾶται, ἐν δὲ μέσῳ χαλίκων ζήσεται. τοῦτο λέγει, ὅτι ὁ ἀσεβὴς ἀντίθεος εἶναι καὶ ἀντι´̣χριστος εἶναι βούλεται. ὁ μὲν γὰρ θεὸς ἐν ναῷ καὶ Χριστὸς οἰκεῖ κατὰ τὸ εἰρημένον· "οὐκ οἴδατε, ὅτι ναὸς θεοῦ ἐστε καὶ τὸ πνεῦμα τοῦ θεοῦ οἰκεῖ ἐν ὑμῖν;" καὶ πάλιν λέγεται· "ἐάν τις ἀγαπᾷ με, ἐλευσόμεθα ἐγὼ καὶ ὁ πατὴρ καὶ μονὴν παρ' αὐτῷ ποιησόμεθα·" "Χριστοῦ γὰρ οἶκός ἐσμεν ἡμεῖς, ἐὰν τὴν παρρησίαν καὶ τὸ καύχημα μέχρι τέλους βεβαίαν κατάσχωμεν." οἶκος δέ ἐστιν λίθων σύνθεσις κατὰ τέχνην πρὸς ἑτέροις ἕνωσιν ἔχων· τοιοῦτον δὲ ἡ ἀρετὴ καὶ ἡ ἁγνότης καὶ αὐτὴ ἡ μετουσία τοῦ ἑνός. ἐσκορπισμένον δέ τί ἐστιν ἡ συναγωγὴ τῶν λίθων καὶ ἡ μίξις τῶν χαλίκων, παραπλησίον τῇ κακίᾳ τῇ μὴ ἐχούσῃ ἕνωσιν, ἀλλ' ἀταξίαν. ὁ ἀσεβὴς οὖν ἅπασαν τὴν διαγωγὴν ἐν οἴκῳ κακίας ἔχει διαλελυμένος κατὰ τοὺς ἔξω οἰκοδομῆς λίθους, οἳ οὐχ ἁρμόζουσιν "τῇ οἰκοδομῇ τοῦ πύργου" κατὰ τὸν Ποιμένα. ἐὰν καταπίῃ, ὁ τόπος ψεύσεται αὐτόν. εἰ καὶ τὰ τού_6_τ_ο_υ6 ῥήματα, ὅσα ἐντρεχῆ ὑπάρχει, ὑπάγωμεν διανοίαις, ὧν εἰσι πλησίον αἱ ὑπὸ σπουδαίων εἰρημέναι, οὐ δεῖ ξενίζεσθαι. εἶπεν γάρ· "ἐπερώτησον γενεὰν πρώτην, ἐξιχνίασον δὲ κατὰ γένος πατέρων", 225 ὡς καὶ αὐτὸς ἀπ' αὐτῶν μαθών· καὶ μὴ διόλου σώζει τοὺς λογισμοὺς διὰ τὸ μὴ οἴεσθαι, εἰ μὴ δι' ἁμαρτίας, μὴ περιπίπτειν ἀνιαροῖς τινα. τὸ "καταπίῃ" οὖν πολλάκις ἐπὶ νίκης ἐν τῇ γραφῇ λαμβάνεται ὡς τό· "κατεπόθη Ἰσδραήλ, ἐγένετο ἐν τοῖς ἔθνεσιν ὡς σκεῦος ἄχρηστον," τουτέστι νενίκηται. καὶ πάλιν· "ἐν τῷ ἐπαναστῆναι ἀνθρώπους ἐφ' ἡμᾶς, ἆρα ζῶντας ἂν κατέπιον ἡμᾶς;" καὶ πάλιν· "ἵνα καταποθῇ τὸ θνητὸν ὑπὸ τῆς ζωῆς." λέγεται οὖν καὶ περὶ τῶν σοφιστῶν καὶ τῶν πρεσβευόντων τὰς "σοφίας τοῦ αἰῶνος τούτου" καὶ τῶν "ἀρχόντων αὐτοῦ"· "κατεπόθησαν ἐχόμενα πέτρας οἱ κραταιοὶ αὐτῶν·" ποίας δὴ πέτρας ἢ τοῦ Χριστοῦ; "ἡ γὰρ πέτρα ἦν ὁ Χριστός." οὕτω καὶ "ἡ ῥάβδος Ἀαρὼν τὰς ῥάβδους τῶν ἐπαοιδῶν τῶν Αἰγυπτίων κατέπιεν", συμβολικῶς δεικνυμένου, ὅτι "τὰς ψευδωνύμους 56 γνώσεις" ἡ τῆς ἀληθέιας ὁμολογία νικᾷ. ἐὰν οὖν "καταπίῃ" καὶ ἄρξῃ νικᾶν, "ὁ τόπος", ὃν ἐπέχει διὰ "τῆς συναγωγῆς τῶν λίθων", "ψεύσεται αὐτόν", ἀνυπόστατος

ὢν κατὰ τὸ εἰρημένον· "καὶ ἡ ἀδικία ἐψεύσατο «ἑ»αυτὴν" διὰ τὸ μὴ ἔχειν ἀσφαλὲς πεῖσμα. ὑπὸ τοῦ τε αὐτῆς ἐξάρχοντος λέον τος καταποθέντων "τῶν δύο σκελῶν καὶ τοῦ λοβοῦ τοῦ ὠτίου" ὁ διὰ τὴν σωτηρίαν ἐλθὼν αὐτὰ ἐξέσπασεν 226 διορθωσάμενος τα`̣»ς» διαβατικὰς ἡμῶν δυνάμεις καὶ τὴν παρακοήν. λέγεται δὲ πολλάκις ὁ τόπος καὶ ἀντὶ βαθμοῦς καὶ τάξεως· "ἀφ' οὗ Ἰούδας παρέβη". οὕτω δὲ καὶ ἐπὶ ψεκτοῦ, ὃς καὶ ψεύδεται τὸν χρώμενον οὐδὲν αὐτῷ βέβαιον προξενῶν. οὐχ ἑόρακας τοιαῦτα, ὅτι καταστροφὴ ἀσεβοῦς τοιαύτη; καὶ αὐτὸν ἐπάγεται μάρτυρα τῶν προειρημένων ἁπάντων περὶ τοῦ ἀσεβοῦς, ἃ καὶ καταστροφὴν ἀσεβοῦς ὠνόμασεν, διότι οὐ μένει, ἐφ' οἷς κομπάζει, μεταπιπτόντων αὐτῷ τούτων. τοῦτο δηλοῦται ἐκ τοῦ· "μὴ φοβοῦ, ὅταν πλουτήσῃ ὁ ἄνθρωπος καὶ ὅταν πληθυνθῇ ἡ δόξα τοῦ οἴκου αὐτοῦ, ὅτι οὐκ ἐν τῷ ἀποθνῄσκειν αὐτὸν λήμψεται τὰ πάντα, οὐδὲ συνκαταβήσεται αὐτῷ ἡ δόξα τοῦ οἴκου αὐτοῦ." καὶ ἢ μὲν ἔνδειαι ἢ εὐετηρίαι ἀντιμεταβάλλουσαι οὐδὲν μὲν ποιοῦσιν· τῶν γὰρ ἀδιαφόρων εἰσίν. ὁ δὲ ἄχρι τέλους ἐν κακίᾳ διαμένων μεγάλην ἑ´̣ξει τὴν καταστροφήν. ἐκ δὲ γῆς ἄλλον ἀναβλαστήσει· οὐ γὰρ ὁ κύριος οὐ μὴ ἀποποιήσεται τὸν ἄκακον. ἐμφαίνει, ὅτι οὐκ, ἐὰν ὁ ἀσεβὴς καταστροφὴν ὑπομείνῃ, οὐχ οἱ πάντες ἀπώλοντο· ἔσται γὰρ σπουδαῖος ἀναθάλλων. οὐ γὰρ ἀποστραφήσεται ὁ θεὸς τὸν ἄκακον, τουτέστιν οὐκ ἐκλείψει παντελῶς δικαιοσύνη. ἄκακον ἐνταῦθα λέγει τὸν μὴ ἔχοντα κα227 κίαν, οὐ τὸν εὐήθη· ἀμφότερα γὰρ σημαίνει τὸ ὄνομα. ὅταν γὰρ λέγῃ περὶ τῶν αἱρετικῶν, ὅτι "διὰ τῆς χρηστολογίας καὶ εὐλογίας ἐξαπατῶσιν τὰς καρδίας τῶν ἀκάκων", ἀκάκους λέγει τοὺς εὐήθεις, τοὺς βραδεῖς τὴν νόησιν. καὶ πάλιν· "ἄκακοι καὶ εὐηθεῖς ἐκολλῶντό μοι", ὅπερ τοὺς δικαίους σημαίνει, τοῦ "ἄκακος πιστεύει παντὶ λόγῳ" δηλοῦντος τὸν ἀνεξέλεγκτον καὶ μὴ δυνάμενον φωρᾶσαι τὸ ἐν τοῖς λόγοις ψεῦδος παντὶ πιθανῷ πιστεύοντα. καὶ ὁ λέγων δέ· "ἐμοῦ δὲ διὰ τὴν ἀκακίαν ἀντελάβου" τὴν ἀρετὴν σημαίνει. πᾶν δὲ δῶρον ἀσεβοῦς οὐ δέξεται. κατάλληλον τῷ κυρίῳ τῷ μὴ ἀποποιουμένῳ τὸν ἄκακον τὸ μηδὲν τῶν δώρων τοῦ ἀσεβοῦς προσδέ χεσθαι. "οὐκ ἀγαθαὶ γὰρ εὐχαὶ ἀπὸ μισθώματος ἑταίρας", καὶ "ὁ ἁμαρτωλὸς θύων μοι μόσχον ὡς ὁ ἀποκτέννων κύνα." παρατη_6_ρ_η_τ_έ_ο_ν6 δέ, ὅτι τὸ "πᾶν δὲ δῶρον" ἀντὶ τοῦ οὐδὲν δῶρον εἴρηται κατὰ γραφικὴν συνήθειαν, ὡς ὅταν λέγῃ ἐν τῷ προφήτῃ θεός· "ἐὰν μίαν ἁμαρτίαν ποιήσῃ ὁ δίκαιος, πᾶσαι αἱ δικαιοσύναι αὐτοῦ οὐ μὴ μνησθήσονται", ἀντὶ τοῦ οὐδεμία. ἀληθινῶν δὲ στόμα ἐμπλήσει γέλωτος. δι' ὅλου τοῦ βιβλίου μνημονεύει τοῦ ἀληθινοῦ ἐπὶ τοῦ δικαίου. οὕτω γοῦν καὶ αὐτὸς ὁ Ἰὼβ ἐν ἀρχῇ μεμαρτύρηται, ὅτι "ἀληθινὸς" ἦν 228 "ἀπεχόμενος ἀπὸ πονηροῦ πράγματος". καὶ τῷ ὄντι ἀληθινός ἐστιν ἐκεῖνος ὁ μὴ ὑποκρινόμενος μηδ' ἐπιμορφαζόμενος τὴν ἀρετήν, ὁ μὴ ὑποκρινόμενος σωφροσύνην, ἀλλ' ὁ σώφρων, ὁ τὸ "δίκαιον δικαίως διώκων." τούτων οὖν "τῶν ἀληθινῶν ἐμπλήσει γέλωτος τὸ στόμα θεός". καὶ ἔστιν ἐκ τούτου ἐπιβαλεῖν, μήποτε κ̣αὶ οὗτος κατὰ τὸ "ἐπερώτησον γὰρ γενεὰν πρώτην" μαθὼν ἦν περὶ μέλλοντος αἰῶνος κατὰ τὸ εἰρημένον ἐν εὐαγγελίῳ· "μακάριοι οἱ κλαίοντες νῦν, ὅτι γελάσονται." διττὸς γὰρ ὁ γέλως, ὁ μὲν σὺν ἡδονῇ φαῦλος τυγχάνων, ὃν καὶ διαδέχεται κλαυθμός, ὁ δὲ δῶρον τοῦ πνεύματος χαρὰ ὑπάρχων, ὅστις ἐν τῷ μέλλοντι βίῳ τοῖς κλαύσασιν νῦν ἀποδοθήσεται. "μακάριοι" γὰρ "οἱ κλαίοντες νῦν, ὅτι γελάσονται", ἀπεντεῦθεν τούτου τὸν ἀραβῶνα ἔχοντες διὰ τὴν ἀρετήν· τούτου πεῖραν, ὡς ἔφην, ἀπεντεῦθεν λαβὼν ὁ ἅγιος ἔλεγεν· "ἔστρεψας τὸν κοπετόν μου εἰς χαρὰν ἐμοῦ, διέρρηξας τὸν σάκκον μου καὶ περιέζωσάς με εὐφροσύνην." τούτου παράδειγμα Λάζαρος ἐνταῦθα 57 μὲν κλαίων διὰ τῆς κακοπαθείας, ἐν δὲ τοῖς κόλποις Ἀβραὰμ ἀναπαυόμενος· ὁ δὲ πλούσιος γελῶν δι' ἡδονῆς ἔκλαυσεν ἐν κολάσει βασανιζόμενος πικρῶς ἐπὶ τῷ εἰρημένῳ γέλωτι. προε229 τίμησεν θεοποιῶν αὐτὸν τρόπον τινά, καθὰ καὶ ἕτεροι τὴν κοιλίαν, περὶ ὧν λέγεται· "ὧν ὁ θεὸς ἡ κοιλία." εἴρηται γοῦν καὶ περὶ τοῦ γέλωτος· "ἀρθήσον ται βωμοὶ τοῦ γέλωτος, ἁμαρτήματα τοῦ Ἰσδραήλ." αἱ γὰρ περὶ τὰ πάθη καὶ τὰς ἡδονὰς σπουδαὶ τοῦ γέλωτός εἰσι βωμοί· ἀναθυμμιῶντες αὐτὰ τὰ πάθη ἑαυτῶν ··/ 241 ὁ ποιῶν μεγάλα καὶ ἀνεξιχνίαστα ἔνδοξά τε καὶ ἐξαίσια, ὧν οὐκ ἔστιν ἀριθμός. ὁ μέγας μεγάλα ποιεῖ ἀναγκ̣αίως· οὐκ ἀνάγκη δ̣ὲ το`̣ν π̣οιοῦντα μ̣ε̣γάλα μὲν μέγαν εἶναι. οὐ γὰρ ἀντιστρέφει. μεγάλα γοῦν ποιοῦντες οἱ μαθηταὶ

παρὰ τοῦ μεγάλου θεοῦ αὐτὰ εἶχον. ἵνα καὶ ἀνθρωπι´̣ν̣ῳ̣ χρήσωμαι παραδείγματι, λέγω, ὁ´̣τ̣ι̣ ο῾̣ γραμματικὸς γραμματικῶς γράφει· οὐ πάντως δὲ πᾶς ὁ γράφων ὀρθ̣ῶς ἀπὸ τῆς γραμματικῆς αὐτὸ ἔχει, ἀλλὰ καὶ α᾿̣π̣ο`̣ τύχης καὶ συνηθείας. ἐμφαίνει̣ οὖν̣ κατὰ τὸ μέγεθος, ὅτι μόνος̣, ἁ`̣ π̣ο̣ιε̣ι῀̣, μ̣εγάλα ποιεῖ, ὃς μέγας ἐστίν· ἀναλόγ̣ως δὲ καὶ κατὰ τὴν ἡμετέραν δύναμιν ἐκ μεγέθους τῶν κτισμάτων θεωροῦμεν θεὸν καὶ αὐτοῦ τοῦ θεοῦ ἔννοιαν δεχόμεθα. ἔλεγεν δὲ τοῦτο, ἵνα οἱ φίλοι οἱ μίαν αἰτίαν πόνων νομίζοντες ἐννοήσωσιν, ὅτι ὁ ποιῶν μεγάλα καὶ φ̣οβερὰ καὶ βαθέα κρίματα ἔχει καὶ ἀνεξιχνίαστα, ἅπερ καὶ ἔνδοξά ἐστιν, ὡς λέγειν δόξης πεπληρωμένα. τούτῳ ὅμοιον καὶ Παῦλος γράφει λέγων· "ὦ βάθος πλούτου καὶ σοφίας καὶ γνώσεως θεοῦ· ὡς ἀνεξεραύνητα τὰ κρίματα αὐτοῦ καὶ ἀνεξιχνίαστοι αἱ ὁδοὶ αὐτοῦ· τίς γὰρ ἔγνω νοῦν κυρίου̣;" κ̣αὶ ἐν ψαλμοῖς δέ ἐστιν τὸ παραπλησίον· "τὰ κρίματά σου ἄβυσσος πολλή." τίς γὰρ ἐπιστήσας οὐρανῷ, ἡλίῳ, σελήνῃ, ἀστράσιν καὶ ταῖς τούτων κινή σεσιν οὐ θαυμάσει τὸν δημιουργόν; εἰ δὲ καὶ εἰς τὸ καθ' ἕκαστον διέλθοις ἄχρι τῶν μικροτάτων α̣ὐτο̣ῦ, ὡς̣ τοῦ242 τ̣ο διδάσκει τό· "ἴθι πρὸς τὸν μύρμηκα, ὦ ὀκνηρέ" καὶ τὰ ἑξῆς, ὑπερθαυμάσεις τὴν̣ τ̣ο̣υ῀̣ θεοῦ σοφίαν. ἐὰν ὑπερβῇ με, οὐ μὴ ἴδω, καὶ ἐὰν παρέλθῃ με, οὐδ' ὧς ἔγνω_6_ν6. τὸ ἀκατάλημπτον τῶν θεοῦ κριμάτων καὶ ἐνταῦθα σημαίνει· καὶ γὰρ ἀνθρώπῳ, μᾶλλον δὲ γεννητῇ φύσει, ταῦτα καταλαβεῖν ἀμήχανον ἰδίᾳ ἐπιβολῇ. τοῦτο δὲ ····· · αὐτῷ ····ω τοῦτο ὁ ἅγιος ····· ·ε̣λ̣θον····ι̣ς̣ τὴν νόησιν, ὅπως ἐκ τ̣οῦ μὴ δ̣υ´̣νασθαι τὰ θεοῦ κρίματα καταλαμβάνειν καὶ περὶ αὐτοῦ ἐνθυμηθῶσιν καὶ τῶν συμβάντων αὐτω῀̣ι ὡς οὐκ ἐκλημπτῶν καὶ ὅπως̣ ἀπόσχωνται τοῦ μίαν αἰτίαν περὶ τὰ συμβάντα λογίζεσθαι. εἴτε οὖν εἴτε οὖν, φησίν, ὑπερβαίνοι με εἴτε παρέλθοι με ὁ κύριος οὕτως ὥστε καὶ πλησίον μου αὐτὸν εἶναι, οὐ δύναμαι γνῶναι ὑπὸ τοῦ ἐμοῦ νο̣ῦ τοῦ γινομένου ἀνθρώποις. λαθεῖν γάρ τι»ς» θέλων τινὰ καὶ ὑπερβαίνων αὐτὸν καὶ παρερχόμενος οὐχ ἱκανῶς λήσεται. δυνατὸν δ̣ὲ καὶ λέγειν, ὅτι εἴ τε συ τὰ ὑπὲρ γη῀̣ς̣ ἐμοὶ πλησίον γένοιτο, γνῶναι δύναμαι καθ' ἡμετέραν ἐπιβολήν· πῶς γὰρ ἡ τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῶν ἐν αὐτῷ γίνεται οἰκονομία, ἐμοὶ ἄγνωστον· εἴ τε εἰς τὰ γήϊνα πάλιν ἔλθω θεοῦ με παρερχομένου καὶ τρόπον τινὰ ἐνγυμνάζοντός με ἐν αὐτοῖς, οὐδὲ οὕτως αὐτάρκης ἐγὼ 243 εἰς τὸ γνῶναι. ἐὰν ἀπαλλάξῃ, τίς ἀποστρέψει; ἢ τίς ἐρεῖ αὐτῷ· τί ἐποίησας; αὐτὸς γὰρ ἀπέστραπται ὀργῇ. τὸ ἀπαλλάξαι ἐπὶ παντὸς λα̣βεῖν πράγματος δυνατόν, οὗ τελεσιουργεῖ θεός· εἴ τε γὰρ διαλῦσαι τὸ ἀνθρώπινον ζῆν ἐθέλοι, τίς ἀποστρέψαι δύναται αὐτοῦ τὸ θέλημα; εἴ τε ἀνιαρὰ ἐπαγαγεῖν ἢ παῦσαι ταῦτα, καθόλως οὐδὲν τῶν παρ' αὐτοῦ γινομένων δύναται κώλυμ̣α ὑποσχεῖν οὐδενὸς σθένοντος εἰπεῖν αὐτῷ· "τί ἐποίησας;" κατὰ τὸν ἀποστολικὸν λόγον· "μὴ ἐρεῖ τὸ πλάσμα τῷ πλάσαντι· τί με ἐποίησας οὕτως;" ····· σθωσαν οἱ βλασφήμως λέγοντες αὐτῷ· "τί ἐποίησας;" οὐ γὰρ ····· ·· σιν τὸ λόγιον, ἀλλ' ἐπιδ····· ·· ξιν αὐτοῦ ἀξίαν τοῦ α̣···· "τί ἐποίησας;" οἱ γὰρ ἐξ ὀλιγωρίας τὰ πικρὰ λογιζόμενοι μὴ ἐπιστάμενοι αὐτῶν τὸν σκοπὸν βλασφήμως λέγουσιν· "τί ἐποίησας;" κατὰ τὸν ἄφρονα ἐν καρδίᾳ ἑαυτοῦ λέγοντα· "οὐκ ἔστιν 58 θεός." ἐπάγει δὲ καὶ τὴν αἰτίαν τοῦ μὴ δύνασθαί τινα εἰπεῖν αὐτῶι· "τί ἐποίησας;" φάσκων· "αὐτὸς γὰρ ἀπέστραπται ὀργῇ·" κρίματι γὰρ ὀργῆς τὴν ἀποστροφὴν πεποίηται. εὐγνωμόνως γοῦν τις τοῦτο ἐπι»γι»γνώς»κ»ων εἶπεν· "ὀργὴν κυρίου ὑποίσω, ὅτι ἥμαρτον αὐτῶι." ὀργῇ οὖν ἀποστρέφεται τὸν ἄξιον· 244 ὁ δὲ δίκαιος οὐκ ἄξια ὀργῆς ἔχει, οὐκ ἄρα ἀπέστραπται τὸν δίκαιον. κἄν γε πάθῃ ὁ δίκαιος, οὐχ ὑπ' ὀργῇ ἐστιν, ἀλλ' ἀγ̣ῶνα ὑφίσταται. φέρε γάρ, εἰ τύπτοιτό τις ἀγωνιζόμενος, ἕτερος δὲ κεκλοφώς, μὴ ὁ αὐτὸς τρόπος ἐστὶν τῶν πληγῶν· οὕτω κἂν ἀνιαρὰ δικαίωι καὶ

φαύλῳ συμβαίνῃ, οὐ κατὰ ταὐτὸ συνέβη, ἀλλ' ὁ μέν ἐστιν ὑπ' ὀργῇ, ὁ φαῦλος, λέγω, ὁ δὲ οὐχί, ἀλλὰ μᾶλλον ἀπέστρεψε ἀπὸ τοῦ δικαίου τὴν ὀργήν, νικητὴν αὐτὸν ἀποδεῖξαι βουλόμενος, ὡς τοὺς μάρτυρας καὶ αὐτὸν τὸν Ἰώβ. τὴν γὰρ ὀργὴν τὴν ἐπὶ φαύλοις πεμπομένην ἀπὸ αὐτοῦ ἀπέστρεψεν ὁ τὴν ἀρετὴν αὐτοῦ φανερῶν. ὑπ' αὐτοῦ δὲ ἐκάμφθησαν κήτη τὰ ὑπ' οὐρανόν. καὶ τῷ τῆς ἱστορίας λόγῳ τοῦτ' ἔστιν ἀληθές· εἰ μὴ γὰρ αὐτὸς αὐτὰ ὑπέταξεν, ἀνύποιστα ἦν ἀνθρώποις ταῦτα. δε καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις δὲ θηρίοις ἰοβόλοις διαβὰς τῷ λογισμῷ τοῦτο εὑρήσεις. ἀλλὰ καὶ τὰ πονηρὰ πνεύματα τὰ κήτη ἀλληγορικῶς ὀνομαζόμενα αὐτὸς ἔκαμψεν· οὐδὲ γὰρ οἵα τε ἦν ἀνθρωπίνη φύσις πρὸς αὐτὰ μὴ καμφθέντα ὑπὸ θεοῦ. εἰκότως δὲ καὶ τὰ ὑπ' οὐρανὸν εἶπεν, ἵνα τὰ πάντα δηλώσῃ καὶ τὰ ἐν ἀέρι καὶ ἐν γῇ καὶ ἐν καταχθονίοις. ἅπαντα γὰρ ὑποτέτακται· "ἐπιστήμῃ γὰρ ἔστρωται τὸ κῆτος." καὶ εἰ μὴ γὰρ θεὸς συνεχώ 245 ρησεν, οὐδὲ τῷ Ἰὼβ π̣··ι¨̣· ὁ ἀρχέκακος διάβολος. οὐ γὰρ τῇ ἑαυτῶν ἰώδει προθέσει αἱ ἀντικείμεναι δυνάμ_6_ε6ι_6_σ6 χρώμεναι ἐπέρχονται. ἐξουσίαν γὰρ οὐκ ἔχουσιν κακοῦν καὶ ἐπίπονα προσάγειν, εἰ μὴ θεὸς συνχωρήσοι. τὴν δὲ κακίαν ὑποβάλλειν ἰδίᾳ ὁρμῇ σπεύδουσιν. οὕτω γὰρ καὶ κατ' ἰδίαν πρόθεσιν "εἰς τὴν καρδίαν Ἰούδα" τῶν π̣αθῶν̣ αὐτῷ παρεχόντων συνάγ̣ει κακὰ ἐκεῖ μένων. ἐὰν δέ μου ὑπακούσηται, ἦ διακρινεῖ τὰ ῥήματά μου; διδάξαι βούλεται, ὅτι οὐκ, εἴ τι προσευχόμεθα, τοῦτο πάντως «καὶ» συμφώνως πρὸς τὰ ῥήματα ἡμῶν εἰς διάκρισιν γίνεται τοῦ θεοῦ. "τὸ γὰρ τί προσευξώμεθα καθὸ δεῖ, οὐκ οἴδαμεν." ὃ οὖν λέγει, τοιοῦτόν ἐστιν, ὅτι, εἰ καὶ ὑπακούσετ̣α̣ι̣, οὐ διακρινεῖ τὰ ἀνθρώπινα ῥη´̣ματα οὕτως ἐνκρῖναι, ἀλλ̣α`̣ τὸ ἑαυτοῦ κρίμα σοφ οι ῶς ἐπάξει καθ' η῾̣μῶν καὶ φιλάνθρωπος ὑπάρχων καὶ οὐδὲν ἀκρίτως ποιῶν. ἐάν τε γὰρ ὦ δίκαιος, οὐκ εἰσακούσεταί μου· τοῦ κρίματος αὐτοῦ δεηθήσομαι. βεβαιοῖ τὰ προειρημέ να παιδεύων, ὅτι κἂν τέλειός τις ᾖν ἐν ἀνθρώποις, ἀλλ' ὁ ὀφθαλμὸς τοῦ θεοῦ "τὰ τῆς καρδίας ἐραυνῶν" καταλαμβάνει καὶ τὰ ἄδηλα. τοιοῦτον ὁ ἀπόστολός φησιν· "οὐδὲν 246 ἐμαυτῷ σύνοιδα, ἀλλ' οὐκ ἐν τούτῳ δεδικαίωμαι· ὁ δὲ ἀνακρίνων με κύριός ἐστιν·" διόπερ τοῦ κρίματος αὐτοῦ δέεται ὁ ἅγιος κατὰ τό· "πύρωσον τοὺς νεφροὺς καὶ τὴν καρδίαν μου", ὅπερ οὐδεὶς ἁμαρτάνων λέγει. ἔτι πρὸς τούτοις παιδεύει αὐτοὺς πάλιν τὸ μὴ κατὰ μίαν αἰτίαν ἐκλαμβάνειν τὰ ἐπίπονα, ὑποβάλλων οτι ἔννοιαν, ὅτι, ἐάν τις δίκαιος ᾖ καὶ καθ' ὑπόθεσιν εὔχηται τὰ ἡδέα, οὐ πάντως εἰςακούσεται· χρῄζει γὰρ καὶ οὗτος του῀̣ θεοῦ κρίματος. εἰσί τινες, οἳ ἄνευ ὑποστιγμῆς τὸν στίχον ἀνέγνω̣σαν, ἵν' ᾖ· δικαίου μου οὐκ εἰσακούσεται μου. ἐπίστησον δ', ὅτι ἔχει λόγον ἡ ἀπόδοσις, ὅτι ἐπε̣ὶ ὁ προειπὼν φίλος ἔλεγεν· "σὺ δὲ ὄρθριζε πρὸς κύριον δεόμενος· εἰ ἀγαθὸς εἶ καὶ ἀληθινός, δεήσεως ἐπακούσεται", διδάσκων αὐτόν, ὅτι οὐ πάντως τὰ ἡμῖν αἱ ρετὰ ὁ θεὸς δίδωσιν, ἀλλὰ τὰ συμφέροντα, ὑποθετικῶς φησιν, ὅτι "ἐὰν γὰρ ὦ δίκαιος, οὐκ εἰσακούσεταί μου·" οὕτω γὰρ νικᾷ τὸ κρίμα. ὑποθετικῶς δὲ εἶπον διὰ τὸ καὶ τὸν ἅγιον εἰδότα τὸ κρίμα πειθάρχειν αὐτῷ καὶ μὴ ἀκαίρως ἀπαιτεῖν αὐτοῦ λύσιν. ἐάν τε καλέσω καὶ ὑπακούσῃ, οὐ πιστεύ247 ω, ὅτι εἰσακήκοέν μου, μὴ γνόφῳ με ἐκτρίψῃ. ἐπεὶ εὐχερὲς καὶ εὔκολον ὑπὸ του῀̣ Βαλδὰδ πρὸς τὸν μακάριον Ἰὼβ εἴρητα̣ι̣, ὡς καὶ προείπομεν, τὸ "σὺ δὲ ὄρθριζε" καὶ τὰ ἑξῆς, πρὸς αὐτὴν αὐτοῦ τὴν οὐ μετὰ 59 διακρίσεως εἰρημένην λέξιν ἀπαντᾷ παιδεύων, ὡς οὐ πάντως ὁ εὐχόμενος τεύξεται οὐδὲ "ἀνίπτοις χερσὶν" πάντα αἰτεῖν τὸν θεὸν προσήκει· ὁ γὰρ ὀρθῶς εὐχὴν ἀναπέμπων τῷ θεῷ ἐκεῖνα ἀξιοῖ λαβεῖν, ἃ αὐτῶι λυσιτελεῖ καὶ ἁρμόζει τῷ χαριζομένῳ. καὶ γὰρ ἐπεὶ διττὸν τὸ εἶδος τῶν ἀγαθῶν–τ̣ὰ μὲν κυρ»ί»ως ἀγαθά εἰσιν, αἱ ἀρεταί, τὰ δὲ ἡδέα καὶ νενομισμένα ἀγαθά–, οὐ δεῖ αἰτεῖν ἀκαίρως θεὸν τὰ νομιζόμενα, ἀλλὰ τὰ κυρίως ἀγαθά· θεοῦ ἐπικρίσει ἢ ἀπα̣λ̣λαττόμεθα ἀνιαρῶν ἢ ἐν αὐτοῖς ε᾿̣ν̣εχόμεθα. συνετῶς δὲ καὶ τὰ κυρίως ἀγαθά, οἷον χαρίσματα, αἰτεῖ ὁ σπουδαῖος εἰδώς, ὅτι "ἑκάστῳ δίδοται ἡ φανέρωσις τοῦ πνεύματος πρὸς τὸ συμφέρον τοῦ πνεύματος." πολλάκις γοῦν τι̣ν̣ε̣ς̣ λέγουσιν· πῶς ········λ̣ιτ̣ε̣υτο·· "χάρισμα ἰάσεως" ἢ ἕτερόν τι, "λόγον" φημὶ "γνώσεως" καὶ τὰ λοιπά; ἀλλὰ ταῦτα λέγουσιν ἀγνοοῦντες, ὅτι συμφερόντως παρὰ θεοῦ ταῦτα γίνεται. οὐ γὰρ πάντες τοῖς ὑπάρ248 χουσιν καλῶς χρῶνται. πρὸς τὴν τούτων̣ οὖν, τῶν φίλων λέγω, ὑπόλημψιν ἀποκρίνεται παιδεύων πάλιν ὑποθετικῶς, πῶς δεῖ προσεύχεσθαι. εἰ γάρ, φησίν,

καλέσαντός μου διὰ προσευχῆς, ὧν νομίζεται ἡδέων, ὑπακούσῃ, δέος, μὴ διὰ τὸ μή με γιγνώσκειν τῶν δοθέντων τὴν αἰτίαν ἀσαφίᾳ καλυπτομένην– τοῦτο γὰρ ὁ γνόφος δηλοῖ–ἐκτρίβ̣ω̣ν̣ με ᾖ, ὅ ἐστιν ἀποπέμπων τοῦ ····· ··τος· ὥστε δεόντως δεῖ τὴν πρὸς θεὸν ποιεῖσθαι παράκλησιν. ἐὰν γὰρ δῷ θεὸς τὴν αἴτησιν, οὐ πάντως̣ κατὰ τὸν τρόπον τῆς αἰτήσεως δίδωσιν, ἀλλὰ κατὰ λόγον, ὅντινα οἶδε»ν̣» συμφέροντα. ὅτι δὲ ὁ γνόφος τὴν ἀσαφίαν δηλοῖ, ἔστι καὶ ἀπὸ ἄλλων γραφῶν σαφῶς παραστῆσαι· "εἰσῆλθεν", φησίν, "Μωσῆς εἰς τὸν γνόφον, οὗ ἦν ὁ θεός." κ̣αι`̣ ὁ περὶ θεοῦ λόγος οὐκ ἔστιν εὐφ̣ώρατος οὐδὲ σαφὴς οὐδὲ γνωστός, εἰς τοῦτον δ' εἰσῆλθε Μωσῆς ὡς δυνατός. ἀλλὰ καὶ ἐν ἑπτακαιδεκάτῳ ψαλμῷ περὶ τοῦ ςωτῆρος λέγεται· "καὶ ἔκλινεν οὐρανὸν καὶ κατέβη καὶ γνόφος περὶ τοὺς πόδας αὐτοῦ." ἡ γὰρ π̣ορεία τῆς καθόδου α σαφής ἐστιν μόνον τούτοις μέν, ὅτι ἐπεδήμησεν, οὐ σαφὴς δὲ ἡ γνῶσις, διὰ τί ἐν τῷδε τῷ καιρῷ. ὅ φησιν ὁ μακάριος Ἰὼβ ἐν ὑποθέσει, τοῦτό ἐστιν, ὅτι εἰ καὶ τολμηρῶς 249 καλέσω καὶ ὑπακούσει, δέος, μὴ τῇ ἀσαφίᾳ τῶν πραγμάτων συντρι βὴν ὑπομείνω. πολλὰ δέ μου τὰ συντρίμματα πεποίηκεν διὰ κενῆς· οὐκ ἐᾷ γάρ με ἀναπνεῦσαι, ἐνέπλησεν δέ με πικρίας. πάλιν ταῦτα λέγει πρὸς τὴν αὐτῶν διάλημψιν ἅπαντα. εἰ γὰρ δι' ἁμαρτήματα λέγετέ με ἐπιτιμίαν ἐσχηκέναι, παραμένει δὲ ἡ ἐπιτιμία οὐκ ἐπιτρέπουσά μοι ουκ ἀναπ̣ν̣ε̣ῦσαι, πῶς δύναμαι διαδρᾶναι τὴν αἰτίαν τοῦ κακῶς βεβιωκέναι. ματαίως γὰρ καθ' ὑμᾶς γέγονεν τὰ τῆς ἐπαγωγῆς, εἴ γε οὐδὲν ἐμαυτῷ συνειδὼς ὡς ἁμαρτὼν κολάζομαι, καὶ τὰ τῆς διορθώσεως δι̣ὰ τὸ μηδένα καιρὸν ἔχειν ἐν̣δ̣όσ̣εως ἀνήνυτα. ὅτι μὲν γὰρ ἰσχύει κράτει, τίς οὖν τῷ κρίματι αὐτοῦ ἀντιστήσεται; εἰ ὄνομά ἐστιν τὸ "κράτει", ῥῆμά ἐστιν τὸ "ἰσχύει"· ὅτι ἰσχύει ἐν τῷ κράτει. εἰ δὲ ἰσχὺς ὄνομα, οὕτως ἂν εἴη· τῇ ἰσχύι κρατεῖ· ῥῆμα τοῦτο γάρ. ὅπως δ' ἂν ἔχοι, τὸ αὐτὸ δηλοῦται· ἰσχύων γὰρ κρατ»ε»ῖ θεὸς καὶ κρατῶν ἰσχύει, βασιλεύων ἰσχύει καὶ ἰσχύων βασιλεύει. διά τοι τοῦτο οὐ λεκτέον, ὅτι δι' ἁμαρτήματα ἡμέτερα ἰσχύει ὥστε ἐξουσιάζων· μηδὲ τοῦτο ὑμεῖς τίθεσθε καὶ μὴ ἁμαρτόντες 250 μ···ρ̣··ο̣υ̣δ̣·ν̣· ἐξουσίαν ἔχει του····· · ω῾̣ς̣ ἐπιστάμενος τὸ σ̣υμφέρον̣· βασιλέα γὰρ αὐτὸν οἶδα. οὐκ ἔστιν δὲ βασιλέως τὸ παρανόμως ἄρχειν, ἀλλ' οὐδὲ ἄλλα προτιθέμενος δι' ἀσθένειαν ἕτερα ποιεῖ· κύριος γὰρ "δίκαιος, ἰσχυρὸς καὶ μακρόθυμος", διόπερ οὐδεὶς "τῷ κρίματι αὐτοῦ ἀντιστήσεται" μηδενὸς δυναμένου εἰπεῖν· "τί ἐποίησας;" καθὰ προεθέμεθα τὸ ἀποστολικὸν ἐν τοῖς προλαβοῦσιν· "μὴ ἐρεῖ τὸ πλάσμα τῶι πλάσαντι· τί με ἐποίησας οὕτως;" ἐάν τε γὰρ ὦ δίκαιος, τὸ στόμα μου ἀσεβήσει. δίκαιος ὢν οὐκ ὤφειλον λέγειν αὐτὸ τοῦτο, ὅτι δίκαιός εἰμι· οὐ γὰρ περὶ αὑτοῦ ὁ δίκαιος ᾗ περὶ ἀ´̣λλου λέγει. τούτῳ ὅμοιον τὸ "γέγονα ἄφρων, ὑμεῖς με ἠναγκάσατε." τῶν γὰρ φίλων τιθεμένων, ὅτι δι' ἁμαρτίας πάσχει, τρόπον τινὰ ἠναγκάζετο λέγειν, ὅτι οὐ δι' 60 ἁ μαρτίας, ἀλλὰ δίκαιός εἰμι. ἔστιν γὰρ εὑρεῖν τὸ εἶδος τοῦτο ἐν τῇ γραφῇ, καθὰ καὶ Κορινθίοις γράφει Παῦλος· "εἰ νεκροὶ οὐκ ἐγείρονται, οὐδὲ Χριστὸς ἐγήγερται." οὐ γὰρ ἐξ ἰδίου προσώπου τοῦτο λέγει, ἀλλὰ πρὸς τὴν ἐκείνων ὑπόνοιαν. ἐάν τε ὦ ἄμεμπτος, σκολιὸς ἀποβήσομαι. τῆς αὐτῆς διανοίας ἐστὶν καὶ τοῦτο δηλοῦντος αὐτοῦ, ὅτι εἰ 251 οὐδὲν ἐμαυτῷ συνειδὼς περιστάσεσιν ὑποβέβλημαι, τοῦτό φατε δι' ἁμαρτίας γίνεσθαι· "ἄμεμπτος" ὢν "σκολιὸς ἀποβήσομαι" «κ»αθ' ὑμᾶς· ἄμεμπτος δὲ καὶ δίκαιος τῇ ἐπινοίᾳ διαφέρει. ἔστιν δὲ τὸ ἄμεμπτον διττόν, τὸ μὲν τῷ μηδὲν ἐνεργεῖν, τὸ δὲ τῷ δικαιοπραγεῖν· ὅπερ ἐπαινετόν ἐστιν, ω῾̣ς καὶ τῷ Ἀβραὰμ εἰρῆσθαι· "εὐαρέστει ἐναντίον μου καὶ γίνου ἄμεμπτος," τὸ δὲ τῶν Ἑβραίων ἄμεμπτον οὐκ ἐξ ἀρετῆς ἐστιν. τοῦτο δὲ αὐτῷ καὶ ἐξ ἀρχῆς τὸ συνγραφικὸν ἐμαρτύρησεν πνεῦμα. εἴ τε γὰρ ἠσέβησα, οὐκ οἶδα τῇ ψυχῇ, πλὴν ἀφαιρε»ῖ»ταί μου ἡ ζωή. ἤτοι τῇ ψυχῇ ἀσεβήσας οὐκ οἶδα ἢ ἀσεβήσαν τα ἐμαυτὸν οὐκ ἐπίσταμαι, οὐδὲ σύνοιδεν ἡ ψυχή μου τοῦτο· καὶ ὁ Παῦλος δὲ ὅμοιον τούτῳ φησίν· "οὐδὲν ἐμαυτῷ σύνοιδα." πλὴν εἰ καὶ οὐκ οἶδα, φησίν, ἀσεβήσας, ἀλλ' ἀφαιρεῖταί μου ἡ ζωή· ὅ ἐστιν· ἐν κακοπαθείαις ἄχρι θανάτου τυγχάνει. τοῦτο δὲ εἶπεν ἐφιστάνων αὐτούς, ὅτι ἔστιν καὶ μὴ ἁμαρτήσαντα περιπεσεῖν ἐπιπόνοις. μεγάλη δὲ μαρτυρία ἐστὶν τὸ μηδὲν ἑαυτῶι συνειδέναι. διὸ εἶπον· μέγαν καὶ δυνάστην ἀπολλύει ὀργή, ὅτι φαῦλοι ἐν θανάτῳ ἐξαισίῳ. 252 παιδεῦσαι βούλεται, ὅτι τὰ ἐπίπονα, ἅπερ ὀργὴν λέγει, ἢ καὶ τὸν θάνατον κοιν̣ὰ

εἰ῀̣ναι καὶ βασιλεῦσιν καὶ ἰδιώταις. ἔοικεν δὲ καὶ διεγείρειν αὐτο»ὺς» πρὸς τὸ μὴ νομίζειν, ὅτι δι' ἃ περίκεινται ἀξιώματα τῶν ὁμοίων ἀπηλλάγησαν· ταῦτα γὰρ κοινὰ καὶ σπουδαίῳ καὶ φαύλῳ καὶ ἐλευθέρῳ καὶ δούλωι καὶ ἰδιώτῃ καὶ ἄρχοντι καὶ ἁπαξαπλῶς ἅπασιν. τὰ δὲ διὰ φαυλότητα ε᾿̣π̣ιπεμπόμενα ἴδια τῶν ἁμαρτ»αν»όν»τ»ων καθέστηκεν κεχωρισμέ να πάντῃ τῶν δικαίων· "τίμιος" γὰρ "ἐναντίον κυρίου ὁ θάνατος τῶν ὁσίων αὐτοῦ." περὶ δὲ τῶν φαύλων εἴρηται· "θάνατος ἁμαρτωλῶν πονηρός." καὶ τὸ μὲν τῆς διαλύσεως τῆς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ σώματος ταὐτόν· διαδέχεται δὲ τὸν φαῦλον κόλασις, ὡς διὰ τοῦτο εἶναι αὐτοῦ τὸν θάνατον ἐξαίσιον, τὸν δὲ σπουδαῖον ἐπαγγελία καὶ ἀμοιβαὶ θεῖαι διαδέχονται· "ἀναλαμβάνων" γὰρ "πραεῖς ὁ κύριος." καὶ ἑκάστῳ τῶν δικαίων ὁμοία φωνή, καθ' ἣν λέγουσιν· "ὁ ὑψῶν με ἐκ τῶν πυλῶν τοῦ θανάτου." ποίου δὴ θανάτου ἢ τοῦ κατασπῶντος τὴν ψυχὴν ἀπὸ τῆς μακαρίας ζωῆς; οὗτος γὰρ ἐκ τῶν πυλῶν τοῦ θανάτου ὑψωθεὶς εἰς τὰς πύλας ἔρχεται τῆς μακαρίας ζωῆς ἑξῆς ἐπιφέρων· "ὅπως ἂν ἐξαγγείλω πάσας τὰς αἰνέσεις 253 σου ἐν ταῖς πύλαις τῆς θυγατρὸς Σίων." αὕται δέ εἰσιν ἐνάιρετοι πράξεις καὶ εἴσοδοι εἰς τὰ ἀγαθὰ ἔργα. ἀλλὰ δίκαιοι καταγελῶνται, παραδέδονται δὲ εἰς χεῖρας ἀσεβοῦς. οἱ μὲν φαῦλοι, φησίν, τῷ ὄντι ἐν τῷ θανάτῳ, ὡς εἴρηται, τῷ ἐξαισί ω τυγχάνουσιν, οἱ δὲ δίκαιοι καταγελῶνται τῶν φαύλων τοῦτο ποιούντων, ὅταν αὐτοὺς θεάσωνται ὄντας ἐν περιστάσεσιν. οὐκ ἔστιν τοῦτο ψόγος τῶν δικαίων, ἀλλὰ τῶν διαχλευαζόντων ἀγνοούντων, ὅτι παραδέδονται εἰς χεῖρας ἀσεβοῦς· ὅπερ φησὶ φανεροποιῶν πως λοιπὸν τὴν αἰτίαν τῆς κακοπραγίας ἑαυτοῦ. οὐ γὰρ ἦν πρέπον αὐτόθεν εἰπεῖν, ὅτι ἀγῶνος ἕνεκα εἰς χεῖρας ἀσεβοῦς παραδέδομαι καὶ πειρασμὸς τοιοῦτόν ἐστιν· ἐνίοτε γὰρ ὡς περιαυτιζόμενος ἐδίδου χώραν τῷ ἀντικειμένῳ λαβῆς. πρόσωπα κριτῶν αὐτοῦ συνκαλύψει. τὴν χαλεπότητα τοῦ ἀσεβοῦς ἐμφαίνει καλύπτοντος αὐτοῦ τὰ πρόσωπα πρὸς τὸ δολίως ἀπάτην προσάγειν. εἴρηται οὖν· "τίς ἀποκαλύψει ἔνδυμα προσώπου αὐτοῦ, εἰς δὲ πτύξιν θώρακος αὐτοῦ, τίς ἂν εἰσέλθοι;" ἐσθότε γὰρ διὰ τῶν αὐτῶν ἐξαλλάττων «τὰ» πρόσωπα ἀπάτῃ πολλάκις πρόσεισί τινι ἀλείφων αὐτὸν εἰς φιλαργυ254 ρίαν διὰ τοῦ τὰς χρείας προβάλλεσθαι. ἀπὸ τῆς αὐτ̣ῆς κακίας καὶ ὑποκριταὶ συνίστανται "ἔσωθεν" ὄντες "λύκοι ἅρπαγες", ἔξωθεν δὲ πρόβατα φαινόμενοι, φοβεροὶ μὲν κα»ὶ» ὅ 61 εἰσι ν φαινόμενοι τοῖς δειλοῖς, πρὸς ἑτέρους δὲ ἄλλως σχηματιζόμενοι. καλύπτουσιν δὲ ἑαυτοὺς πολλάκις καὶ οἱ σπουδαῖοι οὐ διὰ κακουργίαν, ἀλλ' ἵνα ἁρμόσωνται πρὸς τοὺς ἀσθενεῖς, καθὸ λέγει· "γάλα ὑμᾶς ἐπότισα, οὐ βρῶμα." καὶ "σοφίαν" μὲν "ἐν τοῖς τελείοις ἐλάλει", "γενόμενος Ἰουδαίοις Ἰουδαῖος καὶ ἀνόμοις ἄνομος", οὐκ ἂν Τιμοθέῳ ἢ τῷ εὐαγγελιστῇ Λουκᾷ τοιοῦτος φαινόμενος. κριτὰς δὲ διαβόλου τοὺς ὑπ' αὐτὸν δαίμονας ἐκδεκτέον. εἰ δὲ μὴ αὐτός, τίς ἐστιν; εἰ μὴ ὁ ἀσεβής ἐστιν ὁ ταῦτα ποιῶν, ὁ καταγελῶν τῶν σπουδαίων, ὁ συνκαλύπτων τὰ πρόσωπα τῶν κριτῶν αὐτοῦ κατὰ τὴν προτέραν ἐκδοχήν, τίς ἐστιν ἕτερος; δύναται καὶ οὕτως· εἰ μὴ "μετεσχηματίζετο" τολμηρῶς καὶ "εἰς ἄγγελον φωτὸς" καὶ ὅλως ποικίλος ἦν τῇ κακία, τίς ἂν ἦν αὐτὸς φανερῶς φαι νόμενος; –ἀντὶ τοῦ· εὐτελὴς καὶ τὸ μηδέν. τὸ δὲ πολύπλοκον αὐτοῦ λυμαίνεται τοὺς ὑποπίπτοντας αὐτῷ. ὁ δὲ βίος μού ἐστιν ἐλαφρότερος δρο255 μέως. ὁ δρομεὺς ταχυτῆτι δόξει μὴ ἐπιψαύειν τῆς γῆς, ἀλλ' ὡς πτηνὸν εἶναι. ὁ βίος μου οὖν δρομέως ἐστὶν ἐλαφρότερος· τὰ γὰρ ἄνω σκοπῶ "οὕτω τρέχων ὡς οὐκ ἀδήλως", οὐ προσπταίων τῇ γῇ. πόθῳ δὲ τοῦ σκοποῦ οἱ δίκαιοι, κἂν προσπταίσωσιν–οἷον κἂν ἐν θλίψεσιν γένωνται–, ἀδιάκοπον ἔχουσι τὸν δρόμον. οὕτω καὶ ∆αυὶδ ἔτρεχεν λέγων· "ἄνευ ἀνομίας ἔδραμον καὶ κατηύθυνα," καὶ "ὁδὸν ἐντολῶν σου ἔδραμον, ὅταν ἐπλάτυνας τὴν καρδίαν μου." ἀπέδρασαν καὶ οὐκ εἴδοσαν· ἦ καὶ ἔστιν ναυσὶν ἴχνος ὁδοῦ ἢ ἀετοῦ πεταμένου ζητοῦντος βοράν; ὑποβάλλει νοεῖν, ὅτι τὸν τοῦ δικαίου βίον ἐλαφρότερον ὑπάρχοντα δρομέως οἱ κριταί, ὧν τὰ πρόσωπα συνκαλύπτει ὁ ἐξάρχων αὐτῶν, ἀποδιδράσκοντες τῷ φόβῳ τοῦ δικαίου οὐχ ὁρῶσιν αὐτοῦ τὴν τοῦ δρόμου κατόρθωσιν· οὐ γὰρ ἄ ξιοί εἰσιν. εἰ δὲ καὶ περὶ τῶν δικαίων τοῦτό φησιν, ὅτι τοὺς κριτὰς ἀποδράσαντες κατὰ τὸ "ἀλλὰ ἀποπήδησον, μὴ ἐνχρονίσῃς ἐν τῷ τόπῳ" οὐκ εἶδον τῇ ὀξύτητι τῆς ἀρετῆς, ἐπίστησον, καὶ εἰ καίριόν ἐστιν συμβαλεῖν τούτῳ τὸ "ἐκκλίνοντος ἀπ' ἐμοῦ τοῦ

πονηροῦ οὐκ ἐγίγνωσκον." κατανόησον δέ, εἰ καὶ τρίτη διάνοια ὡς ἐν δυσ256 χωρίᾳ λεχθῆναι δύναται ἀπὸ ἄλλου ῥητοῦ συνισταμένου ἐν Ἀμὼς τῷ προφήτῃ τῷ δευτέρῳ τῶν δώδεκα. πρὸς τοὺς σπαταλῶντας καὶ φιληδόνους καὶ αὐτὸ τοῦτο χαίροντας τοῖς ἡδέσιν τοῦ βίου λέγει· "οἱ καθεύδοντες ἐπὶ κλινῶν ἐλεφαντίνων, οἱ σπαταλῶντες ἐπὶ τῶν στρωμνῶν αὐτῶν, οἱ ἐπικροτοῦντες πρὸς τὰς φωνὰς τῶν ὀργάνων καὶ τὰ πρῶτα μύρα χριόμενοι, οἱ πίνοντες τὸν διυλισμένον οἶνον ὡς ἑστῶτα ἐλογίσαντο, οὐχ ὡς φεύγοντα." ἐνόμισαν γὰρ τὰ τοῦ βίου ἡδέα παράμονα εἶναι καὶ ἐφεστηκότα καὶ ἀδιάλειπτα εἶναι. λέγει οὖν, ὅτι οἱ θαυμάζοντες τὴν εὐπάθειαν, οἷον τὸ ὑγιαίνειν, τὸ πλουτεῖν, τ»ὸ» ἄρ χειν, οὐ λογίζονται, ὅτι ἀποδιδ»ρ»άσκουσιν οὕτως ταῦτα, ὥστε μὴ γνῶναι αὐτούς, καθὰ οὐδὲ "νεὼς ποντοπορούσης" ἔστιν διαγνῶναι ὁδὸν ἢ ἀετοῦ πετομένου ὀξέως διὰ τὸ ζητεῖν βοράν. καὶ τῷ ὄντι ταχεῖαν ἔχει τὴν πάροδον τὰ ἡδέα καὶ ἀνθρώπινα, ὡς ἀπὸ τοῦ περὶ τοῦ πλούτου εἰρημένου ἔστιν μαθεῖν λέγοντος τοῦ ψαλμῳδοῦ· "μὴ φοβοῦ, ὅταν πλουτήσῃ ἄνθρωπος καὶ ὅταν πληθυνθῇ ἡ δόξα τοῦ οἴκου αὐτοῦ, ὅτι οὐκ ἐν τῷ ἀποθνῄσκειν αὐτὸν λήμψεται τὰ πάντα οὐδὲ συνκαταβήσεται αὐτῷ ἡ δόξα τοῦ οἴκου 257 αὐτοῦ." ἐάν τε γὰρ εἴπω, ἐπιλήσομαι λαλῶν, συνκύψας τῷ προσώπῳ στενάξω. μεγαλοψυχίας γνώρισμα ἐν τούτοις ὑποφαίνεται. φησὶν γάρ, ὅτι καὶ ἐάν τινα τῶν ἀηδ̣ω῀̣ν ἔννοιαν δεξάμενος εἴπω τι περὶ αὐτῶν, εὐθὺς ἐπιλανθάνομαι οὐ δουλούμενος αὐτῇ ς̣ , ἀλλὰ τῇ θεωρίᾳ τῆς ἀρετῆς σχολάζων. τούτῳ ὅμοιον τὸ ὑπὸ τοῦ ∆αυὶδ λεγόμενον, ὅτι "ἐπελαθόμην τοῦ φαγεῖν τὸν ἄρτον μου". ἡ γὰρ τῶν θείων καὶ οὐρανίων μνήμη λήθην ἐμποιεῖ τῶν κατασπώντων ἀπ' αὐτῶν. εἰ δὲ καὶ στενάζω, φησίν, ποιῶν τοῦτο συνκύπτων τῷ προσώπῳ, δι' οὗ τρόπον τινὰ τὴν πρὸς θεὸν ἐπιδείκνυται προσκύνησιν· καὶ ἂν _6_α6 λέγειν αὐτὸν ποιῇ τὰ ἀνιαρὰ πρὸς τὴν ἑαυτοῦ καρδίαν, 62 λέγων εὐπαρησιάστως κατὰ τὸν μακάριον Παῦλον· "ἐν παντὶ θλιβόμενοι ἀλλ' οὐ στενοχωρούμενοι, ἀπορούμενοι ἀλλ' οὐκ ἐξαπορούμενοι, διωκόμενοι ἀλλ' οὐκ ἐγκαταλειπόμενοι, καταβαλλόμενοι ἀλλ' οὐκ ἀπολλύμενοι." σείομαι πᾶσιν τοῖς μέλεσίν μου. δῆλόν ἐστι τοῦτο κατὰ τὸ αἰσθητὸν νοοῦσιν. οὐδὲ γὰρ μέλος τι αὐτοῦ ὑγιαῖνον ἐτύγχανεν· "ἀπὸ ποδῶν" γὰρ "ἕως κεφαλῆς" λελώβητο. εἰ δὲ καὶ μέλη αὐτοῦ λέγοις πάντας τοὺς ἔχοντας πρὸς αὐτὸν 258 οἰκειότητα, οἳ καὶ ἐσαλεύθησαν οὕτως ὡς τοὺς μὲν καταλιπεῖν αὐτόν, τοὺς δὲ τρόπον τινὰ ἐπιτίθεσθαι διὰ τοῦ διακεῖσθαι, ὡς δι' ἁμαρτίας ταῦτα πάσχει, συνεπίσκεψαι. οἶδα γὰρ ὅτι οὐκ ἀθῷόν με ἐάσεις. ἡ μετριότης τοῦ ἁγίου διὰ τούτου γνω ρίζεται καὶ μεγάλη εὐγνωμοσύνη. φησὶν γάρ, ὅτι ἐξεταστής μου γινόμενος ἀκριβής–θεὸς γὰρ εἶ–οὐκ ἀθῷόν με ἐάσεις. εἰ γὰρ καὶ εἶπεν "οἶδα ὅτι κα δίκαιος ἀναφανοῦμαι", ἀλλ' οὖν οἶδεν καὶ πέπεισται, ὅτι ὡς πρὸς θεὸν δοκιμαστὴν "ἄστρα οὐκ ἔστιν καθαρὰ ἐνώπιον αὐτοῦ" καὶ αὐτὸς δηλονότι. τοιοῦτον ὁ μακάριος Παῦλος λέγει γράφων· "οὐδὲν ἐμαυτῶι σύνοιδα". εἶτα μὴ διδοὺς ἑαυτῶι ἐπάγει· "ἀλλ' οὐκ ἐν τούτῳ δεδικαίωμαι, ἀλλ' ὁ ἀνακρίνων με κύριός ἐστιν." οἶδεν δὲ καθὰ καὶ οὗτος ὁ ἅγιος τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως τὸ ἀσθενὲς λέγων, ὅτι "καθ' ὑπερβολὴν ὑπὲρ δύναμιν ἐβαρήθημεν, ὥστε ἐξαπορηθῆναι ἡμᾶς καὶ τοῦ ζῆν. ἀλλ' αὐτοὶ ἐν ἑαυτοῖς καὶ τὸ ἀπόκριμα τοῦ θανάτου ἐσχήκακαμεν, ἵνα μὴ πεποιθότες ὦμεν ἐφ' ἑαυτοῖς ἀλλ' ἐπὶ τῷ θεῷ." εἰ δὲ καὶ κάμνουσιν οἱ ἅγιοι ἐν τοῖς ἐπιπόνοις, ἀλλ' ἐν ἑαυτοῖς ἔχουσι τὸ ἀπόκριμα, ἵνα τῷ θεῷ τὴν πεποίθησιν καὶ μὴ ἑαυτοῖς ἀποδῶσιν· ὡς οὗτος αὐτὸς ὁ 259 μακάριος λέγων· οἶδα ὅτι οὐκ ἐξ ἐμαυ τοῦ ἔχω τὸ ἀθῶος εἶναι μὴ σοῦ συνεργοῦντος, καθὰ καὶ ὁ σοφὸς Παῦλος λέγων "οὐκ ἐγὼ δὲ ἀλλ' ἡ χάρις σὺν ἐμοὶ" καὶ ὁ ἅγιος ∆αυίδ· "ἐταράχθην καὶ οὐκ ἐλάλησα." ἐπειδὴ δέ εἰμι ἀσεβής, διὰ τί οὐκ ἀπέθανον;

μεταβαίνει ἐπὶ τὴν περὶ τῶν φίλων ὑπόλημψιν. ἐπεὶ γὰρ διάκεινται, ὅτι τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἕπεται τὸ κακωτικοῖς περιπεσεῖν, πάντων δὲ χεῖρον τὸ ἀποθανεῖν κατὰ τοὺς φιλοζώους, ἐρωτᾷ αὐτούς· ἐπεὶ καθ' ὑμᾶς ἀσεβής εἰμι, διὰ τί οὐκ ἀπέθανον; ἵνα ἐν τῇ ἐρωτήσει παράσχῃ αὐτοῖς νόησιν, ὅτι αἰτία τις ἔστιν ἑτέρα ἡ ἐπάγουσα τὰ ἐπίπονα. τὸ δ' αὐτὸ καὶ ἐν ἑτέροις ποιεῖ ἐρωτῶν πάλιν· "διὰ τί ἀσεβεῖς ζῶσιν, πεπαλαίωνται δὲ καὶ ἐν πλούτῳ, ὁ σπόρος αὐτῶν κατὰ ψυχήν, ἡ βοῦς αὐτῶν οὐκ ὠμοτόκησεν;" ἵνα καὶ διὰ τούτων παιδεύσῃ, ἐπιζητεῖ τὰς οὔσας αἰτίας παρὰ θεοῦ τῶν συμβαινόντων ἀνθρώποις ἐπιπόνων καὶ ἡδέων. ἐπὶ τοσοῦτον γὰρ πολλάκις οἱ φαῦλοι διετέλεσαν ἐν ταῖς νομιζομέναις εὐπραγίαις, ὡς εἰπεῖν περὶ αὐτῶν Σολομῶντα, ὅτι ––· καθὰ καὶ ὁ μακάριος Ἰὼβ λέγει, ὅτι "καὶ ἐν ἀναπαύσει ᾅδου ἐκοι260 μήθησαν". ἐὰν γὰρ ἀπολούσωμαι χιόνι καὶ ἀποκαθαίρωμαι χερσὶν καθαραῖς, ἱκανῶς ἐν ῥύπωι με ἔβαψας, ἐβδελύξατο δέ με ἡ στολή μου. πάλιν, ἵνα μὴ περίαυτον αὐτὸν νομίσωσιν, φησὶν ταῦτα, ὅτι κἂν καθαρῶς ὑπάρξω οὕτω, ὡς διὰ πραξέων ἐναρέτων, ἃς χεῖρας ὠνόμασεν, καθᾶραι ἐμαυτόν, ἔχω πάλιν ῥύπον· περὶ οὗ ζητητέον παραβάλλοντα τὸ ὅμοιον ῥητόν· "οὐδεὶς καθαρὸς ἀπὸ ῥύπου, οὐδ' εἰ μία ὥρα ὁ βίος αὐτοῦ ἐπὶ τῆς γῆς." καὶ "ἡ διάνοια τῶν ἀνθρώπ̣ων ἐπιμελῶς ἔνκειται ἐπὶ τὰ πονηρὰ ἐκ νεότητος", ὅπερ τὸ νεωτεροποιὸν ἦθος δηλοῖ, καθὰ καί τινι εἴρηται ἀκροατὴν νέον μὴ παραδέχεσθαι. ταῦτα μὲν οὖν θλίψει τοὺ»ς» μηδὲν πρὸς τῆς ζωῆς ταύτης τιθεμένους· πῶς γὰρ οὐ καθαρὸς ὁ νῦν πεπλασμένος; συνετῶς δὲ καὶ τὸ τῆς διαδοχῆς ἁμάρτημα ἐκλαβεῖν δεῖ τὸ κατὰ τὸν Ἀδάμ, ὅπερ παρ' ἐκείνων ἀσυνέτως προφέρεται. καὶ γὰρ καὶ οἱ ἅγιοι, εἰ καὶ μὴ ἄλλου χάριν εἰς τὸν βίον ἐληλύθασιν, ἐν τῇ παιδικῇ ἡλικίᾳ τὸν ῥύπον ἔχουσιν, ὃς οὐκ ἔστιν ἁμάρτημα. κατὰ τοῦτο εἴρηται περὶ τοῦ Σαμουήλ· "καὶ Σαμουὴλ πρὶν ἢ γνῶναι θεόν". ἠγνόει δὲ θεὸν βρέφος ὤν, οὐ διὰ τὸ κακίαν ἔ261 χειν, ἀλλὰ μήπω ἐπίγνωσιν λόγου ἐσχηκέναι. καὶ τὸ "πάντες δὲ 63 ἥμαρτον" συνετῶς νοήσεις, ἐὰν τὰ κατ' ἄγνοιαν, τὰ κατὰ τὴν παιδικὴν ἡλικίαν ἐκλάβοις. καὶ ἔστω ἐπὶ παραδείγματος· ὁ ἑκατὸν βαθμῶν ὄντων εἰς τὸν ἑκατοστὸν ὑπάρχων, εἰ ὑποβαίη τρεῖς, λέγοιτ' ἂν ἐνδεῖν, τοῦ ἀρχομένου ἀπὸ τοῦ πρώτου καὶ ἐλθόντος εἰς τὸν τρίτον μὴ ψεγομένου. ὁ ὑποβὰς οὖν τοὺς ἑκατόν, εἰ καὶ μὴ ἀπέστη τῶν βαθμῶν, ἀλλὰ γοῦν ἔν τινί ἐστιν ῥύπῳ. πλὴν ὁ Ἰώβ φησιν, ὅτι εἰ καὶ καθαρός εἰμι, ἔχω ῥύπον, καὶ οὐ μικρόν γε ῥύπον, ἀλλὰ βαφῇ ἐοικότα. μήποτ' οὖν, ἐπεὶ οὐ μόνον δι' ἁμαρτίας ἔστιν ἐλθεῖν ἐν τῷδε τῷ βίῳ, ἀλλὰ καὶ δι' ὠφέλειαν ἄλλων, ὡς Ἰωάννην φέρε ἢ Ἰερειμίαν, διὰ τοῦτό φησιν, ὅτι εἰ κα»ὶ» καθαρός εἰμι διὰ πράξεων, ὅμως ἔχω ῥύπον. ῥύπος γὰρ ὡς πρὸς τὴν καθαρὰν ζωήν, οὐ καθ' αὑτό, ὁ τόπος ὁ ἐπίγειος· καθὸ καὶ εἴρηται· "ὡς ῥάκος ἀποκαθημένης πᾶσα ἡ δικαιοσύνη ἡμῶν ἐναντίον σοῦ, κύριε." ὅνπερ ἐκπλύνει κύριος κατὰ τὸ ἐν Ἠσαίᾳ λεγόμενον· "ἐκπλυνεῖ κύριος τὸν ῥύπον τῶν υἱῶν καὶ τῶν θυγατέρων Σίων καὶ τὸ αἷμα ἐκκαθαριεῖ ἐκ μέσου αὐτῶν." ῥύπος μὲν οὖν 262 εἴη ἂν τὰ ἀκούσια, αἷμα δὲ «τὰ» κατὰ πρόθεσιν ἐνεργούμενα. τίνι δὲ ἐκπλύνεται ἢ "πνεύματι κρίσεως καὶ πνεύματι καύσεως", τοῦ μὲν πνεύματος τῆς κρίσεως τὴν διάκρισιν δηλοῦντος, τοῦ δὲ πνεύματος τῆς καύσεως τὴν κόλασιν; ἀμφότερα δὲ διόρθωσιν ἐργάζεται. διὰ δὲ τοῦτο καὶ "ἐβδελύξατό", φησίν, "με ἡ στολή μου", αἰνιττόμενος τὸ βάρος τῆς ἐνταῦθα διατριβῆς· ὅπερ δηλοῦται καὶ διὰ τοῦ "μισοῦντες καὶ τὸν ἀπὸ τῆς σαρκὸς ἐσπιλωμένον χιτῶνα," ὅστις ἐστὶν ἡ των ἀπὸ τῶν ἀνθρωπίνων σύνχυσις. λέγει οὖν, ὅτι ἐμίσησέν με ἣν εἶχον διαγωγὴν ἀνθρωπίνην. ὅτι δὲ ἡ στολὴ τὴν κατάστασιν σημαίνει, δῆλον ἐκ τοῦ εἰρημένου πρὸς τὸν ἄσωτον ὑπὸ τοῦ πατρός· "ἐξενέγκατε αὐτ̣ῷ τὴν πρώτην στολήν." ὅτι δὲ τὸ αἷμα τὴν ἁμαρτίαν δηλοῖ, φανερὸν ἐκ τοῦ πρὸς τὸν διάβολον εἰρημένου· "ὃν τρόπον ἱμάτιον ἐν αἵματι πεφυρμένον οὐκ ἔσται καθαρόν, οὕτως οὐδὲ σὺ ἔσῃ καθαρός." διὰ τοῦ ἐν αἵματι πεφύρθαι τὸ μέγεθος τῆς κακίας ἐμφαίνεται. οὐ χρὴ δὲ ξενίζεσθαι, εἰ πρὸς μὲν τοὺς φίλους ἕτερα, πρὸς δὲ τὸν θεὸν ἕτερα λέγει ὁ μακάριος. τότε γὰρ ἐναντίωμα ἐτύγχανεν, εἰ πρὸς τὸν αὐτὸν λέγων καὶ δίκαιον ἑαυτὸν καὶ ἁμαρτωλὸν ἔφασκεν. μετριότητι οὖν πρὸς θεὸν καὶ ὡς πρὸς τὴν ε αὐτοῦ καθαρότητα λέγει βεβάφθαι 263 ἐν ῥύπῳ, πρὸς δὲ ἀνθρώπους ἑτέρως διαλέγεται φάσκων· "ο_6_ἶ6δα ὅτι δίκαιος ἀναφανοῦμαι." ὅτι οἱ ἅγιοι χρῶνται τοιούτῳ εἴδει λόγων, ἔστιν καὶ ἀπὸ τῶν Παύλου γραμμάτων μαθεῖν

λέγοντος· σεπτεμ λινεαε ῃαξαντ πολλὰ οὖν ὑπομένοντες οἱ ἅγιοι κατὰ ψυχὴν ὑπὸ τῆς ἀντικειμένης δυνάμεως πάσχουσιν μὲν ὡς ἀνθρωπίνης φύσεως τυγχάνοντες, οὐ μὴν ἐκπίπτουσι τοῦ σκοποῦ τοῦ θείου. καὶ ὁ ∆αυὶδ γοῦν ἐν τοιούτῳ γενάμενος πολέμῳ ψάλλει· "ἐταράχθην καὶ οὐκ ἐλάλησα·" καὶ πάλιν· "ἵνα τί περίλυπος εἶ, ἡ ψυχή μου, καὶ ἵνα τί συνταράσσεις με;" καὶ καθάπερ κλονουμένῃ τῇ ἰδίᾳ διανοίᾳ προσάγει παράκλησιν λέγων· "ἔλπισον ἐπὶ τὸν θεόν, ὅτι ἐξομολογήσομαι αὐτῷ." οὕτω καὶ ὁ μακάριος Ἰὼβ εὐγνωμοσύνῃ λέγει τὰ προσεκτεθέντα τῷ θεῷ φανερῶν ἑαυτοῦ τῆς διανοίας τὸ ἄδολον. οὐ γὰρ εἶ ἄνθρωπος κατ' ἐμέ, ᾧ ἀντι κρινοῦμαι. ἀκόλουθος ὁ λόγος οὕτως ἐξομαλιζόμενος· ἐγὼ μὲν ἐπίσταμαι τὰ κατ' ἐμαυτόν. 264 ἐπειδὴ δὲ οἱ φίλοι οὐ λογισμῷ ὀρθῷ κινούμενοι, ἐκ δὲ τῶν περιεστηκότων θλιβηρῶν οἴονται δι' ἁμαρτίας με πεπονθέναι, ἀρκοῦμαι τῇ σῇ δοκιμασίᾳ. εἶτα δι' αὐτούς, τρόπον τινὰ παιδεύων πάλιν αὐτούς, ὅτι τὰ κατ' αὐτὸν οὐκ ἔστιν ἀνθρώπινα, φησίν· "οὐκ εἶ ἄνθρωπος κατ' ἐμέ, ᾧ ἀντικρινοῦμαι", ὡς πάντα αὐτοῦ ἐπισταμένου καὶ διὰ τοῦτο φέροντος, ὅτι θεοῦ κρίματι ἕπεται, ὅπως καὶ οἱ φίλοι μιμήσωνται αὐτὸν λογιζόμενοι, ὅτι ἀπόρρητός ἐστιν ὁ λόγος ὁ κατ' αὐτόν, καὶ οὕτως ἀποστῶσιν τῆς μιᾶς διαλήμψεως. ἵνα ἔλθωμεν ὁμοθυμαδὸν εἰς κρίσιν. ὡς προείρηται, παιδεύει τοὺς φίλους αἰσθηθῆναι, ὅτι εὐπαρησίαστον ἔχει τὸ συνειδὸς καὶ ἕτοιμον εἰς κρίσιν· ὁ γὰρ 64 συνειδὼς ἑαυτῷ εἰς κρίσιν ἐλθεῖν οὐ βούλεται. λέγει δὲ ταῦτα οὐ πρὸς θεὸν ἀπαυθαδιζόμενος, ὁ μαρτυρούμενος π»α»ρ' αὐτοῦ ἐπὶ δικαιοσύνῃ, ἀλλ' ἵνα διδάξῃ, ὡς εἴρηται, τοὺς φίλους, ὅτι οὐ δέδοικεν ἔλεγχον. οὐ γὰρ εἶχέν τι ἄξιον ἐλέγχου. ταύτης τῆς παρρησίας μέτοχος ὑπάρχων ὁ ∆αυὶδ ἔψαλλεν· "ἑτοίμη ἡ καρδία μου, ὁ θεός, ἑτοίμη ἡ καρδία μου." εἴθε ἦν ὁ μεσίτης ἡμῶν καὶ διελέγχων καὶ διακρίνων ἀνὰ 265 μέσον ἀμφοτέρων. ἀπὸ κοινοῦ πάλιν καὶ ταῦτα λέγεται τῷ τρόπῳ, «ᾧ» καὶ τὰ πρῶτα εἴρηται, τῆς ἐλευθερίας τῆς ψυχῆς αὐτοῦ δεῖγμα σαφέστατον ὑπάρχοντα. εὔχεται οὖν ἐξεταστήν τινα ὑπάρξαι τὸν παραδεικνύντα τοῖς φίλοις, ὅτι οὐ δι' ἁμαρτίας ταῦτα πάσχει, ἀλλὰ ἀγῶνος χάριν. ταῦτα δὲ ἐβούλετο ὁ ἅγιος οὐκ ἀλαζονευόμενος, ἀλλὰ πρῶτον μέν, ἵνα ὀρθὰς περὶ τῶν πραγμάτων οἱ φίλοι τὰς διαλήμψεις ἔχωσιν, ἔπειτα, ἵνα μὴ εἰς θεὸν ἁμαρτάνουσιν ἀποδυσπετοῦντες πολλάκις τοιούτων γινομένων ἢ ἐν ἑαυτοῖς ἢ ἐν ἑτέροις, μὴ εὑρίσκοντες ἢ μὴ συνειδότες ἑαυτοῖς ἁμάρτημα. ἐπεὶ δὲ ἅπαξ ἡ τοῦ μεσίτου ὀνομασία πρόκειται, ἄξιον ἐπιστῆσηαι, πῶς εἴρηται ὁ ςωτὴρ "μεσίτης θεοῦ καὶ ἀνθρώπων". ὁ ἄνθρωπος τοίνυν– καὶ τί λέγω ὁ ἄνθρωπος–τὸ κτίσμα τοῦ κτιστοῦ πολὺ ἀφέστηκεν. εὑρίσκεις δὲ ἐν τῇ φύσει τῶν πραγμάτων, ὅταν πολὺ διεστηκότα εἰς ταὐτὸ συνάγηται, μέσον τι ἔχοντα. καὶ ὡς ἐπὶ παραδείγματος προχείρου τὸ λέπος τοῦ ᾠοῦ σκληρόν ἐστιν, τὸ δὲ τρόφιμον ὑδατῶδες, ὁ ὑμὴν μεταξὺ κεῖται, ἰσχνότερος ὢν τοῦ λέπους, ξηρότερος δὲ 266 τοῦ ὑγροῦ, καὶ οὕτω συνάπτονται· τοῦτο δὲ καὶ ἐν καρύοις καὶ ῥοαῖς κατίδοις. ἐπεὶ τοίνυν πολὺ διέστηκεν θεὸς ἀνθρώπου, ὁ ὁμοούσιος τῷ θεῷ υἱὸς ἐν αὐτῷ ἔσχεν τὸ ἀνθρώπινον, ἵνα καὶ τῇ πρὸς ἀνθρώπους οἰκειότητι καὶ τῇ πρὸς θεὸν ὁμοουσιότητι συνάψῃ τὰ ἀμφότερα "καὶ τὸ μεσότοιχον τοῦ φραγμοῦ λύσῃ, τὴν ἔχθραν, ἐν τῇ σαρκὶ αὐτοῦ", ἀρχιερέως τάξιν ἀναδεχόμενος. μέσος δέ ἐστιν τοῦ θεοῦ καὶ τῶν ἱερωμένων «ὁ» ἀρχιερεύς, τὰ μὲν τοῦ θεοῦ φέρων ἀνθρώποις, τὰ δὲ τῶν ἀνθρώπων πρὸς θεόν· τὰς εὐχὰς καὶ τὰς ἱκεσίας προσφέρει τῶι θεῷ οἷα θυσίας, καὶ τὴν γνῶσιν αὐτοῦ παρέχει τοῖς ἀνθρώποις. εὐχὴν γοῦν ἀναπέμπει λέγων· "ὥσπερ ἐγὼ καὶ σὺ ἕν ἐσμεν, ἵνα καὶ οὗτοι ἐν ἡμῖν ἓν ὦσιν." τότε δὲ τοῦτο ἔσται, ὅταν ὁ θεὸς "πάντα ἐν πᾶσιν" γένηται, ἵνα ἀμεσιτεύτως συνάπτονται λοιπὸν τῷ θεῷ ἓν πνεῦμα πρὸς αὐτὸν γινόμενοι. ὅτι δὲ καὶ τοῦτον τὸν μεσίτην προεώρα τῷ θείῳ ὀφθαλμῷ ὁ μακάριος Ἰώβ, δῆλον ἐκ τοῦ "ὁ μέλλων τὸ μέγα κῆτος χειρώσασθαι" καὶ ἐκ τοῦ ως "ὁ περιπατῶν ὡς ἐπ' ἐδάφους ἐπὶ θαλάσσης". θεοῦ γὰρ φανεροῦντος αὐτῷ οὐκ ἔστιν ἀμφιβαλεῖν, ὅτι περὶ πά267 σης τῆς οἰκονομίας πεπληροφόρητο. ἀπαλλαξάτω ἀπ' ἐμοῦ τὴν ῥάβδον, ὁ δὲ φόβος αὐτοῦ μή με στροβείτω. ἡ ἐπίπονος ἀγωγὴ τῷ ὀνόματι τῆς ῥάβδου σημαίνεται, καὶ μάλιστα ἐπὶ ἐπιτιμίας ὅταν λέγηται. εἴρηται γοῦν περὶ τῶν τοῦ ∆αυὶδ υἱῶν· "ἐὰν ἐνκαταλίπωσιν οἱ υἱοὶ αὐτοῦ τὸν νόμον μου καὶ ἐν τοῖς κρίμασίν μου μὴ πορεύωνται, ἐπισκέψομαι ἐν ῥάβδῳ τὰς ἁμαρτίας αὐτῶν καὶ ἐν

μάστιξιν τὰς ἀνομίας αὐτῶν." αὕτη δὲ ἡ ἐπιτιμία καὶ πᾶσα ἡ ἐκ θεοῦ οὐ βλάπτει τὸν ἐπιτιμώμενον, ἀλλὰ παιδεύει. καὶ ὅτι τοῦτο οὕτως ἔχει, Παῦλος Κορινθίοις γράφει· "τί θέλετε, ἐν ῥάβδῳ ἔλθω πρὸς ὑμᾶς ἢ ἐν ἀγάπῃ;" ὅ ἐστιν· εν ἀγαπητοῖς προσέλθω ἢ ὡς χρῄζουσιν διορθώσεως; τρόπον γάρ τινα ὁ διορθούμενός τιν»α» διὰ ἐπιπόνων δοκεῖ διὰ ταῦτα μὴ ἀγαπᾶν αὐτόν. εἴρηται δὲ καὶ λόγος συνετὸς ῥάβδος· "ὃς προφέρει γὰρ ἐκ χειλέων σοφίαν, ῥάβδῳ τύπ»τ»ει ν ἄνδρα ἀκάρδιον," τὸν ἔλεγχον καὶ τὸν ἐπιτιμητικὸν λόγον ῥάβδον καλοῦντος τοῦ λόγου. ὅτι δὲ χρήσιμον τοῦτο, ὁ θεῖος παριστᾷ λόγος φάσκων· "ὃς φείδεται τῆς βακτηρίας 268 αὐτοῦ, μισεῖ τὸν ἑαυτοῦ υἱόν", καίτοι κατὰ τοὺς ἀνθρώπους νομισθήσε ται ἀγαπᾶν μὴ τύπτων τὸν υἱόν. ταῦτα οὖν ἀπαλλαγῆναι ἀφ' ἑαυτοῦ βούλεται, οὐκ ἐξ ὀλιγωρίας, ἀλλ' ἵνα παιδευθῶσιν οἱ ἄλλην αἰτίαν τιθέμενοι τῶν πόνων, ὅτι οὐ δι' ἁμαρτίας ταῦτα 65 ὑπομένει. καὶ οὐ μὴ φοβηθῶ, ἀλλὰ λαλήσω. οὐ γὰρ οὕτως συνεπίσταμαι κάμνων τῇ ψυχῇ. στένων ἐπαφήσω ἐπ' αὐτὸν τὰ ῥήματά μου. λαλήσω πικρίας ψυχῇ συνεχόμενος. παιδεῦσαι αὐτοὺς βούλεται, μὴ ἔχειν τὸ φορτικὸν μηδὲ ἐπιτίθεσθαι κάμνουσιν συννοῆσαί τε, ὅτι καὶ ἐν θλίψεσιν ὑπάρχων ἐρρωμένῳ τῷ λογισμῷ ἀποκρίνεται. φησὶν οὖν, ὅτι εἰ «ὁ» μεσίτης ὑπῆρχεν ἀπαλλαγείς τε ἐτύγχανον. τῶν ἐπιπόνων, ἃ ὑμεῖς οἴεσθε δι' ἁμαρτίας ἐπῆχθαί μοι, εἰ καθ' ὑμᾶς δουλωθεὶς ἐτύγχανον αὐτοῖς, ἀφόβως ἂν ἐλάλησα, ἀπαλλαγεὶς αὐτῶν· μετριάζων τε λέγει· οὐχ οὕτως νοῆσαι δύναμαι κάμνων ἐκ τῶν πόνων· εἰ δὲ καὶ, ὡς ὑμεῖς λέγετε, ὅτι δι' ἁμαρτίας ταῦτα ἦν, στένων ἂν ἐλάλησα καὶ ὑπὸ πικρίας συνεχόμενος ἐφθεγγόμην αποδιξαι 269 τὴν καθαρότητα τῆς συνειδήσεως ἐπιδεικνύμενος. καὶ ἐρῶ πρὸς κύριον· μή με ἀσεβεῖν δίδασκε, καὶ διὰ τί με οὕτως ἔκρινας; ἔλεξα δ' ἂν τῷ κυρίῳ, εἰ μόνη αἰτία καθ' ὑμᾶς ἡ δι' ἁμαρτίας τῶν κολάσεων ὑπῆρχεν· "μή με ἀσεβεῖν δίδασκε." εἰ γὰρ καὶ ὁ μηδὲν ἁμαρτὼν δι' ἁμαρτίας κολάζεται, τὸ ἁμαρτάνειν αἱρετώτερον ἂν εἴη. ἄλλως τε καὶ διδάσκεται ἁμαρτάνειν ὁ μὴ τοιοῦτος, εἰ μία μόνη αἰτία ἐστὶν τοῦ πάσχειν. ἔλεξα δ' ἂν καὶ τὸ "διὰ τί με οὕτως ἔκρινας," "ὁ τὰς καρδίας ἐπιστάμενος", εἰ μὴ συνῄδειν, ὅτι διὰ τὸν ἐξαιτησάμενον ταῦτα ὑπομένω. ταῦτα δὲ λέγει δυνάμει ὑποβάλλων αὐτοῖς πόθον ἐρωτήσεως, ἵνα ἐξ αὑτῶν προτροπῆς δοκοίη εἶναι ἡ περὶ τῆς καθαρότητος αὐτοῦ ἀπόκρισις καὶ μὴ αὐτοῦ ὑπαρξαμένου, ὅπερ ἐδόκει εἶναι ἀλαζονικόν. ἦ καλόν σοι, ἐὰν ἀδικήσω, ὅτι ἀ πείπω ἔργα χειρῶν σοῦ; καὶ τοῦτο δ' ἂν εἶπον, εἰ, ὡς ὑμεῖς διάκεισθε, δι' ἁμαρτίας εἶναι τὰς ἐπαγωγὰς ὑπῆρχεν· καλόν σοι, ἐὰν ἀδικήσω, ὅτι μηδὲν ἁμαρτόντα ἀπείπω, ἔργον χειρῶν σου τυγχάνοντα; εἰ γὰρ ὡσαύτως τιμωρεῖται τῷ φαύλῳ 270 ὁ σπουδαῖος ὡς φαῦλος ὑπάρχων, περιττὴ ἡ ἀφορμὴ καθ' ὑμᾶς. βουλῇ δὲ ἀσεβῶν προσέσχες. ἢ ὥσπερ βροτὸς ὁρᾷ καθορᾷς «ἢ» ὁ βίος σου ἀνθρώπινός ἐστιν ἢ τὰ ἔτη σου ἀνδρός. δυνατὸν λέγειν αὐτόν, ὅτι τῷ ἐξαιτησαμένῳ προσέσχες, ὑποβάλλοντα τὸ ἀληθές, ὅτι οὐ κατὰ τὸν προηγούμενον λόγον πάσχει, λέγω δὴ δι' ἁμαρτίας. δυνατὸν δὲ καὶ τούτους ἀριθμεῖν εἰς τὴν βουλὴν τῶν ἀσεβῶν· οὐ γὰρ εὐσεβῆ λέγουσι, μονοτρόπως τὴν κάκωσιν ἐκλαβόντες, ὅτι πᾶς θλιβόμενος δι' ἁμαρτίας θλίβεται. ἔλεξα δ' ἂν καὶ τὸ "ὡς βροτὸς ὁρᾷ καθορᾷς", εἰ ὡς ὑμεῖς διάκεισθε, μίαν ἦν αἰτία τῶν θλίψεων, καὶ "ὁ βίος σου ἀνθρώπινός ἐστιν ἢ τὰ ἔτη σου ἀνδρός". πάντα ταῦτα ἂν εἶπον, εἰ τῆς αὐτῆς ὑμῶν γνώμης ἐτύγχανον· ἀλλ' ἐπιστάμενος, ὅτι οὐ μία αἰτία τῶν ἐπαγωγῶν ἐστιν, ἀλλὰ καὶ δι' ἀγῶνα τυγχάνουσα, οἶδα, ὅτι οὐχ ὡς ἄνθρωπός ἐστιν ὁ θεὸς τὰ φαινόμενα μόνα σκοπῶν, ἀλλ' ἐπιβατεύων τῷ βάθει τῆς ψυχῆς οὕτως τε ἕκαστα δοκιμάζων δικαίως. σημειωτέον, ὡς καὶ ἀλλαχοῦ, ὅτι πολύσημόν ἐστιν ὁ βίος ὄνομα. σημαίνει γὰρ τὰ χρήματα, καθὰ ἐν τῷ ᾄσματι 271 τῶν ᾀσμάτων εἴρηται· "ἐὰν δῷ ἀνὴρ πάντα τὸν βίον αὐτοῦ ἐν τῇ ἀγάπῃ, ἐξουδενώσειν ἐξουδενώσουσιν αὐτόν." σημαίνει δὲ καὶ τὰ ὑπάρχοντα ὁ βίος, ὡς ἐὰν λέγῃ ὁ Ἰωάννης· "ὃς δ' ἂν ἔχῃ τὸν βίον τοῦ κόσμου καὶ θεωρῇ τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ χρείαν ἔχοντα, κλείσῃ δὲ αὐτοῦ τὰ σπλάγχνα." λέγεται δὲ καὶ ἡ ὀρθὴ πολιτεία καὶ ἡ η φαύλη βίος, ὡς ἐὰν λέγωμεν· βίον ἔχει πρακτικόν, ἢ ὅτι φαῦλον βίον ὁ δεῖνα ἔχει. ἐνταῦθα δὲ τὴν ἐν τῷ αἰῶνι τούτῳ παρεπιδημίαν βίον ἀνθρώπου εἶπεν. λέγει οὖν, ὅτι εἰ τοσοῦτον βίον εἶχες–ἀντὶ τοῦ χρόνον περιγραφόμενον–ὡς ἄνθρωπος, διεκρινόμην ἂν ὡς πρὸς ἀγνοοῦντα. ὁ θεὸς δὲ

αἰώνιος· εἴρηται γάρ· "σὺ γὰρ εἶ ὁ αὐτὸς καὶ τὰ ἔτη σου οὐκ ἐκλείψουσιν." καὶ πάλιν· "ἐν γενεᾷ γενεῶν τὰ ἔτη." ἀπερίγραφός ἐστιν ἡ τοῦ θεοῦ ὕπαρξις· ἀίδιος γάρ. διόπερ οὐδὲν ἀγνοεῖς τῶν κατ' ἐμέ, λέγοι ἂν ὁ Ἰώβ. ὅτι ἀνεζήτησας τὴν ἀνομίαν μου καὶ τὰς ἁμαρτίας μου ἐξιχνίασας. ἐκείνους πάλιν ἐλέγχων ταῦτά φησιν, ὅτι ἡ συμφορὰ ἡ περὶ ἐμὲ πολλὰ ἡμαρτηκότων ἐστίν. ἐπεὶ οὖν οἱ φίλοι 272 ὡς δι' ἁμαρτίας πάσχοντα 66 ἐλογίζοντο, δείκνυσιν αὐτοῖς ἠρέμα, ὅτι οὐκ ἔχει τοῦτο οὕτως, διὰ τοῦ λέγειν, ὅτι τὰ ἔτη σου, ὦ θεέ, μὴ ἀνθρώπου ὑπάρχει, ὅτι ἀνεζήτησας τὴν ἀνομίαν μου. κατὰ τούτων γὰρ λόγον ὡς ἡμαρτηκότα μετέρχῃ καὶ ἐπιζητεῖς ἀνομίας ἢ ἁμαρτίας ἡμετέρας διὰ τῶν ἐπαγωγῶν κατὰ τοὺς οὕτω διακειμένους. οἶδας γάρ, ὅτι οὐκ ἠσέβησα. τὴν γνῶσιν τοῦ πράγματος ἀνακαλύπτει αὐτοῖς λέγων πρὸς θεόν· "οἶδας, ὅτι οὐκ ἠσέβησα." ἀλλ' οὗτοι οἴονται τὰ ἐπιφερόμενα ὡς κατὰ ἀσεβοῦς ἐπενεχθῆναι. ἀλλὰ τίς ἐστιν ὁ ἐκ τῶν χειρῶν σου ἐξαιρούμενος; πάλιν ὑποβάλλει νοεῖν, ὅτι ἔστιν καὶ μὴ ἡμαρτηκότα ἐπιπόνοις περιπίπτειν· καὶ γὰρ οἶδεν ὁ θεός, ὅτι οὐκ ἠσέβησεν ὁ Ἰώβ. ἐπάγει δὲ τὸ "ἀλλὰ τίς ἐστιν ἐκ τῶν χειρῶν σου ἐξαιρούμενος;" τοὺς φίλους παιδεύων̣ ο̣ἰ´̣ε̣σθαι καὶ τὸν μὴ ἡμαρτηκότα μηδὲ ἠσεβηκότα ὑπὸ χεῖρα τοῦ θεοῦ γίνεσθαι ἐν ἐπιπόνοις διὰ ἀγῶνα καὶ καρτερίας ἐπίδ»ε»ιξιν. λέγουνσιν γοῦν οἱ θλιβόμενοι μέν, μὴ πίπτοντες δὲ διὰ τὰς θλίψεις· "ἐν παντὶ θλιβόμενοι, ἀλλ' οὐ στενοχωρούμενοι." καὶ πάλιν λέγεται· "πολλαὶ αἱ θλίψεις τῶν δικαίων, καὶ ἐκ πασῶν αὐτῶν ῥύσεται αὐτούς." οὐκ ἔστιν δὲ τὸ ῥυ σθῆναι ἐκ τῶν θλίψεων τὸ μὴ θλίβεσθαι πάντως, ἀλλὰ τὸ μὴ ἡττηθῆναι προηγουμένως ὑπ' αὐτῶν, τὸ μὴ παγιδευθῆναι 273 ὑπὸ τῶν τὰ δίκτυα τῶν θλίψεων ἐπιφερόντων. αἱ χεῖρές σου ἐποίησάν με καὶ ἔπλασάν με. καὶ τοῦτο οἰκείως ἐπήνεγκεν· ἵνα γὰρ μή τις ὡς ὠμὸν καὶ ἀπαραίτητον τὸν θεὸν ὑπονοήσῃ αὐτὸν λέγειν διὰ τοῦ "ἀλλὰ τίς ἐστιν ὁ ἐκ τῶν χειρῶν σου ἐξαιρούμενος", ἐπιφέρει τὸ "αἱ χεῖρές σου ἐποίησάν με καὶ ἔπλασάν με", λέγων ὅτι κἂν ἐπάγει θλίψεις, ἀλλὰ φείδεται τῶν ἰδίων ποιημάτων· εἴρηται γάρ· "φείδῃ δὲ πάντων, ὅτι σά ἐστιν, δέσποτα φιλόψυχε." εὖ δὲ τὸ "αἱ χεῖρές σου ἐποίησάν με καὶ ἔπλασάν με", ἵνα τὸ μὲν "ἐποίησαν" ἐπὶ τῆς ψυχῆς λαμβάνηται, τὸ δὲ "ἔπλασαν" ἐπὶ τοῦ σώματος· ἀντέρεισιν γὰρ σημαίνει τὸ "ἔπλασάν με", ὅπερ οἰκεῖον σώματι. καὶ ἐν τῇ Γενέσει δὲ εἴρηται· "ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον, κατ' εἰκόνα θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν·" οὐ γὰρ τὸ σῶμα κατ' εἰκόνα, ἀλλ' ἡ ψυχή· οὐ γὰρ ἀνθρωπόμορφος ὁ θεός. καὶ μεθ' ἕτερα εἴρηται· "ἔπλασεν ὁ θεὸς τὸν ἄνθρωπον, χοῦν ἀπὸ τῆς γῆς" τὸ σῶμα λαμβάνων, ἵν' ὡς εἴπομεν τὴν μὲν ποίησιν ἐπὶ τῆς ψυχῆς δεχώμεθα, τὴν δὲ πλάσιν ἐπὶ τῆ»ς» σαρκός. εἰ δὲ καὶ ἐπὶ τῆς σαρκὸς κεῖται ἡ ποίησις, οὐ ξενιστέον· καὶ γὰρ 274 τὸ πλάσαι τῷ γένει ποιῆσαί ἐστιν. ἀντιθήσει μὲν οὖν τις λέγων λεγων καὶ τὸ πεπλάσθαι ἐπὶ τῆς ψυχῆς κεῖσθαι καὶ τοῦτο σημαίνεσθαι ἐκ τοῦ· "ὁ πλάσας κατὰ μόνας τὰς καρδίας αὐτῶν." πρὸς ὃ σο̣φῶς δὲ καὶ τὰ περὶ χειρῶν θεοῦ νοητέον· καὶ ὁ μὲν ἁπλουστέρως εἰρῆσθαί φησι τὰς χεῖρας πληθυντικῶς ἢ δυϊκῶς τὴν δραστήριον τοῦ θ̣εου῀̣ δύναμιν· ἔστι ν δὲ καὶ ἀκριβέστερον λαβεῖν χεῖρα τὸν υἱόν– εἴρηται γάρ· "ἡ χείρ μου ἐποίησεν ταῦτα πάντα"–καὶ τὸ πνεῦμα, καθὸ εἴρηται· "τῷ λόγῳ τοῦ κυρίου οἱ οὐρανοὶ ἐστερεώθησαν καὶ τῷ πνεύματι τοῦ στόματος αὐτοῦ πᾶσα ἡ δύναμις αὐτοῦ." εἴρηται δὲ καί· "πνεῦμα ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σέ, καὶ ἡ δύναμις ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι, διὸ τὸ γεννώμενον ἐν σοὶ ἅγιον κληθήσεται υἱὸς θεοῦ." ἵνα γὰρ συστῇ ὁ ναὸς τοῦ ςωτῆρος, καὶ πνεύματος ἁγίου ἐπέλευσις γέγονεν καὶ τῆς τοῦ ὑψίστου δυνάμεως, ἥτις ἐστὶν ὁ υἱός. μετὰ ταῦτα μεταβαλών με ἔπαισας. τὸ δημιουργικὸν ἅμα καὶ προνοητικὸν τοῦ θεοῦ διὰ τούτων

παρίστησιν, διὰ μὲν τοῦ "αἱ χεῖρές σου ἐποίησάν με" τὸ δημιουργικόν, διὰ δὲ τοῦ "μετὰ ταῦτα μεταβαλών με ἔπαισας" τὸ προνοητικόν. καὶ τοῦτο γὰρ προνοίας ἐστὶν θεοῦ ἔργον 275 τὸ ἐν θλίψεσιν δι' ἀγῶνα περιβαλεῖν τὸν ἀνδρεῖον, ἵνα χαρακτῆρα καὶ σκοπὸν τοῖς ἀνθρώποις στήσῃ, πρὸς ὃν ἀποβλέποντες μιμηταὶ καταστῶσιν. τὸ δὲ "μεταβαλὼν" νοητέον ἀντὶ τοῦ μεταβολὴν περὶ ἐμὲ ποιήσας τοῦ σώματος· εἵλ κωτο γὰρ καὶ λελώβητο ἀνι̣αρω῀̣ς πάντων ἁπαξαπλῶς τῶν περὶ αὐτὸν μεταβληθέντων. μνήσθητι, ὅτι πηλόν με ἔπλασας, εἰς δὲ γῆν με πάλιν ἀποστρέφεις. ἀκολούθως καὶ 67 τῆς δημιουργίας καὶ τῆς προνοίας αὐτὸν ἐπιστάμενος ἀρχηγὸν καὶ κύριον εἰς εὐχὴν τρέπει τὸν λόγον λέγων· εἰ καὶ ἐπήγαγες ὡς ἐξουσιάζων τὰ ὀδυνηρά, ἀλλὰ μνήσθητι, ὅτι ἀσθενής εἰμι καὶ ἐκ πήλου τὴν σύστασιν ἔχω –τοῦτο δὲ κατὰ τὸ σῶμα νοητέον– καὶ πλάσας εἰς γῆν με πάλιν ἀποστρέφεις. καὶ δῆλον ἐκ τούτου, ὅτι περὶ τοῦ σώματος λέγει· οὐ γὰρ εἰς γῆν ἡ ψυχὴ ἀποστρέφεται. τὰ δὲ περὶ τῆς ἀσθενείας τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως διεξέρχεται προτρέπων καὶ τοὺς φίλους εἰς καρτερίαν καὶ ἐπίγνωσιν τῆς ἀρετῆς αὐτοῦ καὶ τῆς ὑπομονῆς. καὶ νῦν δὲ ὡς οἰκεῖον τὸ πλάσαι τῷ σώματι συνῆψεν· ἀντιτύπῳ γὰρ ἡ πλάσις οἰκεῖον· καὶ γὰρ περὶ τῶν ἀγγέλων οὐκ εἴρηται· 276 ὁ πλάσας ἀγγέλους, ἀλλ' "ὁ ποιῶν ἀγ γέλους αὐτοῦ πνεύματα." καὶ περὶ τῆς γῆς εἴρηται ὡς παχέος σώματος· "καὶ τὴν ξηρὰν αἱ χεῖρες αὐτοῦ ἔπλασαν." ταῦτα δὲ οὐχ, ὅτι κατὰ τοὺς ἀνθρώπους θεὸς χερσὶ διαπλάττει, εἴρηται, ἀλλ' ὅτι ἑκάστῳ τὸ οἰκεῖον ἡ θεία παίδευσις ἐπιφέρει ὄνομα, τὴν μὲν πλάσιν ὡς εἴπομεν τῷ σώματι, τὴν δὲ ποίησιν τῇ ψυχῇ. ὅμοιον τῷ "εἰς δὲ γῆν με πάλιν ἀποστρέφεις" τὸ τῷ Ἀδὰμ εἰρημένον· "γῆ εἶ καὶ εἰς γῆν ἀπελεύσει." παρατηρητέον ὅτι, ἐάν τι περὶ συνθέτου λέγηται, οὐκ ἀνάγκη περὶ παντὸς μέρους αὐτὸ νοεῖν. ἐὰν γὰρ λέγηται· καὶ ἦν ∆αυὶδ πρᾶος ἢ Μωσῆς, οὐ περὶ τοῦ σώματος αὐτοῦ τοῦτο νοοῦμεν. ἐὰν δέ· καὶ ἦν ∆αυὶδ "πυρράκης μετὰ κάλλους ὀφθαλμῶν", περὶ τοῦ σώματος αὐτὸ διανοούμεθα, οὐ περὶ ψυχῆς. καὶ ἐνταῦθα εἰ λέγεται· "εἰς δὲ γῆν με πάλιν ἀποστρέφεις", οὐ δεῖ λογίζεσθαι, ὅτι περὶ τῆς ψυχῆς τοῦτο λέγεται. ἦ οὐχ ὥσπερ γάλα με ἤμελξας, ἐτύρωσας δέ με ἴσα τυρῷ; τὸ σπέρμα, ἐξ οὗ συνίσταται τὸ ζῷ ον, ὡς γάλα ἀμελχθὲν λέγει· καὶ ὥσπερ τὸ γάλα συστρεφόμενον τυρὸς γίνεται, οὕτω καὶ τὸ σπέρμα συστραφὲν φύσις γίνεται· κατάστασις δέ ἐστιν αὕτη πρὸ τοῦ ἐμβρύου· τὸ γὰρ καταβληθὲν εἰς 277 τοὺς αὔλακας τῆς ὑστέρας σπέρμα, ὅταν συστραφῇ οἷα τυρός, γίνεται φύσις· ὅπερ λοιπὸν διαπλάττεται ἤ, ὡς ἡ γραφή φησιν, "ἐξεικονίζεται" καὶ δέχεται ὥσπερ χαρακτῆρας. ὅταν δὲ διαστῇ τὰ μέλη καὶ ἕκαστον ἰδίᾳ γένηται καὶ κινῆται λοιπὸν οἷα ζῴου χεὶρ ἢ πούς, τότε ἐμβρύου μ̣ὲν ἡ ἀπότεξις ἀποδείκνυσιν εἰς τὸ φανερὸν τὸ ζῷον. ταῦτα πάντα οὖν ἐμπεριλαμβάνει, διὰ μὲν τοῦ "μνήσθητι, ὅτι πηλόν με ἔπλασας" τὴν ἐξ ἀρχῆς κτίσιν τοῦ Ἀδὰμ σημαίνων, διὰ δὲ τοῦ "ἦ οὐχ ὥσπερ γάλα με ἤμελξας" τὰς κατὰ διαδοχὴν συνισταμένας γενέσεις. πάντα οὖν ταῦτα διέξεισιν, τὸ δημιούργημα τοῦ θεοῦ ὑποδεικνύς, ἵν' δι ἐκ τούτου ἢ δι' εὐχῆς εἰς ἔλεον ἐκκαλέσηται. τὸ "ἤμελξας" οὖν λέγει τῷ θεῷ δεικνύς, ὅτι αὐτοῦ ἐνεργείᾳ ἡ γνησία τῶν σπερμάτων καταβολὴ γίνεται. δέρμα καὶ κρέας με ἐνέδυσας, ὀστέοις δὲ καὶ νεύροις με ἐνεῖρας. τούτῳ χρῶνται οἱ βουλόμενοι δεῖξαι, ὅτι, οὓς ἐνέδυσεν ὁ θεὸς δερματίνους χιτῶνας, τὰ σώματά ἐστιν ταῦτα τὰ παχέα. καὶ γὰρ ἐν τῇ Γενέσει εἴρηται· "καὶ ἐποίησεν ὁ θεὸς τῷ Ἀδὰμ καὶ τῇ γυναικὶ αὐτοῦ χιτῶνας δερματίνους καὶ ἐνέδυσεν αὐτούς." ἀλλ' 278 "ἐποίησεν τῷ Ἀδὰμ καὶ τῇ γυναικὶ αὐτοῦ", ἵνα δείξῃ, ὅτι κατάλληλον "ἄρρενι καὶ θηλείᾳ" ἔνδυμα πεποίηκεν. σαφές, ὅτι "δέρμα καὶ κρέας" ἐνταῦθα τὸ σῶμά φησιν· συνάπτει γὰρ ἑξῆς τὰ διακρατητικὰ τούτου λέγων· "ὀστέοις δὲ καὶ νεύροις με ἐνεῖρας." ὅλην οὖν τὴν ὁδὸν καὶ ἁρμονίαν τῆς συστάσεως τοῦ σώματος ἀπαγγέλλει διά τε τῶν πρὸ τούτων καὶ αὐτῶν τῶν ἐγκειμένων. σημειωτέον, ὅτι φαίνεται τῆς ψυχῆς ταῦτα ῥήματα· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ ἐνδυσαμένη τὸ δέρ μα καὶ τὸ κρέας ὀστέοις τε καὶ νεύροις ἐνερθεῖσα· ὅπερ σημαίνει προτέραν αὐτὴν εἶναι τῶν ἐνδυμάτων καὶ τοῦ ἐνδεδύσθαι· ὑποκειμένη γὰρ ἐνδέδυται. ζωὴν δὲ καὶ ἔλεος ἔθου παρ' ἐμοῦ, ἡ δὲ ἐπισκοπή σου ἐφύλαξέν μου τὸ πνεῦμα. ἐπεὶ μὴ αὐτὰ καθ' ἑαυτὰ τὸ δέρμα καὶ το κρέας καὶ «τὰ» ὀστᾶ καὶ νεῦρα ζωὴν ἔχει, παρουσίᾳ δὲ ψυχῆς ζωτικὰ κινήματα ἔχει– ἀναχωρησάσης γοῦν αὐτῆς οὐδὲν ἔχει ζωτικόν–, φησίν, ὅτι οὐκ ἔπλασας μόνον καὶ

κρέας καὶ δέρμα καὶ ὀστᾶ καὶ νεῦρα πεποιηκὼς ἐνέδυσάς με, ἀλλὰ καὶ "ζωὴν καὶ 68 ἔλεον ἔθου παρ' ἐμοῦ". καὶ διὰ μὲν τοῦ ζω279 ὴν τεθηκέναι τὸ τῆς δημιουργίας οἰκεῖον σημαίνει, διὰ δὲ τοῦ ἐλέου τὴν προνοητικὴν χάριν. ἐπεὶ γὰρ συμβαίνει καὶ ἐπιβουλὴν ὑπομείνειν τὴν ζωὴν τὴν το̣ιαύτην, ἐλέου χρεία, δι' ὅπερ εἴρηται· "ζωὴν καὶ ἔλεον ἔθου παρ' ἐμοῦ." οὐ γὰρ κατὰ χρέος, ἀλλὰ κατ' ἔλεον καὶ ἀγαθότητα δημιουρ γεῖ θεός· τὸ γὰρ εὐπαθεῖ ὕλ̣ῃ̣ ζ̣ω̣ὴν δωρήσασθαι ἐλέῳ μᾶλλον ἢ ἑτέρῳ τινὶ γέγονεν. ἔτι δὲ σ̣αφέστερον τὰ περὶ τῆς προνοίας καὶ κηδεμονίας αὐτῆς τὸ ἑξῆς δηλοῖ φάσκον· "ἡ δὲ ἐπισκοπή σου ἐφύλαξέν μου τὸ πνεῦμα", πνεῦμα λέγων τὴν ψυχήν. εἰ γὰρ καὶ πολλὰ σημαίνει τὸ πνεῦμα, ἀλλὰ νῦν τὴν ψυχὴν δηλοῖ· ἐὰν γὰρ λέγῃ Ἰάκωβος· "ὥσπερ τὸ σῶμα χωρὶς πνεύματος νεκρόν ἐστιν", καὶ Στέφανος ἐντυγχάνων τῷ θεῷ καὶ λέγων· "κύριε, δέξαι τὸ πνεῦμά μου", τὴν ψυχὴν σημαίνει. ταῦτα ἔχων ἐν σεαυτῷ οἶδα ὅτι πάντα δύνασαι· ἀδυνατεῖ δέ σοι οὐδέν. οὐκ ἔξωθεν ὁ θεὸς ἔχει, ἃ ἔχειν λέγεται· πᾶν γάρ, ὅ ἐστιν, ἁπλοῦς ὤν ἐστιν καὶ ἀσύνθεντος ὑπάρχων, οὐ προσλαμβάνων ἔξωθέν τι· ἀπροσδεὴς γάρ. καὶ γὰρ δημιουργὸς καὶ ἀγαθὸς καὶ φῶς καὶ πᾶν, εἴ τι ὀρθῶς θεολογεῖται, κατ' οὐσίαν αὐτῷ πρόσ280 εστιν. πιστῶς δὲ καὶ φ̣ρονίμως ἀκουστέον τοῦ "πάντα δύνασαι", ἵνα μὴ ὑποπέσωμεν τῇ τῶν δοκητῶν ἀνοίᾳ. ἔστιν δὲ σαφὲς τὸ λεγόμενον διαιρέσει χρησαμένοις οὕτως· τῶν δυνάμεων αἱ μέν εἰσιν ἐνεργητικαί, αἱ δὲ παθητικαί. καὶ ἐνεργητικαὶ μέν εἰσιν, καθ' ἃς ποιοῦμεν, παθητικαὶ δέ, καθ' ἃς γινόμεθα, αἱ καὶ ·····λ̣ουσα̣ι πρὸς τὰς ἐνεργείας. ε᾿̣ὰν οὖν λέγηται ὁ θεὸς πάντα δύνασθαι, οὐ δεῖ προσάπτειν αὐτῷ καὶ τὰς παθητικὰς δυνάμεις· οὐ γὰρ οἷόν τε εἰπεῖν αὐτὸν γενέσθαι ἄλλο τι–οὐ γὰρ ὑπάρχουσιν αὐτῶι αἱ κατ' ἐπιτηδειότητα δυνάμεις–οὐδὲ λεκτέον, ὅτι δύναται ψεύδεσθαι ἢ μεταβάλλεσθαι ἢ ἀρνήσασθαι ἑαυτόν. ἃ ἁρμόζει οὖν θεῷ, δυνατὰ αὐτῷ λέγω. σοφίζονται γάρ τινες, ὧν ἐστι καὶ Πορφύριος καὶ ὅμοιοι, ὅτι εἰ πάντα δυνατὰ τῷ θεῷ, καὶ τὸ ψεύσασθαι, καὶ εἰ πάντα δυνατὰ τῷ πιστῷ, δύναται καὶ κλίνην ποιῆσαι καὶ ἄνθρωπον ποιῆσαι. οὐ τοῦτο δὲ σημαίνεται, ἀλλ' ὥσπερ, ἐὰν λέγηται πάντα δυνατὰ τῷ ἰατρῷ, περὶ ἰατρικῆς λέγω, καὶ πάντα δυνα τὰ τῷ κυβερνήτῃ, τὰ ἁρμόζοντα τῇ τέχνῃ αὐτοῦ φημι, οὕτως ἐὰν λέγω πάντα δυνατὰ τῷ θεῷ ἢ 281 τῷ πιστῷ, τοῦτο λέγω, ὅτι ἃ ἁρμόζει θεῷ θεῷ δυνατά, καὶ ἃ ἁρμόζει πιστῷ δύναται πιστός. ταῦτα δέ ἐστιν τὰ διὰ πίστεως κατορθούμενα. ὅτι δὲ καὶ ἡ γραφὴ τοῦτο οἶδεν, φησὶν περὶ θεοῦ· "εἰ ἀρνησόμεθα, αὐτὸς πιστὸς μένει. ἀρνήσασθαι γὰρ ἑαυτὸν οὐ δύναται." καὶ πάλιν· "ἐν οἷς ἀδυνατὸν ψεύσασθαι τὸν θεόν." ὡσα̣υ´̣τως δὲ καὶ μετὰ συ̣νέσ̣εως τὸ "ἀδυνατεῖ δέ σοι οὐδὲν" ἐκλημπτέον, ὅπερ ἐκ παραλλήλου οἷόν τε νοῆσαι τῷ φθάσαντι κατὰ τὸ λεχθὲν ἐν τῷ εὐαγγελίῳ· "πάντα δι' αὐτοῦ ἐγένετο καὶ χωρὶς αὐτοῦ ἐγένετο οὐδέν." συνεπίσκεψαι δέ, εἰ καὶ οὕτως αὐτὸ νοῆσαι προσήκει· ἡ κακία «μὴ» ὄν ἐστιν ἀμέλει γοῦν οἱ μετέχοντες αὐτῆς μὴ ὄντες λέγονται· "μὴ παραδῷς γὰρ τὸ σκῆπτρόν σου τοῖς μὴ οὖσιν." εἴρηται καί· "ὁ καλῶν τὰ μὴ ὄντα ὡς ὄντα", "ἵνα τὰ ὄντα καταργήσῃ"–ἵν' ᾖ τοῦτο λέγων· τὸ μὴ ὂν καὶ ἡ κακία «ἀ»δυνατεῖ σοι· τρεπτοῦ γὰρ τὸ ἁμαρτάνειν οἰκεῖον. ἐάν τε γὰρ ἁμάρτω, φυλάξεις με· ἀπὸ δὲ ἀνομίας οὐκ ἀθῷόν με πεποίηκας. εἰκότως τοῦτο λέγει· ἐπεὶ γὰρ δημιουργὸν καὶ προνοητὴν ἑαυτοῦ τε καὶ τῶν ὅλων οἶδε_6_ν_ _α_ὐ6τόν, ἀκολούθως καὶ περὶ μακροθυμίας αὐτοῦ διδάσκει. ἐπίσταται γὰρ καὶ αὐτὸς κατὰ 282 τὸν μακάριον ∆αυίδ, ὅτι "οὐκ ὀργὴν ἐπάγει καθ' ἑκάστην ἡμέραν." φυλάττει δὲ τὸν ἁμαρτάνοντα θεὸς οὐ βουλόμενος αὐτὸν ἁμαρτάνειν–"οὐ βούλεται γὰρ τὸν θάνατον τοῦ ἁμαρτωλοῦ ὡς τὴν μετάνοιαν"–ἀλλὰ ἵνα νόμον διδοὺς τὸν κωλύοντα ἁμαρτάνειν, ὅπως μισήσῃ κακίαν ὁ ἐνεργῶν αὐτήν. ἠρέμα δὲ καὶ ἐλέγχει τοὺς φίλους οἰομένους, ὅτι δι' ἁμαρτίας πάσχει, διδάσκων αὐτούς, ὅτι οὐχ ἅμα τῷ ἁμαρτῆσαι θεὸς ἀποδίδωσιν, ἵνα καὶ αὐτοὶ ἐκ τῶν καθ' ἑαυτοὺς τοῦτο λογίσωνται. διδάσκει δὲ καὶ τὸ τρεπτὸν τῆς φύσεως τῶν ἀνθρώπων διὰ τοῦ "ἀ πὸ δὲ 69 ἀνομίας οὐκ ἀθῷόν με πεποίηκας", ἅμα καὶ μετριότητος δ»ε»ῖγμα ἐκφέρων καὶ τὴν κατὰ διαδοχὴν τοῦ Ἀδὰμ ὑποδ»ε»ικνὺς ἁμαρτίαν κοινὴν οὖσαν ἀνθρώπων. οὐ τοῦτο δέ φαμεν, ὅτι οἱ ἅγιοι ὑπόκεινται τῇ παραβάσει κατὰ προαίρεσιν, ἀλλὰ κατὰ διαδοχήν, ὡς ἐλέχθη. ὡς γὰρ ὁ γεγεννημένος παρ' εἰδωλολάτρῃ βρέφος ὢν οὐκ ἔχει

ἁμαρτίαν, τοῦτ' αὐτὸ δὲ ὥσπερ μολυσμὸν ἔχει παρὰ τοιούτοις γεννηθῆναι τῆς ἀνατροφῆς μεμπτῆς οὔσης, οὕτω καὶ περὶ τοὺς ἁγίους δεῖ νοεῖν παράπτωμα οὐχ ἑκούσιον. οὕτω καὶ εἴρηται· "πάντες γὰρ ἥμαρτον". λέγομεν δὲ τῶν ἁγίων τὰ ἁμαρτήμα283 τα ὁδὸν ἐπ' ἀρετὴν εἶναι. καὶ ὥσπερ, εἴ τις γράφειν μανθάνων, ἐπεὶ οὐ δύναται ἁθρόως καλῶς γράψαι, διαπταίει ἐν τῷ μανθάνειν τοῦ πταίσματος αὐτοῦ οὐχ οὕτω τυγχάνοντος μεμπτοῦ, ὡς εἰ ἐθελοκάκως τις γράφοι κακόν, οὕτω καὶ ὁ ἐπὶ τὴν ἀρετὴν ὁρμώμενος, εἰ πρῶτον ἀγνοίαι σ̣φάλλεται, οὐ κολαστ̣έος. ἐάν τε γὰρ ἀσεβὴς ὦ, οἴμμοι. ἐάν τε ὦ δίκαιος, οὐ δύναμαι ἀνακύψαι. λέγοι ἄν, ὅτι εἴ τε προαιρετικῶς ἁμάρτω, οἴμμοι, εἴ τε, ὡς προαποδεδώκαμεν, τὸ ἐκ διαδοχῆς μόνον ἔχω τοῦ Ἀδάμ, πάλιν οὐδ' οὕτω ἀνακύψαι δυνήσομαι ὡς παντὸς ἀπηλλαγμένος ῥύπου. τῶν γὰρ ἁμαρτημάτων τὰ μὲν ἐκ τῆς ἡμετέρας προαιρέσεως φαύλως ὑφίσταται, τὰ δὲ ὡς προείρηται· καὶ τοῖς μὲν ἐκ προαιρέσεως κόλασις ἕπεται, τοῖς δὲ ἐξ ἀγνοίας κάθαρσις χρεωστεῖται. δύναται δὲ λέγειν, ὅτι εἰ καὶ δίκαιός εἰμι, ἀλλ' οὐ μεγαφρονῶ τὸ ἀ´̣δ̣η̣λον ἐπιστάμενος. πολλοὶ γὰρ περιαυτολογήσαντες πράγματι ἐπέπεσαν. καὶ πρόσσχες γε δὴ ὁ Φαρισαῖος ἐπὶ θεοῦ λέγων μὴ ἄρα ἀληθῶς ἔλεγεν; τῷ δὲ περίαυτα εἶναι τὰ ῥήματα οὐκ ἔσχεν ἀποδοχήν. ἀμέλει εἴρηται περὶ τοῦ ταπ»ε»ινοῦ, 284 ὅτι "κατέβη οὗτος δεδικαιωμένος παρ' ε ἐκεῖνον." πλήρης δὲ ἀτιμίας εἰμί. τὸ τῆς ἀνθρωπίνης ἀσθεν»ε»ίας σαθρὸν σημαίνει πλήρης γὰρ ἀτιμίας ἐστὶν ὁ ἄνθρωπος τῷ περικεῖσθαι σῶμα τοιοῦτο, περὶ οὗ Παῦλός φησιν· "σπείρεται ἐν ἀτιμίᾳ, ἐγείρεται ἐν δόξῃ." ἀγρεύομαι δὲ ὥσπερ λέων εἰς σφαγήν. πλήρης με ἀτιμίας ὄντα κατὰ τὴν̣ προαποδοθεῖσαν ἔνν̣οιαν οἰόμενος καταβάλλειν ὁ ἐχθρὸς διὰ τῶν περιεστηκότων ὡσπερεὶ κυσὶν καὶ δικτύοις περιβάλλειν πειρᾶται. ὁ λέων δὲ μέγα ζῷον ὑπάρχει. εἴρηται· "λέων ἰσχυρότερος κτηνῶν." "δίκαιος γὰρ ὥσπερ λέων πέποιθεν." ὅμως ὁ παρατεταγμένος πρὸς ἀντίπαλον οἶδεν, ὅτι ἀγρ α εῦσαί τις αὐτὸν πειρᾶται· οὗτος δέ ἐστιν ὁ ἀντίδικος διάβολος. σφαγὴν δὲ λέγει νῦν τὴν ὑπόπτωσιν εἰς ἁμαρτίαν· λέγεται γὰρ καὶ ἐπὶ κολάσεως ἡ σφαγὴ πολλάκις. ἐμφαίνει τὸ μέγεθος τῆς καθ' ἑαυτοῦ ἐπιβουλῆς ὑπερβαλλούσης διὰ τοῦ λέγειν, ὅτι οὕτως "ἀγρεύομαι ὥσπερ λέων" τοῦ ἐχθροῦ καθάπερ λέοντι ἐπάγοντος τὰς πάγας καὶ μη δὲν παραλιπόντος εἰς πειρασμόν. τοῦτο δὲ οὐχ ὑπεροψίᾳ, ἀλλὰ φανερώσει τῆς ἐπιβουλῆς εἴρηται. πάλιν γὰρ μεταβα285 λὼν δεινῶς με ὀλέκεις. παρίστησιν, ὅτι εἰ καὶ ἀγρεύομαι ὥσπερ λέων αλλα τοσούτων μοι περιεστηκότων, ἀλλ' οὐκ αὐθεντοῦσιν αὐτοὶ τῆς ἐπιφορᾶς· σὴ γάρ ἐστιν ἡ συνχώρης ε ις. εἰ μὴ γὰρ θεὸς συνεχώρησεν, ὁ ἀγρεύων οὐκ εἶχεν ἐξουσίαν. τὸ δὲ "μεταβαλὼν" ἐνεργητικῶς α᾿̣κ̣ούειν δεῖ ὡς τῆς μεταβολῆς περὶ τὸν Ἰὼβ γεγενημένης ε᾿̣κ̣ πλούτου εἰς πενίαν κα̣ὶ ἐξ ὑγιαίνον̣τος εἰς νοσοῦντα, ··ω̣ν πολλὴ ····· της προσγέγονεν. ἐπανακαινίζων ἐπ' ἐμὲ τὴν ἔτασίν μου. τὴν ἀλλεπάλληλον τῶν ἐπιπόνων ἐπίτασιν σημαίνει. καθάπερ γὰρ πολέμιος ἀποκρουόμενος ἐκ τῶν ἐναντίων πάλιν ἑαυτὸν παρασκευάζει πρὸς τὸ καταπολεμεῖν, τὸν αὐτὸν τρόπον ὡς πρὸς ἀνδρ»ε»ῖον ἀεὶ καινὰς ὁ λαβὼν τὴν ἐξουσίαν ἐπινοῶν ἀλγηδόνας εἰς μέγεθος ἐξῆρεν τὴν θλῖψιν. τοῦτο δ»ε»ίκνυται ἐκ τοῦ· "ἔτι τούτου λαλοῦντος ἦλθεν ἕτερος ἄγγελος·" πυκναὶ γὰρ καὶ ἀλλεπάλληλοι αἱ ἀνίαι ἐγίγνοντο. ὀργῇ δὲ μεγάλῃ μοι ἐχρήσω· ἐπήγαγες δὲ ἐπ' ἐμὲ πειρατήρια. καὶ ἐνταῦθα πάλιν τὸ μέγεθος τῶν θλιβηρῶν ἐμφαίνει, οὐκ ἀποκάμνων, ἀλλὰ παριστῶν τοῖς φίλοις γνῶναι, ὅτι ἡ ὑπερβάλλουσα αὕτη ὀργὴ οὐχ, ὡς ὑπε286 νόουν, δι' 70 ἁμαρτίας ἐστιν, εἰ συμβάλοιεν αὐτοῦ τὸν βίον. ὀργὴν δὲ ἐνταῦθα οὐ πάθος ἐκλαβεῖν δεῖ, ἀλλὰ τὴν ἐπίπονον ἀγωγήν, καθὰ καὶ Μωσῆς πρὸς θεόν φησιν· "ἐξαπέστειλας τὴν ὀργὴν καὶ κατέφαγεν αὐτοὺς ὡς καλάμην," ε····οι μὲν δι' ἁμαρτίας· ἐνφαίνει δὲ ἐνταῦθα διὰ τοῦσ "ἐπήγαγες δὲ ἐπ' ἐμὲ πειρατήρια", ὅτι οὐ δι' ἁμαρτ̣ι´̣α̣ς̣· ο̣ἱ γὰρ τούτῳ τῷ τρόπῳ κολαζόμενοι οὐ πειρατήρια ὑφεστάναι λέγονται. οὕτω δὲ νοητέον τὸ ἐπῆχθαι τὰ πειρατήρια, οὐχ ὡς ὑποπέσῃ αὐτοῖς. γ ε ίνεται δὲ καὶ τοῦτο, ὅπερ μὴ γενέσθαι ἐδιδάσκοντο ἐν τῇ εὐχῇ λέγειν οἱ μαθηταί· "μὴ ε»ἰ»σενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν." ἵνα τί οὖν ἐκ κοιλίας με ἐξήγαγες, καὶ οὐκ ἀπέθανον; ὀφθαλμὸς δέ με οὐκ εἶδεν, καὶ ὥσπερ οὐκ ὢν ἐγενόμην. τοῦτο οἰηθείη τις εἶναι ἐξ ἀποκακήσεως, ἀλλὰ ἀνατρέπεται ἐκ τοῦ εἰρημένου πρὸς τοῦ θεοῦ· "ο»ἴ»ει δέ με ἄλλως σοι

κεχρηματικέναι ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος;" οὐκ ἀντιδοξῶν οὖν τοῦτο λέγει ὁ πρὸ βραχέος εἰπών· "ἐάν τε γὰρ ἀσεβὴς ὦ, οἴμμοι", ἀλλὰ τὸ πικρὸν τοῦ βίου δηλῶσαι βουλόμενος, ὅπερ οὐκ ἂν ποιήσειεν φαῦλος· ἥδεται 287 γὰρ ἐπὶ τῷ ζῆν τούτῳ. ἄλλως τε καὶ τὴν αἰτίαν δ»ε»ιχθῆναι βούλεται φανερῶς καὶ τοῖς φίλοις, δι' ἣν οὐκ ἀπέθανεν ἅμα τῷ ἐκ κοιλίας ἐξελθεῖν· δῆλον δέ, ὅτι διὰ τὸ μέλλειν εἶναι σκοπὸς ἀνδρ»ε»ίας. ὑποδείκνυται δὲ καὶ ἄλλως ἡ μετὰ σαρκὸς ἀγωγη´̣ σ̣ , περὶ ἧς γράφει Παῦλος· "εἰ ἐν ταύτῃ τῇ ζωῇ ἠλπικότες ἐσμὲν μόνον, ἐλεεινότεροι πάντων ἀνθρώπων ἐσμέν." καὶ τὰ ἡδέα τοῦ βίου καὶ τὰ π̣ικρὰ αἰσθάνεται. οὐδ̣εὶς γὰρ ἀπολ̣υ̣όμενος σαρκὸς ἥδεται ἐπὶ πλούτῳ, ἐπὶ ἀκολασίᾳ, οὐδὲ ἐπὶ τοῖς κακωτικοῖς ἀνιᾶται. πε»ι»ραθεὶ»ς» οὖν τῆς ζωῆς ταύτης καὶ τῶν ἐν αὐτῇ ἡδέων–εὐ´̣παι̣ς γὰρ καὶ πολύπαις καὶ πλούσιος γεγένηται ὑγίειάν τε σώματος ἔσχεν–μεταπεσόντων τῶν πραγμάτων εἰς τὰ τούτων ἐναντία καὶ τούτων ἐν πείρᾳ γενα´̣μενος καὶ αὐτοῖς ἔργοις τὸ ματαῖον αὐτῶν ἐγνωκώς, παιδεύει καὶ ἡμᾶς μὴ πόθον ἔχειν πρὸς αὐτὰ διὰ τοῦ λέγειν· "ἵνα τί οὖν ἐκ κοιλίας με ἐξήγαγες καὶ οὐκ ἀπέθανον", ὀφθαλμοῦ με μὴ θεασαμένου, ἵν' ὡς μὴ ὢν γένωμαι. δ»ε»ίκνυται τὸ ματαῖον τῶν ἐν τῶι βίῳ τούτῳ περιμαχήτων οἷον πλούτου ἐκ τοῦ· "μὴ φοβοῦ, ὅταν πλουτήσῃ ἄνθρωπος ἢ ὅταν πληθυνθῇ ἡ δόξα τοῦ οἴκου 288 αὐτοῦ, ὅτι οὐκ ἐν τῷ ἀποθνήσκειν αὐτὸν λήμψεται τὰ πάντα"–οὐ γὰρ ἕπεται τῷ ἀπαλλαττομένῳ ταῦτα–"οὐ γὰρ συνκαταβήσεται αὐτῷ ἡ δόξα τοῦ οἴκου αὐτοῦ." ἐν γὰρ τούτῳ τῷ ζῆν οἱ τοιοῦτοι μόνον πεποίθασιν. εἰ δὲ καὶ θέλουσιν οἱ ἅγιοι ὡς ὁ μακάριος Παῦλος "ἐπιθυμίαν ἔχων εἰς τὸ ἀναλῦσαι καὶ σὺν Χριστῷ εἶναι" ἀπαλλαγῆναι τοῦ βίου, ἀλλ' οὖν̣ ἐκδέχονται τὸ παρὰ τοῦ θεοῦ κρίμα. ἔχουσι δὲ πόθον τοῦ ἔξω̣ εἶναι σώματος οἱ ἅγιοι προσφο´̣ρως. οὐ γὰρ ἅγιοι̣ μόνοι, ἀλλὰ καὶ οἱ ἔξω τοῦ κηρύγματος τῆς ἀληθείας περὶ τῆς ψυχῆς τῆς ἀνθρώπου ὡς ἀθανάτου ἐκ̣λαμβάνουσιν. καὶ δῆλόν γε τ̣ὸ τοιοῦτον ἐκ τῶν συμβαινόντων αὐτῇ· μετέχει γὰρ ἁγίου πνεύματος, γνῶσιν δέχεται τῆς τριάδος· ὁμοιοῦται γὰρ τῷ θεῷ κατὰ τὸ δυνατόν, ἅπερ αὐτῇ συμβαίνει ἁπλῇ κατ' οὐσίαν ὑπαρχούσῃ, ἐξ ὧν τὸ ἀθάνατον αὐτῆς κυροῦται. δῆλον δέ, ὅτι κρ»ε»ίττων τυγχάνουσα τοῦ σώματος, ὅτε ἀμίγως ἔχει πρὸς αὐτό, καθαρωτέραν καὶ εἰλικρινεστέραν ἔχει τὴν ἐνέργειαν. καὶ ἔστω παράδ»ε»ιγμα τούτου πρόχειρον εἰς παράστασιν τοῦ τὰ κρ»ε»ίττονα μειγνύμενα τοῖς ἐλάττοσιν ἐλαττοῦσθαι, οἷον τὸ μέλι μιγὲν ἀψινθίῳ ἐλαττοῦται καὶ οἶνος ὕδατι. συνεζεύχθη δὲ οὐ κατὰ Μανιχαῖον, ἀλλ' ἀκολου289 θήσασα ····· ·····α ἐν ἑτέροις λο······ ····· ·· συνῆψεν δὲ αὐτὴν ····· ····ως ὁ δημιουργὸς τῷ σώματι εἰς ἕνωσιν πρὸς αυ᾿̣τὴν πλασθέντι, ·· η῾̣ σύστασις τῆς ζ̣ω̣ῆς ····· ····· ·ηται. ἐβούλετο ····· ····· ··τα αἴτια τοῦ ······· ····· ··ι· ἐβούλετο δὲ μὴ ····· ··· πειραθῆναι, ἀλλ' ὡς ε̣····· ·····ῆναι· ἀγαθὸν γὰρ ι̣·· ὑπὲρ ἀμφοτέρους τὸ ἔκτρωμα· ου᾿̣ γὰρ ἂν ἀγαθὸν ἐλέγετο, εἰ μὴ ὑπὲρ ······. ἀλλὰ καὶ περὶ τοῦ Ἰούδα λέγετ̣αι· "καλὸν ἦν αὐτῷ, εἰ οὐκ ἐγεννήθη." εἰ μὴ γὰρ αὐτῷ ········ ···· γεννηθῆναι ····· · οὐκ ἂν ἐκέκλ̣ητο. διὰ τί γὰρ ἐκ γαστρὸς εἰς μνῆμα οὐκ 71 ἀπηλλάγην; ἦ οὐκ ὀλίγος ἐστὶν ὁ χρόνος τοῦ βίου μου; τὸν τῆς ἀθανάτου ζωῆς χρόνον ἐννοῶν καὶ τοῦτον συνκρίνων τῇ παρούσῃ ζωῇ φησιν· οὐκ ὀλίγος ἐστὶν ὁ χρόνος τοῦ βίου μου, ὥστε βέλτιον̣ ἦν μὴ γεννηθῆναι; ταῦτα δὲ δ····· ···ν λέγει πα···ων····· ····ας μὴ ἐνδου̣··· αἰτια· τῆς ἐνταῦθα γενέσ̣εως. ἔασόν με ἀναπαύσασθαι μικρὸν πρὸ τοῦ με πορευθῆναι, ὅθεν οὐκ ἀναστρέφω. εὐχῆς τρόπῳ ταῦτα προφέρει. οὐ γὰρ αἱ ἐπικείμεναι ἀνίαι μικραὶ ἐτύγχανον οὐδ' ἀναισθήτως ἔφερεν τὰς ἀλγηδόνας. τοῦτο γὰρ οὐκ ἦν ἀνδρ_6_ε6ῖον, 290 εἰ οὐκ ᾐσθάνετο. διδάσκει δέ, ὅτι

θεοῦ δυνάμει ὑπέμεινεν, δι' ὧν εὔχεται εὐχαρίστως. ταῦτα καὶ Παῦλός φησιν· "οὐκ ἐγὼ δέ, ἀλλ' ἡ χάρις σὺν ἐμοί." θέλει δ' ἀνεθῆναι "πρὸ τοῦ πορευθῆναι, ὅθεν οὐκ ἀναστρέφει". οὔκουν διὰ τὸ ἑαυτὸν ····· ··, ἀλλὰ διὰ τὸ τοὺς φίλους παιδεῦσα̣ι̣ ταῦτα ηὔχετο, οἳ τοὺς μὲν ὑφισταμένους τὰ ἐπίπονα φαύλους ἐτίθεντο, τοὺς δ' ἀπαλλαττομένους σπουδαίους. ἐβούλετο πληροφορηθῆναι ······ τὸ περὶ α̣ὐτοῦ κρίμα. οὐ δεῖ λογίζεσθαι, ὅτ̣ι̣ ἀνα´̣στασιν νεκρῶν ἀναιρεῖ ὁ Ἰώβ, ἀλλ' οὕτ̣ω ····· ·· "ὅθεν οὐκ ἀναστρεφ··" ······ω̣ ι̣ν κατ' ἐ πίκηρον ζωήν· οἶδεν γάρ, ὅτι ἄφθαρτος ἀναστήσεται. εἰς γῆν σκοτ_6_ε6ινὴν καὶ γνοφεράν, εἰς γῆν σκότους αἰωνίου, οὗ «οὐ»κ ἔστιν φέγγος οὐδὲ ὁρᾶν ζωὴν βροτῶν. καὶ ἐν ταῖς ἀλγηδόσιν τυγχάνων ὁ ἀνδρ»ε»ιότατος ἐκήρυττεν περὶ μέλλοντος αἰῶνος· οὕτω»ς» οὐκ ἀναιρῶν ἀνάστασιν ἔλεγεν τὸ "πρὸ τοῦ με πορευθῆναι, ὅθεν οὐκ ἀναστρέφω". γνοφερὰν δὲ καὶ σκοτεινὴν γῆν τοῦ σκότους αἰωνίου, ἔνθα φέγγος οὐκ ἔστιν οὐδὲ ζωὴ βροτῶν, φησὶν αὐτὴν πρῶτ̣ον μὲν τὰ ἐλάττονα διδοὺς ἑαυτῷ ὁ ἅγιος· οὐ γὰρ ἥρμοζεν λέγειν αὐτόν· 291 πρίν με εἶναι ἐν τῇ "βασιλείᾳ τῶν οὐρανῶν" καὶ τῇ ἐν ἐπαγγελίαις σ̣ου τοῦ θεοῦ γῇ ····· ·· ἐτύγχανεν ἐλαττ····· ····υτων τυγχάνουσιν̣. ἔπειτα βούλεται τοὺς ἀκούοντας π̣αιδευθῆναι περὶ τῆς κρίσεως, ὅτι οὔπω συνέβαινεν διόρθωσις ταῖς πράξεσιν. σημ»ε»ιωτέον δέ, ὅτι τὸ γῆς ὄνομα πολλάκις καὶ γνώμην τὴν φαύλην φησίν. του´̣τῳ δὲ δηλοῦται τὸ "ἐ βαθύνατε εἰς τὴν κάθισιν" καὶ τὸ "εἰσελεύσονται εἰς τὰ κατώτατα τῆς γῆς". ···· ἐπεκαλεσαν το τα···ν̣····· ··ν ἐπὶ τῶν γεώδων. τοῦτο δὲ τοῖς "φοροῦσι τὴν εἰκόνα τοῦ χοϊκοῦ" ἁρμόζει. λέγεται δὲ πολλάκις γῆ καὶ ἡ ψυχή, ἀλλ' ὅτε μὲν ἀρετὴν ἔχει, ἀγαθή, ὅτε δέ ἐστιν πετρώδης καὶ ἀκανθοφόρος, κακή. πρὸς τοὺς φιλοῦντας δὲ τὴν ἐν τῷ βίωι τούτῳ ἡδονὴν λέγει τὸ πληκτικόν· "οὐκ ἔστιν φέγγος οὐδὲ ὁρᾶν ζωὴν βροτῶν." ὑπολαβὼν δὲ Σωφὰρ ὁ Μιναῖος λέγει· ὁ τὰ πολλὰ λέγων καὶ ἀντακούσε»ται», ἢ καὶ ὁ εὔλαλος οἴεται εἶναι δίκαιος. οὐ τὴν καθήκουσαν εὐλάβειαν περὶ τὸν ἅγιον ἔχοντες θρασύτερον ἢ προσῆκεν αὐτῷ προσεφέροντο, πολλὰ λέγειν αὐτὸν οἰόμενοι, ἐπεὶ τὸν 292 σκοπὸν τῶν π̣ροσαγγελλομένων ἠγνόουν. κρίνεται δὲ τὸ πολλὰ λέγειν οὐκ ἐκ τ̣οῦ πλήθους τῶν̣ λόγων· ἔστιν γὰρ ὅτε ····· ······ τῶν πραγμάτων ····· ····· ἔχει· ἀλλ' ὅτε ἀλληνάλλως λεγο´̣μενα ὅπερ συμβαίνει ····· ··πεντε ῥήματι ασ····· ····· ·σιν. καταδρομῇ δὲ χρώμενος πρὸς αὐτὸν ὡς πολλὰ λέγοντα ἐπιφέρει καὶ τὸ "ἢ «ὁ» εὔλαλος οἴεται εἶναι δίκαιος", πιθα̣νὸν τυγχάνον. πολλοὶ γὰρ τῶν ἁμαρτανόντων λόγους ἐκ λόγων ἐξάπτ̣οντες οἴονται κρύπτειν τὰ ἁμαρτήματα τῇ πιθανότητι τῶν λόγων, ὑποκλέπτειν θέλοντες τῶν πεπραγμένων αὐτοῖς τὴν χαλεπότητα· ἀλλ' οὐ τοιοῦτος ὁ δίκαιος Ἰὼβ πρὸς θεοῦ μαρτυρούμενος. οὐ καθηκόντως οὖν, ὡς ἐλέχθη, αὐτῷ προσεφ̣έροντο διὰ τὸ τὴν αἰτίαν τῶν ἐπαγομένων αὐτῷ ἐπιπόνων ἁμαρτίαν̣ λογίζεσθαι· δι' ἣν πλάνην ····· αἰνίττεται αὐτῷ, ὅτι εἰ καὶ ····· διεξε··· τοὺς λόγους ····· ··ι̣, οὐ δι̣ὰ τοῦτο δίκαιός ἐστιν. εὐλογημένος γεννητὸς γυναικὸς ὀλιγόβιος. πιθανῷ μὲν χρῆται λόγῳ νῦν, τῆς δὲ καθηκούσης γνώσεως τοῦ ἀνδρὸς ἀπολείπεται. λέγει τοίνυν, ὅτι κἂν εὔλαλός τις ᾖ καὶ διὰ τῆς τῶν λόγων τῶν παρ' ἑαυτοῦ προφερομένων πιθανότητος οἴ293 ηται δίκαιος εἶναι, ἀλλά γε γιγνώσκειν δεῖ αὐτόν, ὅτι ὀλιγόβιός ἐστιν. κἂν ····· ····· ·οις τις 72 εὐλογημένος ὑπὸ θεοῦ νομισθῇ ὡς πολυετής– γενέσθαι γὰρ καὶ πολυχρόνιον ἄνθρωπον εὐλογημένον ἐνόμιζον–, ἀλλὰ καὶ οὗτο̣ς ὡς πρὸς τὸν μέλλοντα αἰῶνα ὀλιγόβιός ἐστιν· διὰ τ̣····· ····· δεῖξαι αὐτῷ βουλόμενος, ὅτι οὐκ ἔχει τῶν πραγμάτων ἐπιστήμην ἀκριβῆ, ὀλιγόβιος γ̣ὰρ ὢν κατὰ τοὺς ἀνθρώπους. δῆλον δὲ τοῦτο ἐκ τῶν ἑξῆς ἐπιφερομένων· γεννητὸν δὲ γυναικὸς περιφραστικῶς τὸν ἄνθρωπον ση̣μ̣αίνει. ἔχομεν τοῦτο ὑπὸ τοῦ κυρίου λεγόμενον· "μείζων ἐν γεννητοῖς γυναικῶν Ἰωάννου οὐδείς ἐστιν." χαριέντως οἱ εἰς τοῦτο λ̣όγοι ··· παρατίθενται διαστέλλοντες τὸν Ἰησοῦν ἀπὸ τῶν γεννητῶν διὰ γυναικὸς διὰ τὸ παρθένιον εἶναι αὐτόν· χαριέντως δὲ ἐροῦμ̣εν, ὅτι αὐτου῀̣ ···ηται· "γενόμενος ἐκ γυναικός", δηλοῦντος ἐνταῦθα τοῦ τῆς γυναικὸς ὀνόμ̣ατος τὴν θήλειαν. κ̣αὶ τῷ ὄντι ὀλίγος ἐστὶν ὁ χρόνος ἀνθρώπινος· καὶ τούτου δ»ε»ῖγμα τὸ παρὰ Παύλου εἰρημένον· εἰ ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ ἠλπικότες ἐσμὲν μόνον, ἐλεεινότεροι πάντων ἀνθρώπων ἐσμέν." αὕτη γὰρ ἡ τοῦ συνθέτου ἀνθρώπου ζωή ἐστιν. εἰ δὲ τὴν 294 τῷ λογικῷ προσοῦσαν ζωὴν νοήσοις, οὐκ ὀλιγοψυχήσαις ἄν·

ἀθάνατος γὰρ ἡ ψυχή. εἰ γοῦν τὴν Μαθουσάλα ζωὴν συνκρίνοις, καὶ αὕτη ὀλίγη ἂν εἴη πρὸς τὴν ἐν τῷ μέλλοντι αἰῶνι ζωὴν καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἀθανασίαν. μὴ πολὺς ἐν ῥήμασιν γίνου, οὐ γάρ ἐστιν ὁ ἀντικρινόμενός · σοι. ο····· ··τη`̣ν ἀρετὴν τοῦ ὑπο̣τ̣·····, ω῾̣ς προείρηται, ἀγνοῶν καὶ τὸν σύμφωνον σκοπὸν τῶν ἀπαγγελλομένων πρὸς αὐτοῦ, λέγει αὐτῷ· "μὴ πολὺς ἐν ῥήμασιν γίνου." ὁ δὲ θεῖος λόγος παι̣δ̣εύων τὸ ἐν λόγ̣οις περιττὸν ἐπ̣έχειν φησίν· "ἐκ πολυλογίας οὐκ ἐκφεύξῃ ἁμαρτίαν," πολυλογίαν ἐνταῦθα μὲν τὴν μὴ προσ ηκόντων ἀπαγγελίαν λέγων. ἔστιν δὲ ·····σ̣του··αν καὶ κα····· · λ̣αλεῖν. ὅτι δὲ οὐ τὸ πλῆθος τῶν ἀπαγγελλομένων λ̣όγων τὸ πολύλογον ποιεῖ, δ̣ηλοῖ ὁ ἀπόστολος "μέχρι μ̣εσονυκτίου παρατείν̣ω̣ν̣ τὸν λόγον" πρὸς τοὺς ἀκούοντας̣. θαυμάσαι δέ ἐστιν αὐτοῦ τὴν κατὰ τοῦ Ἰὼβ θρασύτητα, ὅτι καίτοι ἀποκρινόμενος πρὸς αὐτὸν ἔφασκεν μὴ εἶναι τὸν ἀνταποκρινόμενον αὐτῷ· διὰ τού295 του ······ ··· δεῖ θρασύτερόν τιν̣α ····· ··ενεχθῆναι του το ······ ····μενει τῷ διὰ φαυλότητα αὐτὸν πάσχειν, τὴν ἑτέραν ἀγνοῶν αἰτίαν. μὴ γὰρ λέγε, ὅτι καθαρός εἰμι τοῖς ἔργοις καὶ ἄμεμπτος ἐναντίον αὐτοῦ. ὡς πρὸς τὴν ἰδίαν ὑπόλημψιν ἀγνοῶν αὐτοῦ τὴν καθαρότητα τρόπον τινὰ παραίνεσιν αὐτῷ προσάγει οἰόμενος, ὅτι ἀθέτησίς ἐστιν τῆς προνοίας ἡ τούτου τῆς καθαρότητος καὶ τοῦ ἀμέμπτου ὁμολογία· οἴ ονται γὰρ οἱ φίλοι, ὅτι εἰ μὴ ἦν ἁμαρτήσας, οὐ περιέπιπτεν σκυθρωποῖς. οὐκ ἔχουσιν δὲ δεῖξαι, ὅτι εἶπεν ὁ Ἰὼβ πρὸς θεόν· ἄμεμπτός εἰμι ἐναντίον σου. ᾔδει γάρ, ὅτι "ἄστρα οὐ καθαρὰ ἐνώπιον αὐτοῦ", καὶ τὸ ὑπὸ τῶν δικαιοσύνην κατορθωσάντων λεχθέν· "ὡς α ῥάκος ἀποκαθημένης πᾶσα ἡ δικαιοσύνη ἡμῶν ἐναντίον σου." ὡς πρὸς σὲ γὰρ τὸν δικαστὴν ὄντα δικαιοσύνην, κἂν ἔχωμεν δικαιοσύνην, ἀμαυρὰν αὐτὴν ἔχομεν ὡς πρὸς σέ. καὶ Παῦλος δὲ λέγων· "οὐδὲν ἐμαυτῷ σύνοιδα" καὶ ἐπάγων· "ἀλλ' οὐκ ἐν τούτῳ δεδικαίωμαι" δ»ε»ίκνυσι τὸ τῆς γενητῆς φύσεως ἀσθενές. 296 ἀλλὰ πῶς ἂν ὁ κύριος λαλήσαι πρὸς σέ; καὶ ἀνοίξῃ χείλη αὐτοῦ μετὰ σοῦ; ἐπειδὴ φαι´̣νονται ·····οι ὄντες καὶ αὐτοὶ ····· ····· λόγων ἐχόντων ἐντρέχε̣ιαν, εἰ καὶ περὶ ἓν ἐσφάλησαν–εἴρηται γὰρ πρός τινος αὐτῶν· "ἐπερώτησον γὰρ γενεὰν πρώτην, ἐξιχνίασον δὲ κατὰ γένος πατέρων"– δῆλον, ὅτι λαλιὰν θεοῦ καὶ χειλέων αὐτοῦ ἄνοιξιν οὐκ ἀνθρωποπαθῶς φησιν. λέγει οὖν, ὅτι "μὴ λέγε σύ· καθαρός εἰμι·" εὐτρέπιζε δὲ σεαυτὸν εἰς καθαρότητα, ἵνα οὕτω πρὸς σὲ λαλήσῃ θεὸς καὶ ἀνοίξῃ τὰ χείλη αὐτοῦ μετὰ σοῦ δι' ἀγαθότητα. λαλιὰν δὲ αὐτοῦ καὶ χείλη αὐτοῦ τὴν ἐν διανοίᾳ ἀοράτως γιγνομένην ὁμιλίαν ἐκλημπτέον. ὅτι δὲ τὰ χείλη τὸν λόγον δηλοῖ, διδάσκει τὸ παροιμιῶδες λόγιον· "χείλη δὲ σοφῶν δέδεται αἰσθήσει·" ἀλλὰ καὶ τὸ "ἄδικα χείλη μακρὰν ἀπὸ σοῦ ἄπωσαι." εἶτα ἀναγγέλλει σοι δύναμιν σοφίας, ὅτι διπλοῦς ἔσται τῷ κατὰ σέ. δηλοῖ, ὅτι λαλῶν πρὸς σὲ θεὸς διδάξει σε, ὅτι σοφῶς ταῦτα 73 ἐπήγαγεν. διακείμενος δέ, ὅτι ὡς περὶ ἀνταποδόσεως διδάξει αὐτὸν ὁ θεὸς δικαίας, ταῦτα τῷ Ἰὼβ ἔλεγεν. ἔστιν μὲν οὖν ἀληθῶς, ὅτε δι' ἁμαρτίας θεὸς ἐπάγει ἐ297 πίπονα, κατανοῆσαι τῷ δυναμένῳ τὴν μετὰ σοφίας αὐτοῦ καὶ ἐν τοῖς πικροῖς ἐπαγωγήν, ὅτι οὐκ ἀμυνόμενος, ἀλλ' ἰατρικῶς καὶ πρὸς ὑγίειαν ψυχῆς ἐπάγει τὰς θλίψεις· ὅπερ ἐπιστάμενος εἷς τῶν ἁγίων ἔφη· "εὐλογήσω σε, κύριε, ὅτι ὠργίσθης μοι εἰς σωτηρίαν." χαρίσματος δὲ θείου ἐστὶν τὸ δέξασθαι γνῶσιν τῶν τοῦ θεοῦ κριμάτων, περὶ ὧν εἴρηται· "τὰ κρίματά σου ἄβυσσος πολλή." τοσοῦτον δὲ γιγνώσκομεν, ὅτι πρὸς τὸ συμφέρον ἐπιτελοῦνται, κἂν μὴ καταλαμβάνωμεν. καὶ ἔστω ὡς ἐπὶ παραδ»ε»ίγματος νῆσός τις ἀφωρισμένη, εἰς ἣν τοὺς πταίοντας καὶ σφαλλομένους ἄρχων ἐκπέμπει· δίκαιος δὲ οὗτος ὑποκεῖσθαι δῆλος, ὡς πᾶς, ὅστις γοῦν εἰς τὴν νῆσον ἀποστέλλεται ἐκεῖσε οἰκῆσαι, ἁμαρτὼν τοῦτο ὑπομένει, κἂν μὴ τὴν ἀκριβῆ αἰτίαν τοῦ σφάλματος γιγνώσκωμεν. ἀπόδ»ε»ιξιν δὲ τοῦ σοφίᾳ πάντα ποιεῖν τὸν θεὸν ἐπάγει λέγων, ὅτι "διπλοῦς ἔσται τῷ κατὰ σέ", διπλοῦν, ὡς ἡγοῦμαι, λέγων τὸν ἀσυνκρίτῳ ὑπεροχῇ διαφέροντα, ἀσθενῶς τῆς λέξεως ὑπ' αὐτοῦ προενεχθ»ε»ίσης. ὅτι δὲ τὰ κρίματα τοῦ θεοῦ βαθεῖαν ἔχει τὴν γνῶσιν, διδάσκει 298 ∆αυὶδ μακάριος, ᾧ "τὰ ἄδηλα καὶ τὰ κρύφια τῆς σοφίας" πεφανέρωται λέγων· "ἐθαυμαστώθη ἡ γνῶσίς σου ἐξ ἐμοῦ· ἐκραταιώθη, οὐ μὴ δύνωμαι πρὸς αὐτήν." καὶ ἕτερος περὶ τῆς σοφίας λέγει· "ε»ἶ»πα· σοφισθήσομαι, καὶ αὐτὴ ἐμακρύνθη μακρὰν ἀπ' ἐμοῦ ὑπὲρ ὃ ἦν. καὶ βαθὺ βάθος· τίς εὑρήσει αὐτήν;" καὶ τότε γνώσῃ, ὅτι ἄξιά σοι

ἀπέβη ἀπὸ κυρίου ὧν ἡμάρτηκας. ἔτι τῆς αὐτῆς ἐχόμενος διανοίας ὡς πρὸς ἁμαρτήσαντα διαλεγόμενός φησιν, ὅτι εἰ λαλήσαι κύριος πρὸς σὲ καὶ ἐπιστήσαι σε κατὰ τὴν σοφίαν ἑαυτοῦ, ἐξ̣ οὗ γνοὺς τὴν ὑπεροχὴν αὐτοῦ μαθήσει, "ὅτι ἄξιά σοι ἀπέβη ἀπὸ κυρίου ὧν ἡμάρτηκας". προπετείᾳ δὲ ταῦτα οὗτος λέγει μὴ ἐπιστάμενος τῶν ὑπὸ θεοῦ γιγνομένων τὰς αἰτίας πρὸς ἐπιστάμενον, ὅτι ἀνδρ»ε»ίας ἕνεκεν ταῦτα ὑπέμενεν τὸν ἀπὸ θεοῦ ἔπαινον ἀπεκδεχόμενος τὸν εἰπόντα· "οἴει δέ με ἄλλως σο»ι» κεχρηματικέναι ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος;" αὐτὸς γὰρ "ὁ ποιῶν πάντα καὶ μετασκευάζων" οἶδεν ἑκάστου τὸ κρίμα. μὴ ἴχνος κυρίου εὑρήσεις, ἢ εἰς τὰ ἔσχατα ἀφίκου, ἃ ἐποίησεν ὁ παντοκράτωρ. ἀπό τινος πιθανοῦ θρασέως διαλέγεται 299 τῷ ἁγίῳ· ἐπεὶ γὰρ οἶδεν, ὅτι μέγα ἐστὶν τὰ»ς» τῆς προνοίας διοικήσεις καταλαβεῖν, ποιεῖται λόγον πρὸς αὐτὸν φάσκων· "μὴ ἴχνος κυρίου εὑρήσεις ἢ εἰς τὰ ἔσχατα ἀφίκου", ἔσχατα λέγων τὰς τῶν γιγνομένων ἐκβάσεις. ἐλέγχεται δὲ καὶ οὗτος καὶ οἱ ἄλλοι φίλοι· ὡς γὰρ κατειληφότες, ὅτι δι' ἁμαρτίας ταῦτα πάσχει, κατέτρεχον αὐτοῦ. ἔστιν δὲ καὶ ἄλλως τὰ ἔσχ̣ατα νοῆσαι· καθὸ καὶ εἴρηται· "ἀνάγων νεφέλας ἐξ ἐσχάτου τῆς γῆς." καὶ ἔτι τὸ ἔσχατον τοιοῦτον, οὗ χάριν τὰ ἄλλα πάντα, αὐτὸ δὲ οὐδενὸς ἕνεκεν. ε᾿̣π̣ὶ δὲ παραδείγματος· τέλος ἡ ὑγίεια· διὰ γὰρ ταύτην τὰ ἄλλα, βοηθήματα λέγω, καὶ κάματοι καὶ σπουδαὶ εἰς τοῦτο. λέγεται δὲ καὶ τὰ πέρατα τοῦ κόσμου ἔσχατα· καθὸ εἴρηται· "ὠκεανὸς ἀπέραντος ἀνθρώποις καὶ οἱ μετ' αὐτὸν κόσμοι ταῖς αὐταῖς ταγαῖς τοῦ δεσπότου διιθύνονται." ἔννοιαν ἔχων ὁ ψαλμῳδὸς περὶ θεοῦ ὡς ἐκπεριειληφότος καὶ τὰς ἀρχὰς καὶ τὰ τέλη καὶ συνόλως πάντα τὰ ὑπ' αὐτοῦ γιγνόμενα ἔλεγεν· "ἰδού, σύ, κύριε, ἐποίησας πάντα τὰ ἔσχατα καὶ τὰ ἀρχαῖα." ὑψηλὸς ὁ ο»ὐ»ρανός, καὶ τί ποιήσεις; βαθύτερα δὲ τῶν ἐν ᾅδου τί οἶδας; ἢ μα300 κρότερα μέτρου γῆς ἢ εὔρους θαλάσσης; δ»ε»ῖξαι βούλεται διὰ πάντων τούτων, ὅτι ἡ τῶν ἀνθρώπων γνῶσις μεμετρημένη ἐστίν, μὴ ἐφικνουμένη τὰ τοῦ θεοῦ κρίματα. καὶ νῦν γοῦν· οὐρανός, φησίν, ἔστιν καὶ ᾅδου βαθύτερα καὶ μακρότερα γῆς καὶ τοῦ εὔρους τῆς θαλάσσης· λέγε τι περὶ αὐτῶν, εἰ δύνασαι. αἰνίττεται δὲ ἴσως, ὅτι κἂν ἐπιχειρήσῃ τις περὶ γῆς καὶ θαλάττης καὶ οὐρανοῦ περιλαλῆσαι, ἀλλὰ τὰ ὑπερέκεινα ἀγνοεῖ. δύναται τοῦτο ἐλέγχειν τοὺς περὶ Ἑλληνικὴν σο φίαν ἐπ̣ειρημένους καὶ ἐξ 74 αὐτῆς οἰομένους λέγειν τι περὶ οὐρανοῦ φύσεως ἢ γῆς καὶ θαλάττης, ὅταν καὶ περὶ τούτων κενὸν ὑποτίθενται καὶ περὶ ᾅδου πολλὰ λέγοντες, ὅτι τε ψυχῶν ἐστιν χωρίον καὶ ἄλλα, καὶ ῥάπτουσιν λόγους, ὧν τὴν ἀπόδ»ε»ιξιν φανερὰν καταστῆσαι οὐ δύνανται· ἀμέτοχοι γὰρ ὄντες πνεύματος ἁγίου τὴν περὶ τούτων ἀκριβῆ γνῶσιν οὐκ ἔχουσιν τῶν ἁγίων "ἐπὶ γῆς περιπατούντων καὶ ἐν οὐρανῷ ἐχόντων τὸ πολίτευμα", ὥστ' ἂν εἰπεῖν· "ὁ θεὸς δέδωκέ»ν» μοι τῶν ὄντων γνῶσιν ἀψευδῆ, εἰδέναι σύστασιν κόσμου καὶ ἐνέργειαν στοιχείων, ἀρχὴν 301 καὶ τέλος καὶ μεσότητα χρόνων" καὶ τὰ ἑξῆς. ἐὰν δὲ κατασκάψῃ τὰ πάντα, τίς ἐρεῖ αὐτῷ· τί ἐποίησας; καὶ τοῦτο ἀληθῶς λέγει, εἰ καὶ πρὸς τὸν σκοπὸν μὴ βλέπων τὸν πρέποντα. "τίς γὰρ ἀνθίσταται τῷ βουλήματι τοῦ θεοῦ;" ὅμοιον τούτῳ· "μὴ ἐρεῖ τὸ πλάσμα τῷ πλάσαντι· τί με ἐποίησας οὕτω;" θρασέως δὲ αὐτῷ εἴρη ται τὸ "ἐὰν καταστρέψῃ τὰ πάντα". ἐξὸν δὲ περὶ διοικήσεως εἰπεῖν, ἴσως δὲ αἰνιττόμενος τῷ Ἰώβ, ὅτι εἰ καὶ ἀλγεῖς, ἀλλ' οὐ δύνασαι εἰπεῖν· τί ἐποίησας; δικαίως γὰρ γέγονεν· ἥμαρτες γάρ. ἀμέλει, το̣υ῀̣τ̣ο οὐ π̣ιστου῀̣ται αὐτοῦ τὴν διάλημψιν. αὐτὸς γὰρ οἶδεν ἔργα ἀνόμων· ἰδὼν δὲ ἄτοπα, οὐ παρόψεται. σαφὲς δή, ὅτι δι' αὐτὸν εἶπεν τὸ "ἐὰν δὲ καταστρέψῃ"· οἶδεν γάρ, φησίν, τὰ τῶν ἀνθρώπων ἔργα μὴ παρορῶν τὰ πταίσματα–δ»ε»ικνὺς τοῦ θεοῦ τὸ ἀναπόδραστον–ὁρᾷ δὲ αὐτὰ ἐν τοῖς φαύλοις. χρήσιμον πρὸς τοὺς ἀμελεῖς τὸ ῥητόν. ἄνθρωπος δὲ ἄλλως νήχεται λόγοις, βροτὸς δὲ γυναικὸς γεννητὸς ἴσα ὄνῳ ἐρημίτῃ. τὸ τῆς τοῦ θεοῦ τῆς γνώσεως ἀσφαλὲς παραβάλλων ταῖς τῶν ἀνθρώπων ἐπιβολαῖς νήχεσθαι αὐτοὺς ματαίως φησὶν ἐρημίτῃ αὐτὸν ὄνῳ 302 παραβάλλων, διὰ τούτου παριστῶν τὸ σφόδρα τῶν ἀνθρώπων νωθὲς πρὸς τὴν κατάλημψιν τῶν κριμάτων ὑπερβολικῷ χρώμενος τῷ λόγῳ. οἱ μὲν γὰρ ἐθάδες ὄνοι καὶ περὶ πόλιν ὄντες ἔχουσί τι ἐκ τῆς συνηθείας ἐπιγνωστικὸν τοῦ ἐρημίτου καὶ διὰ τὸ φύσει νωθὲς καὶ τὸ ἄγριον καὶ τὰ τῆς συνηθείας τῶν ἡμέρων ἀφῃρημένου, ᾧ παρεικάζει τὸ ἀνθρώπινον γένος εἰς τὴν τῶν κριμάτων γνῶσιν. τοῦτο βεβαιοῦται καὶ ἐκ τοῦ

μακαρίου ∆αυὶδ προσωποποιουμένου τὴν τῶν ἀνθρώπων περὶ κρίματα ἄγνοιαν ἐν τῷ λέγειν· "ἰδού, οὗτοι ἁμαρτωλοὶ καὶ εὐθηνοῦνται, εἰς τὸν αἰῶνα κατέσχον πλούτου. καὶ εἶπα· ἄρα ματαίως ἐδικαίωσα τὴν καρδίαν μου καὶ ἐνιψάμην ἐν ἀθῴοις τὰς χεῖράς μου. καὶ ἐγενόμην μεμαστιγμένος ὅλην τὴν ἡμέραν." καὶ μετὰ ταῦτά φησιν· "κτηνώδης «ἐγενήθην» παρὰ σοί." εὖ δὲ τὸ "παρὰ σοί"· ὡς γὰρ πρὸς τὴν τοῦ θεοῦ γνῶσιν κτηνώδης, φησίν, ἐγενόμην. εἶτα ἵνα δ»ε»ίξῃ, ὅτι ἀνθρώπων πρόσωπον ἦν, ὃ ἀνέλαβεν, φησίν· "ἐ γὼ δὲ διὰ παντὸς μετὰ σοῦ", δηλῶν ὅτι· τῇ σῇ μετουσίᾳ καὶ μετοχῇ ὅτι γιγνώ303 σκω, οἶδα. τῷ "κτηνώδης ἐγενόμην παρὰ σοὶ" ὅμοιον τὸ "ἐγὼ δὲ ἄλογός εἰμι" καὶ τὸ "ἐγώ εἰμι γῆ καὶ σποδός". εἰ γὰρ σὺ καθαρὰν ἔθου τὴν καρδίαν σου, ὑπτιάζεις δὲ χεῖρας πρὸς αὐτόν, εἰ ἄνομόν τι ἐστὶν ἐν χερσίν σου, πόρρω ποίησον αὐτὸ ἀπὸ σοῦ· ἀδικία δὲ ἐν διαίτῃ σου μὴ αὐλισθήτω. καθάπερ διδάσκαλον ἑαυτὸν εἰσάγων προτροπὴν δῆθεν αὐτῷ προσάγει λέγων, ὅτι εἰ καὶ σφόδρα καθαρὸς εἶ οὕτως, ὡς ἀεὶ εἰς εὐχὴν τὰς χεῖρας ἀνατείνειν αἰτοῦντα τὰ ἀπὸ τοῦ θεοῦ, εὐτρεπὴς ἔσο καὶ τὸ ὑπολειπόμενον ἐν σοὶ φαῦλον ἀπώσασθαι, ἀλλὰ καὶ ἀδικία ἐν σοὶ μὴ αὐλιζέσθω. ὅ ἐστιν· κἄν πως γένηταί σε ἐν ἀρχῇ τοῦ ἀδικεῖν γενέσθαι, ἀλλὰ μὴ παραμενέτω ἡ κακία ὡς αὐλίζεσθαι ἐν τῷ βίῳ τῷ σῷ. ταῦτα δέ φησιν, ὅτι κατάλληλος τῇ τῆς ψυχῆς καθαρότητι τῇ κατὰ σύνεσιν ἔστω καὶ ἡ ἠθικὴ ἀρετή. τούτῳ ὅμοι ον τὸ "ἐπαίροντες ὁσίους χεῖρας χωρὶς ὀργῆς καὶ διαλογισμοῦ." διασφάλλεται δέ πως οἰόμενος μὲν δυνατὸν εἶναι καθαρὰν ἔχειν καρδίαν καὶ πράξεις ἀδίκους. τούτου δὲ τὸ ἐναντίον λέγοι ἄν τις δυνατὸν εἶναι «πράξεις δικαίας καὶ μὴ» καθαρὰν ἔχειν καρδίαν φάσκων τὸν 304 ἐλεημοσύνην ποιοῦντα πρὸς τὸ θεαθῆναι τοῖς ἀνθρώποις τῆς καρδίας ῥερυπωμένης τὴν πρᾶξιν φαίνεσθαι ἴσην. 75 οὕτως γὰρ ἀναλάμψει σου τὸ πρόσωπον ὥσπερ ὕδωρ καθαρόν. λέγει, ὅτι πάσης ἀπηλλαγμένος κηλῖδος καὶ ἀδικίας καθαρὸν ὥσπερ ὕδωρ ἕξεις τὸ πρόσωπον· δῆλον δέ, ὅτι τὸ τῆς ψυχῆς λέγει. παντὸς γὰρ μολυσμοῦ χωρισθεὶς τῷ ὄντι ὁ ἄνθρωπος καθαρὸν καὶ εἰλικρινὲς τὸ "κατ' εἰκόνα" ἐπιδ»ε»ίξει. ἐκδύσῃ δὲ ῥύπον καὶ οὐ μὴ φοβηθήσῃ. ἀνωμάλως μὲν κινεῖται τῷ λόγῳ. μετὰ γὰρ τὸ "ἀναλάμψει τὸ πρόσωπον ὥσπερ ὕδωρ καθαρὸν" λέγειν πάλιν "ἐκ δύσῃ ῥύπον" ἀνωμαλία πολλή. ὅμως δὲ τοῦτο λέγει, ὅτι εὐτρεπίζων σεαυτὸν εἰς καθαρότητα παντὸς ἀπαλλαγήσῃ ῥύπου ὥστε ἄφοβον εἶναι καὶ μηκέτι δεδοικέναι ἀνταπόδοσιν. πιθανῶς δὲ καὶ τοῦτο λέγει, ὅτι μετὰ ἔκδυσιν ῥύπου ἄφοβός ἐστι· "διανοίας" γὰρ καὶ "τὰ κρυπτὰ" ὁρῶν ὁ θεὸς οὐ κολάζει τὸν τοιοῦτον· ἄνθρωποι μὲν γὰρ ἅτε τὸ κρυπτὸν ἀγνοοῦντες καὶ μεταγνόντα τ̣ι̣νὰ λαβόντες ἐλεγχόμενόν τε ὡς πάλαι ἁμαρτόντα κολάζουσιν. θεὸς δὲ τὴν παροῦσαν ἀρετὴν ἀπο305 δεχόμενος τῶν παλαιῶν ἁμαρτημάτων ἀμνημονεῖ, καθὼς τὸ μετανοοῦν παριστᾷ πρόσωπον λέγον· "μὴ μνησθῇς ἡμῶν ἀνομιῶν ἀρχαίων. καὶ τὸν κόπον ἐπιλήσῃ ὥσπερ κῦμα παρελθὸν καὶ οὐ μὴ πτοηθήσῃ. τὸν ἐκ τῶν π̣ληγῶν κόπ̣ον, ὃν ἐνόμιζον δι' ἁμαρτίας παθεῖν τὸν ἅγιον, φησὶν ἔνθα ἐπιλησθήσεσθαι καὶ ῥᾳδίως παρελθεῖν ὡς κῦμα μηδὲν αὐτοῦ πτοουμένου. λήθην δὲ λέ γει δηλονότι οὐ τὴν παντελῆ τῆς μνήμης φθίσιν, ἀλλὰ τὴν πάροδον τῶν ἀνιῶν· καθὸ καὶ περὶ τῶν δικαίων εἴρηται· "ἐπιλήσονται γὰρ τὴν θλῖψιν αὐτῶν τὴν πρώτην καὶ οὐ μὴ ἀναβῇ αὐτῶν ἐπὶ τὴν καρδίαν." "ἐν ἡμέρᾳ γὰρ ἀγαθῶν ἀμνηστία κακῶν." ἡ δὲ εὐχή σου ὥσπερ ἑωσφόρος, ἐκ δὲ μεσημβρίας ἀνατέλλει σοι ζωή. ὡς ἑπόμενον τοῦτο λέγει τοῖς φθάσασιν, ὅτι εἰ καθήραις σεαυτὸν ὡς μηδὲ εἰ»ς» ῥύπον γενέσθαι, ἡ εὐχή σου λάμψει ὥσπερ ἑωσφόρος. σημαίνει δὲ αὐτῷ τοῦτο τὸν ἑωθινὸν τάχα φωτισμόν, καθ' ὃν ἄρχεται τὸ τῆς ἀρετῆς φέγγος· οὕτω δὲ ἰσχύσει τὸ φῶς ὡς τὸ ἀκμαῖον. σκόπει δέ, τί αὐτῷ βούλεται τὸ "ἀνατέλλει σοι ζωή", μή που τὴν ἀρετήν

φησιν ἢ τὴν μέλλουσαν ζωὴν ἢ τὴν ἄνευ πόνων ζωὴν μεταβα306 λόντων τῶν ἐπιπόνων. ἡ δὲ φωτεινὴ ζωὴ ὑπὸ τοῦ "ἡλίου τῆς δικαιοσύνης" πεφωτισμένη τυγχάνει. εἴρηται· "τὸ πρωὶ παραστήσομαί σοι καὶ ἐφόψομαι." πεποιθώς τε ἔσῃ, ὅτι ἔστιν σοι ἐλπίς. καὶ π̣άλιν αὐτόν φησιν ἐκ τῆς προπαρασκευῆς πιστεύειν περὶ τῶν ἐλπιζομένων ἀγαθῶν. ταῦτα μὲν ····· · δῆλον δέ, ὅτι ἡ τῆς ψυχῆς ι̣······ ·· τὴν θείαν ἐλπίδα πρ····· · ἕπεται γὰρ τῷ "κατὰ θεὸν ζῆν" βουλομένῳ τὰ ἀίδια, καθὰ Παῦλος λέγει· "νυνὶ μένει πίστις, ἐλπίς, ἀγάπη." ἐκ δὲ μερίμνης καὶ φροντίδος ἀναφανεῖταί σοι εἰρήνη. τοῦτο λέγει, ὅτι ἀπαλλαγεὶς τῶν ἐπιπόνων καὶ ἀνιαρῶν διὰ τὴν ἐλπίδα τὴν γεγε_6_ν_η_μ_έ6νην ἐκ τῆς προπαρασκευῆς "ἀναφανεῖταί σοι εἰρήνη", εἰρήνην λέγων τὴν τῶν περιστάσεων ἀνάπαυσιν. ἔχομεν δὲ ἐν τοῖς θείοις γράμμασιν περὶ εἰρήνης λεγόμενα τῆς κατὰ ψυχήν, περὶ ἧς λέγεται· "εἰρήν̣η ν πολλὴ ν τοῖς ἀγαπῶσίν σε καὶ οὐκ ἔστ»ι» ἐν αὐτοῖς «ς»κάνδαλον." αὕτη δὲ ἀταραξία οὖσα τῆς ψυχῆς καρπός ἐ»ς»τι τοῦ ν πνεύματος· "ὁ γὰρ καρπὸς τοῦ πνεύματος ἀγάπη, χαρά, εἰρήνη." ἀπὸ ταύτης μακαρίζονται περὶ ὧν λέγεται· "μακάριοι οἱ εἰρηνοποιοί, ὅτι υἱοὶ θεοῦ κληθήσονται." ἐπὰν γάρ 307 τις τὴν ἑαυτοῦ "μέριμναν ἐπὶ κύριον ἐπιρίψῃ", ἕξει ταύτη̣ν τὴν εἰρήνην· ὁ ἁμαρτωλὸς δὲ οὐκ ἔσται ἐν ταύτῃ τῇ εἰρήνῃ· "πᾶς γὰρ βίος ἀσεβοῦς ἐν φροντίδι" τεταραγμένῃ. ἡσυχάσεις δὲ καὶ οὐκ ἔσται ὁ πολεμῶν σε· μεταβαλόμενοι δὲ πολλοί σου δεηθήσονται. ἐπίστησον, εἰ πάλιν τη`̣ν ἡσυχίαν οὗτός φησιν τὸ μηκέτι τρόπον τινὰ διὰ τα`̣ς κακώσεις ὀνειδίζεσθαι ὡς φαῦλον· τούτου ἐπιφερομένου ἐπάγει τὸ "μεταβαλόμενοι δὲ πολλοί σου δεηθήσονται" δηλῶν, ὅτι οἱ πρότερον κατατρέχοντες διὰ τὴν περὶ σὲ μεταβολὴν δεηθήσονταί σου. ἡ κυρίως δὲ ἡσυχία ἡ τῆς ψυχῆς ἀταραξία τῷ ἁγίῳ δίδοται λέγοντος τοῦ λόγου· "ἀναπαύσεται ἑ´̣καστος ὑποκάτω ἀμπέλου αὐτοῦ καὶ ὑποκάτω 76 συκῆς αὐτοῦ καὶ οὐκ ἔσται ὁ ἐκφοβῶν." τοῦτο δὲ οὐκ αἰσθητῶς· ἀλλ' ὁ ἔχων τὸν πρακτικὸν βίον διὰ τῆς συκῆς δηλούμενον καὶ τὸν θεωρητικόν, ὃς διὰ τῆς ἀμπέλου σημαίνεται–εὐφροσύνης ποιητικὸν τυγχάνον–, ἄφοβος λοιπόν ἐστιν οὐκ ἔχων διάβολον ἐκφοβοῦντα ἢ δαίμονας. ὁ δ' ἐν κακία οὐχ ἡσυχάζει ὧδε κἀκεῖ τοῦ λογισμοῦ περιφερομένου ὑπὸ παθῶν καὶ δαιμόνων. αὐτίκα γοῦν 308 πρὸς Κάϊν ὡς οὐ δεῖ κινούμενον εἴρηται· "ἥμαρτες, ἡσύχασον·" οἰκ»ε»ῖον γὰρ τῇ τοῦ ἀνθρώπου φύσει ἡ ἡσυχία τῆς ἀταραξίας, ἡ δὲ ἀταξία ἐπ»ε»ισόδιον. α····· ····· καὶ νῦν σύμβολον τη····· ····ης ἐν ψυχῇ οἰκεῖν τη····· ···ος ἑρμηνευομένη··· "γῆ ἐφοβήθη καὶ ἡσύχασεν ἐν τῷ ἀναστῆναι εἰς κρίσιν τὸν θεόν." ὅταν γὰρ οἱ τὰ γήινα πράττοντες διὰ τὸν φόβον τῆς κρίσεως ἐν μετανοίᾳ γένωνται, ἡσυχίαν ἀντι`̣ ταραχῆς ἀναλαμβάνουσιν ἀκούοντες· "καὶ ἡσυχάσεις ἀφόβως ἀπὸ παντὸς κακοῦ." σωτηρία δὲ αὐτοὺς ἀπολείψει. αἰνίττεται, ὅτι οἱ πολεμοῦντες πάλαι δικαίου λοιπὸν τοῦ ἀνθρώπου γεγενημένου ἐγκαταλείπονται ὑπὸ σωτηρίας, δῆλον δ' ὅτι ἧς ἑαυτοῖς ἀνεπλάσαντο σωτηρίας ἡγούμενοι τὴν τῶν πολεμουμένων κάκωσιν καὶ κατὰ ψυχὴν καὶ σῶμα. ἡ γὰρ ἐλπὶς αὐτῶν ἀπώλ»ε»ια. τῶν κακοθελῶν, φησίν, ἡ προσδοκία ἀπώλειά ἐστιν· λέγοι δ' ἂν αὐτῶν προσδοκίαν οὐ πάντως ὡς αὐτῶν τοῦτο προσδοκώντων, ἀλλ' ὡς ἑπόμενον τοῦτο ἐχόντων· καθὸ λέγομεν τῷ κολάσει ὑποπίπτοντι· σὺ σεαυτῷ ταῦτα παρήγαγες, οὐχ ὅτι αὐτὸς τοῦτο προέθετο, ἀλλ' ὅτι ἠκολούθησεν αὐτῷ ταῦτα. 309 ὀφθαλμοὶ δὲ ἀσεβῶν τακήσονται. ἴσως τοὺς φθονεροὺς αἰνίττεται καὶ τὴν λύπην αὐτῶν τὴν γιγνομένην ἐπὶ μεταβολῇ τοῦ ἀνιαροῖς περιπεπτωκότος, ὡς διέγραψεν. οὐ δε τούτους δὲ τοὺς ὀφθαλμούς φησι–πολλοὶ γὰρ τῶν ἀσεβῶν μέχρις ὑστέρας ἀναπνοῆς ὀξυωποῦντες ἔμειναν–, ἀλλὰ τοὺς ψυχῆς. ἔχεις ἐν τοῖς θείοις γράμμασιν περὶ ὀφθαλμῶν τῶν τοῦ ἀνθρώπου· "ἡ ἐντολὴ κυρίου τηλαυγὴς φωτίζουσα ὀφθαλμούς", δηλονότι τοὺς τοῦ σ ἔσω ἀνθρώπου ὀφθαλμοὺς ἐπὶ τῷ καὶ τυφλοὺς σώζειν τὰς θεοῦ ἐντολάς. 309 ὑπολαβὼν δὲ Ἰὼβ λέγει· εἶτα ὑμεῖς ἐστε ἄνθρωποι; ἢ μεθ' ὑμῶν #6τελευτήσει σοφία; φησὶν ὅτι «ἄνθρωποι μέν ἐστε, μέγα δὲ περὶ αὑτῶν οἰόμενοι καὶ ὡς μόνους ἑαυτοὺς ἀνθρώπους λογιζόμενοι νομίζετε μέχρις ὑμῶν εἶναι τὴν σοφίαν· οἴεσθε δὲ δύνασθαι καὶ τὰ κρίματα τοῦ θεοῦ καταλαμβάνειν καὶ ἀποφαίνεσθαί τι περὶ αὐτῶν· καὶ τῷ ὄντι ὑπερβαίνει τὰ ἀνθρώπινα.» "τὰ κρίματά σου" γάρ φησιν "ἄβυσσος πολλή." ἀλλὰ καὶ Παῦλος "ἀνεξεραύνητα" αὐτὰ εἶναι γράφει. ἐμφαίνει δὲ διὰ τοῦ "μεθ' ὑμῶν τελευτήσει σοφία;" ὅτι ἡ τοῦ θεοῦ σοφία οὐκ ἄχρι τῶν ἀνθρωπίνων

ἐστὶν πρα310 γμάτων. οἶδεν καθὰ καὶ ὁ ἀπόστολος ὅτι "ἐκ μέρους" κα̣ὶ τοῖς τελείοις ἐνταῦθα ἡ "γνῶσις" "ἀραβῶνα πνεύματος" ἐχόντων καὶ τούτ̣ων· ὁ δὲ ἀραβῶνά τινος ἔχων οὐ τὸ ὅλον αὐτὸ ἔχει, ἀλλὰ "μέρος" αὐτοῦ. τοῦ δὲ "τελείου ἐλθόντος" ἔχει σὺν τῷ ὅλῳ τὸ μέρος· #6τοῦτο γάρ ἐστιν ὁ ἀραβών. #6κἀμοὶ μὲν καρδία καθ' ὑμᾶς ἐστιν. παραστῆσαι αὐτοῖς βούλεται, ὅτι ἀναπλασμοὺς ἐν τῇ διανοίᾳ ἑαυτῶν ἔχουσιν, φάσκων· «"κἀμοὶ καρδία καθ' ὑμᾶς ἐστιν" καὶ οὐ συμφέρομαι ὑμῖν εἰς τὴν αὐτὴν διάνοιαν. ἢ μὴ νομίζετε ὑπερβαλλόντως νοεῖν; κἀγὼ γὰρ συνίημι· λογικὸν γὰρ λογικοῦ οὐ διαφέρει. τῇ δὲ ἐπιβολῇ ἡ διαφορὰ γίνεται.» περὶ φαύλων γοῦν λέγεται· "ἀκούσατέ μου οἱ ἀπολωλεκότες τὴν καρδίαν." οὐ γὰρ τὴν οὐσίαν, ἀλλὰ τὴν ἐνέργειαν αὐτῆς τὴν φαύλην ἀπώλειαν αὐτῆς #6λέγει. δίκαιος γὰρ καὶ ἄμεμπτος ἀνὴρ ἐγε#6νήθη εἰς χλεύασμα. ὅταν τὰ ἐλάττονα λέγῃ, ἑαυτῷ αὐτὰ προσάπτει· ἐλαττωτικὸς γὰρ ἑαυτοῦ διὰ ἀτυφίαν ὑπάρχει. ὅταν δὲ ἐπαίνου χρεία ᾖ, τῷ δικαίῳ καὶ τῶι ἔχοντι τὴν ἀρετὴν αὐτὰ ἕπεσθαι λέγει, ὡς ὁ μακάριος Παῦλος "οἶδα ἄνθρωπον 311 ἐν Χριστῷ" λέγων̣. ὁ θεὸς γὰρ αὐτῷ ἐμαρτύρησεν λέγων· "οἴει δέ με ἄλλως σοι κεχρηματικέναι ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος;" εἰ δὲ ὁ Ἰὼβ εἶπέν ποτε 77 ἐκβιαζόμενος διὰ τὸ τοὺς φίλους ἐναντίον δοξάσ̣αι· "οἶδα ὅτι δίκαιος ἀναφανοῦμαι", χαρακτὴρ γινόμενος τοῦτο εἰ῀̣πεν ἐκ τῶν καθ' ἑαυτὸν ἀπαγγείλ̣ας τοὺς ἀρετῇ χρωμένους καὶ ἐργαζομένους λέγων· «οἶδα ὅτι εἰ χρησαίμην τῇ ἀνδρείᾳ ἕως τ̣ε´̣λους, "δίκαιος ἀναφανοῦμαι".» οὐ γὰρ εἶπεν· «δίκαιός εἰμι», ἀλλ' εἰς μέλλοντα χρόνον ἀνέκλινεν τὴν προσδοκίαν, τὸ ἴδιον τῶν ἀρετῶν ἀπαγ#6γέλλων. εἰς χρόνον γὰρ τακτὸν ἡτοίμαστο πεσεῖν ὑπὸ ἄλλους οἴκους τε αὐτοῦ ἐκπορθεῖσθαι ὑπὸ ἀνό#6μων. δηλοῖ ὅτι παρεδόθη τοῖς ἐξαιτησαμένοις πειράσαι αὐτόν. τινὲς καὶ ἐκ ταύτης τῆς λέξεως οὐ καλῶς αὐτῇ χρησάμενοι εἱμαρμένην ἐλογίσαντο εἶναι, τὸ "τακτὸν χρόνον" εἰς αὐτὴν ἀναφέροντες. ψεῦδος δὲ τοῦτο· οὐ γὰρ πᾶς χρόνος τεταγμένος τὴν εἱμαρμένην σημαίνει. ὃ παρίστησιν οὖν, τοῦτ' ἔστιν, ὅτι εἰ καὶ εἰς χλεύασμα ἐγενήθη, ἀλλά γε οὐκ εἰς ἄπειρον τοῦτο 312 ἐγίνετο, ἀλλὰ καιρῷ τοῦ θεοῦ συνχωρήσαντος τοῦτο γενέσθαι, καθὰ καὶ οι῾̣ "δοθέντες εἰς χεῖρας τῶν θλιβόντων". "χρόνον" δὲ "τακτὸν" εἰ῀̣πεν, ὃν ἔστιν̣ τῇ ἀρετῇ τῇ τοιαύτῃ χρῆσθαι τὸν ἄνθρωπον, καθ' ἣν καὶ λέγεται ἱκανὸς εἶναι πολεμεῖν. "οἴκους" δὲ λέγει "πορθουμένους" τὰς ἀρετάς· τούτους γὰρ σπουδ̣άζουσιν̣ οἱ ἀντικείμενοι διὰ τῶν ἐπιπόνων σεῖσαι καὶ κλο̣νῆσαι· ὅτι δὲ οἶκοι ἀντὶ ἀρετῶν παραλαμβάνονται, εἴρηται· "ἐπεὶ ἐφοβοῦντο αἱ μαῖαι τὸν θεόν, ἐποίησαν ἑαυταῖς οἰκίας." ἆρά γε ἄοικοι ἦσαν πρὶν φοβηθῶσι τὸν θεόν; ἀλλὰ δῆλον ὡς τὰς ἀρετάς, κατὰ τὸν ἀκούοντα τοὺς λόγους Ἰησοῦ καὶ οἰκοδομοῦντα τὴν ἑαυτοῦ οἰκίαν, ὅ ἐστιν τὸν βίον, οὐκ ἐπὶ πέτραν αἰσθητήν, ἀλλ' ἐπὶ τὸν Χριστὸν τὸν εἰπόντα Πέτρῳ· "σὺ εἶ Πέτρος καὶ ἐπὶ ταύτῃ τῇ πέτρᾳ οἰκοδομήσω μου τὴν ἐκκλησίαν", τοῦ Πέτρου δηλονότι ἔχοντος οἰκίαν ἐν τῇ τοιαύτῃ πέτρᾳ. οἰκοδομεῖ δὲ ὁ σωτὴρ τὴν ἐκκλησίαν, αὐτὸς καὶ πέτρα καὶ οἰκοδόμος ὤν· συνεργεῖ γὰρ ὁ θεὸς τῷ σπουδαίῳ. οὕτω καὶ ὁ ψαλμῳδός φησιν· "ἐν πέτρᾳ ὕψωσάς με." οὐ μέγα δὲ δῶρον θεοῦ ἐν αἰσθητῇ πέτρᾳ 313 ὑψωθῆναι, ἀλλὰ δῆλον ὡς τῶι λόγωι τῷ ἀσφαλεῖ, καθὸ πάλιν ὁ ψαλμῳδός φησιν· "ἔστησας ἐπὶ πέτραν τοὺς πόδας μου." σημειωτέον δὲ ὅτι δίκαιος ἢ ἀλλοτιν·····π··· ἀλλ' ἄνομοι. τὸ δὲ "ἐκπορθεῖσθαι" ἐμφαίνει τὸ ἀνδρεῖον τοῦ δικαίου καταμηχανηθέντος· εἴρηται κ̣αὶ ἐν ψαλμοῖς· "πλεονάκις ἐπολέμησάν με ἐκ νεότητός μου καὶ γὰρ οὐκ ἠδυνήθη σάν μοι", ὡς καὶ Παῦλο̣ς· "τίς ἡμᾶς χωρίσει ἀπὸ τῆς ἀγάπης τοῦ θεοῦ;" καὶ τὰ ἑξῆς. οἴκους δὲ πληθυντικῶς δεῖ νοεῖν τὸ πλῆθος τῆς ἀρετῆς· σωφροσύνη οἶκος, ἀνδρεία οἶκος, πραότης καὶ ἄλλαι, καθὸ εἴρηται· "ὀχύρωμα ὁσίου φόβος κυρίου·" οὕτω καὶ δικαιοσύνη. τούτων τῶν οἴκων εἰσὶν ἐναντίοι, οὓς κατασπᾷ κύριος· "οἴκους γὰρ ὑβριστῶν καστασπᾷ κύριος· ἐστήριξεν δὲ ὅριον χήρας." τὰς γὰρ τῶν ὑπερηφάνων πολιτείας κατασπᾷ ω῾̣ς εἴρηται· "Καφαρναούμ, ἢ ἕως οὐρανοῦ ἀναβήσῃ, ἕως ᾅδου καταβιβασθήσῃ." καὶ "ὁ ὑψῶν ἑαυτὸν ταπεινωθήσεται." "στηρίζει δὲ χήρας τὸ ὅριον", ὅ ἐστιν· τὸν οἶκον, τὸν βίον τῶν κατὰ θεὸν χηρευόντων ἀπὸ κακῶν. δηλοῖ καὶ τὸ "οἰκίαι παρανόμων ὀφειλήσουσιν καθαρισμόν, οἰκίαι δὲ δικαίων δεκταὶ" τοὺς ἑκάστου βίους. οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ μηθεὶς πεποιθέτω πονηρὸς ὢν ἀθῷος ἔσεσθαι. ὅσοι

παροργίζουσι τὸν κύριον, οὐχὶ καὶ ἔτασις αὐτῶν ἔσται; διδάσκει ὅτι κἂν χλευάζῃ τις τὸν 314 δίκαιον καὶ καταδυναστεύῃ, οὐκ ἔσται ἀθῷος, κἂν ἐκνικήσῃ αὐτὸν τῷ δοκεῖν. παροργίζει γὰρ τὸν θεὸν ὁ τοιοῦτος. ἔσται γὰρ ἐξέτασις τῶν πραττομένων, δι' οὗ αἰνίττεται κρίσιν, καθὰ καὶ Παῦλός φησιν· "δεῖ γὰρ ἡμᾶς πάντας παραστῆναι τῷ βήματι τοῦ Χριστοῦ, ἵνα κομίσηται ἕκαστος πρὸς ἃ διὰ τοῦ σώματος ἔπραξεν." νοεῖν δὲ ὑποβάλλει ὅτι «εἰ καὶ οἱ ἐξαιτησάμενοι πονηρεύονται εἰς ἐμὲ λαβόντες ἐξουσίαν, οὐδ' οὗτοι ἀθῷοί εἰσιν ὄργανον καὶ "σκεύη ὀργῆς" γεγ̣ενημένοι, κἂν ἐπὶ ἁμαρτάνοντα τοῦτο ποιῶσιν.» χαίρουσιν γὰρ τῇ τοιαύτῃ ὑπηρεσίᾳ. πρός τινα γοῦν λέγεται· "ἐγὼ ἔδωκα αὐτοὺς εἰς τὰς χεῖράς σου, σὺ δὲ οὐκ ἔδωκας αὐτοῖς ἔλεος" καὶ 78 "ἐγὼ ὠργίσθην αὐτοῖς ὀλίγα, αὐτοὶ δὲ συνεπέθεντο εἰς κακά." οὐ γὰρ ἵνα ἀνηλεῶς χρήσωνται παραδίδωσιν θεός· αὐτοὶ δὲ σὺν πολλῇ προθυμίᾳ τοῦτο ποιοῦντες ἀνηλεῶς ποιοῦσιν· καὶ Φαραὼ δὲ πρὸς τοὺς υἱοὺς Ἰσδραὴλ τοιοῦτος. τοιοῦτον τὸ "γίγαντες ἔρχονται πληρῶσαι τὸν θυμόν μου χαίροντες ἅμα καὶ ὑβρίζοντες." χαίρουσιν γὰρ τοιούτοις οἷς ὑπηρετοῦσιν. 315 ἀλλὰ ἐρώτησον τετράποδα, ἐάν σοι εἴπωσιν, πετεινὰ δὲ οὐρανοῦ, ἐάν σοι ἀπαγγείλωσιν· ἐκδιήγησαι γῇ, ἐάν σοι φράσῃ, καὶ ἐκδιηγή#6σονταί σοι οἱ ἰχθύες τῆς θαλάσσης. τὴν τῶν κριμάτων βαθύτητα καὶ τὴν ἀξίαν τοῦ ἀνθρώπου ἐνταῦθα δηλῶσαι βούλεται λέγων, ὅτι ἀκατάλημπτά εἰσ̣ι̣ τὰ κρίματα ὧν "ἐκ μέρους" ἄνθρωπος ἐπιστήμην δέχεται. οὐ πάντως δὲ οὕτως ἐκλαβεῖν προσήκει, ὅτι ἐρωτῆσαι δεῖ τὰ τετράποδα ὡς παρ' αὐτῶν ἐκδέχεσθαι ἀπόκρισιν, ἀλλὰ «τὴν ἐν τοῖς τετραπόδοις ἐραύνησον καὶ ἐν πετεινοῖς καὶ τῇ γῇ δημιουργίαν καὶ κρίματα καὶ σκόπησον, εἰ δυνήσει καταλαβεῖν τοὺς βαθυτάτους ἐν αὐτοῖς λόγους.» ταῦτα δέ φ̣ησ̣ιν ἐπιστῆσαι αὐτοῖς βουλόμενος, ὅτι ἡ τοῦ θεοῦ διοίκησις ἐναποκρύπτεται καὶ οὐ πρέπει αὐτοὺς ἐπιτρέχειν αὐτῇ ἀγνοοῦντας, καθ̣ὰ κατέτρεχον αὐτοῦ ὡς δι' ἁμαρτίας πάσχοντος οὐκ εἰδότες τὸ κρίμα. καὶ γὰρ τῷ ὄντι ἐκ προχείρου ἡ τῶν ζῴων ὕπαρξις οὐ παραστήσει τὸ εὔλογον· τὰ γοῦν ἰοβόλα τοῖς πολλοῖς δοκεῖ οὐκ ἔχειν τῆς παραγωγῆς τὸ εὔλογον. ἀλλ' ὁ ἅγιός φησιν· "πάντα εἰς χρείαν αὐτῶν ἔκτισται." 316 καὶ τὸ κεκρυμμένον δὲ αὐτῶν παρίστησιν· "α···τ̣· τῶν ἔργων αὐτοῦ ἐστιν ἐν ἀποκρύφοις." καὶ γὰρ ἐπὶ ἰατρικῆς ἐστι τοῦτο θεωρῆσαι τοῦ μὲν ἰατροῦ τέχ̣ν̣ῃ καὶ ἐπιστήμῃ προσάγοντος τὰ ἰατικά, τοῦ δὲ ἀνιάτρου δυσαρεστουμένου πολλάκις τοῖς παρὰ τοῦ ἰατροῦ ἐπιβαλ#6λομένοις φαρμάκοις. τίς οὖν οὐκ ἔγνω ἐν πᾶσι τούτοις, ὅτι #6χεὶρ κυρίου ἐποίησεν ταῦτα; τὸν καθ' ἕκαστον λόγον τῶν γεγενημένων ἀποκεκρυμμένον εἰπών, δι' οὗ ἐδίδαξεν τοὺς φίλους ἐπιστῆσαι καὶ τῷ καθ' αὑτὸν ὡς κεκρυμμένῳ καὶ μὴ προχείρως φάσκειν ἁμαρτίας χάριν τοῦτο γεγονέναι, ἕτερόν τι παιδεύει παριστῶν, ὅτι ὁ καθόλου λόγος φανερός ἐστιν, κἂν̣ ὁ ἕτερος κεκρυμμένος τυγχάνῃ, λέγω δή, ὅτι "χεὶρ κυρίου ταῦτα πεποίηκεν," ἵνα ἔμφασιν παραστήσῃ τῆς ἑτέρας αἰτίας, ὅτι εἰ καὶ οὐ διὰ ἁμαρτίας, ἀλλ' ὑπὸ χειρὸς κυρίου ταῦτα γίνεται συνχωροῦντος. καὶ γὰρ εἰ μὴ ἦν ὁ ἐξα̣ι̣τησάμενος λαβὼν τὴν ἐπιτροπὴν πρὸς τοῦ θεοῦ, οὐδὲν ἠδύνατο. ἐλεγκτέον ἐκ τούτων τοὺς τὸ αὐτόματον εἰσάγοντας, ὅτι τάξει καὶ προνοίᾳ τὰ πάντα διοικεῖται. ἡ γὰρ σύνπνοια τοῦ παντὸς ἱκανὴ διδασκαλία τοῦ ἐφεστάναι 317 #6τοῖς ὅλοις τὴν πρόνοιαν τοῦ θεου῀̣. εἰ μὴ ἐν χειρὶ αὐτοῦ ψυχὴ πάντων τῶν ζώντων καὶ πνεῦμα #6παντὸς ἀνθρώπου; βεβαιοῖ τὰ τῆς παιδεύσεως διδάσκων αὐτούς, ὅτι ὑπὸ τὴν χεῖρα τοῦ θεοῦ πάντα ἐστιν καὶ ἡ ζωὴ τῶν ἀνθρώπων καὶ ὁ θάνατος –τούτῳ ὅμοιον τὸ ἐν τῷ εὐαγγελίω· "οὐχὶ δύο στρουθία ἀσσαρίου πωλεῖται; καὶ οὐχ ἓν αὐτῶν ἐμπεσεῖται εἰς παγίδα ἄνευ τοῦ πατρὸς τοῦ ἐν τοῖς οὐρανοῖς"–οὐδὲν ἕτερον διὰ τούτου κατασκευάζων ἢ τὸ ε᾿̣πιστῆσα̣ι τὴν ἑαυτῶν διάνοιαν ἐπὶ τὰ τοῦ θεοῦ κρίματα καὶ ·ι μὴ εἰκ̣αίως λέγειν δι' ἁμαρτίας αὐτὸν #6πεπονθέναι. νοῦς μὲν γὰρ ῥήματα διακρί#6νει, λάρυξ δὲ σῖτα γεύεται. ἐπίστησον, εἰ ταῦτα ἀποδίδοται πρὸς ἐκεῖνα· "ἀλλὰ ἐρώτησον τετράποδα, ἐάν σοι εἴπωσιν." δῆλον ἐκ τῆς ἀκολουθίας, ὅτι οὐκ ἀλόγων ἢ ἀψύχων ἐστὶν εἰδέναι τὰ τῆς προνοίας κρίματα, ἀλλὰ τοῦ νοῦ. καὶ παράδειγμα λαμβάνει, ὅτι καθάπερ ὁ λάρυγξ κριτικός ἐστι τῶν σιτίων, οὕτως ὁ νοῦς τῶν τε λεγομένων καὶ τῶν ἐγκειμένων ἐν τῇ φύσει τοῦ παντός. «διακρίνετε τοίνυν 318 καὶ ὑμεῖς», λέγοι ἂν πρὸς τοὺς φίλους, «ταῦτα καὶ εὑρήσετε τὸν τρόπον τῶν ἐμοὶ

συμ#6βεβηκότων.» ἐν πολλῷ χρόνῳ σοφία, ἐν #6δὲ πολλῷ βίῳ ἐπιστήμη. παιδευτικώτατα καὶ ταῦτά φησιν· ἵνα γὰρ μὴ πρόχει ρον καὶ εὐχερῆ τὴν τῶν ὄντων γνῶσιν οἰηθῶσιν διὰ τὸ εἰρῆσθαι "νοῦς μὲν γὰρ ῥήματα διακρίνει" καὶ λογίσωνται, 79 ὅτι εὐχερὲς αὐτοῖς τοῦτο ἅτε νοῦν̣ ἔχουσιν, ἐνάγει αὐτοὺς ε̣ἰς ἐπιμέλειαν τῆς σοφίας λέγων· "ἐν πολλῷ χρόνῳ σοφία, ἐν δὲ πολλῷ βίῳ ἐπιστήμη." ἐλεγκτέον ἐκ τούτου τοὺς μὴ βουλομένους πονεῖν, ἀλλ' οἰομένους αὐτοῖς ἀρκεῖν τὴν ὅπως ποτὲ γιγνομένην ἐπιβολὴν ἐπιστήμης τινός. οὐ γὰρ ἅμα τῷ ἄρξασθαί τινα ἡ γνῶσις τῶν τελείων παραγίνεται. πρὸς δὲ τούτωι ἐλέγχονται καὶ οἱ φύσει νομίζοντες εἶναι τὰς μαθήσεις· οὐδὲν γὰρ τῶν κατὰ φύσιν καὶ ἀναγκαίως τῇ οὐσίᾳ τοῦ ἀνθρώπου προσόντων χρόνῳ κατορθοῦται. οὐδεὶς γοῦν θνητὸς ᾗ ζῷον χρόνῳ προστίθεται· τὸ δὲ σοφὸς εἶ319 ναι χρόνῳ προσγίνεται· "ὅτε γὰρ ἤμην νήπιος, ἐλάλουν ὡς νήπιος, ἐφρόνουν ὡς νήπιος, ἐλογιζόμην ὡς νήπιος· ὅτε γέγονα ἀνήρ, κατήργηκα τὰ τοῦ νηπίου." πρὸς ταῦτα ἀντιθήσει τις τὸ "οὐχ οἱ πολυχρόνιοί εἰσιν σοφοί, οὐδὲ οἱ γέροντες οἴδασιν κρίμα," ἐναντίον τοῦτο τῷ ὑπὸ τοῦ Ἰὼβ εἰρημένῳ οἰόμενοις. δυνατὸν δὲ ἀμφότερα ἀκολούθως εἰρημένα συνιδεῖν· ὁ μὲν γὰρ μακάριος Ἰώβ φησιν, ὅτι ὁ ἀρχόμενος σοφίας καὶ σπεύδων αὐτὴν ἀναλαβεῖν οὐχ ὡς ἔτυχεν αὐ τήν, ἀλλ' ἐν πολλῷ χρόνῳ ἀναλήμψεται. ἀλλὰ καὶ ὁ Ἐλιοὺς οὐκ ἀπιθάνως ἂν λέγοι· οὐδὲ γάρ, εἰ μὴ ἐπεθύμησέν τις σοφίας, τῇ δὲ ἡλικίᾳ προβέβηκεν, ἤδη σοφὸς ἂν εἴη· οὐ γὰρ ἐξ ἀνάγκης ὁ γέρων σοφός. ἐπιστήσεις τῷ ὑπὸ τοῦ ὑμνῳδοῦ λεγομένῳ, εἰ συμβάλλεται τῷ ἐν πολλῷ χρόνῳ τὴν σοφίαν ἀναλαμβάνεσθαι ἐν τῷ λέγειν· "γνώρισόν μοι, κύριε, τὸ πέρας μου καὶ τὸν ἀριθμὸν τῶν ἡμερῶν μου, τίς ἐστιν, ἵνα γνῶ, τί ὑστερῶ 320 ἐγώ." ἀναλημπτὴ γὰρ δείκνυται καὶ οὐ φύσει ἡ ἀρετή, ἀλλὰ καὶ χρόνῳ κατορθουμένη ἐν τῷ "ἵνα γνῶ, τί ὑστερῶ ἐγώ". τί δέ ἐστιν σοφία, ἐν τοῖς ἑξῆς εἴρηται οὕτως· "ἰδοὺ ἡ θεοσέβειά ἐστιν σοφία, καὶ τὸ ἀπέχεσθαι ἀπὸ κακῶν ἐστιν ἐπιστήμη." καὶ πρῶτον δεῖ κατορθῶσαι τὴν ἀποχὴν τῶν κακῶν, ἵνα οὕτω ἡ θεοσέβεια προσγένηται σοφία οὖσα. εἴρηται γάρ· "ἐπιθυμήσας σοφίαν διατήρησον ἐντολὰς καὶ κύριος χορηγήσει σοι αὐτήν·" ἡ γὰρ σοφία καθαρθείσης τῆς ψυχῆς προσγίνεται. παρ' αὐτῷ σοφία καὶ δύναμις, αὐτῷ βουλὴ καὶ σύνε#6σις. εἰπὼν "ἐν πολλῷ χρόνῳ σοφία" πρὸς τὸ μὴ νομίσαι αὐτοὺς λέγειν αὐτὸν περὶ ἀνθρωπίνης σοφίας λέγειν μηδὲ ζητεῖν αὐτὴν ἐν τοῖς γενητοῖς διδάσκει, πῶς εὑρίσκεται, λέγων· "παρ' αὐτῷ σοφία καὶ δύναμις." οὐ γὰρ ἔξωθεν αὐτοῦ ἐστιν̣, ἀλλ' ἐν αὐτῷ ἐστιν ὁμοούσιος αὐτῷ τυγχάνουσα· πηγὴ γὰρ αὐτῆς ὑπάρχει, ἡ πηγὴ δὲ οὐκ ἄλλοθεν δέχεται. καὶ ἡ δύναμις δὲ παρ' αὐτῷ ἐστιν ὁ Χριστός· "Χριστὸς γὰρ θεοῦ δύναμις καὶ σοφία." αὐτῶι δὲ 321 καὶ βουλὴ καὶ σύνεσις πρόσεστιν, ὥστε μὴ ἀνθρωπίναις ἐπιβολαῖς ταῦτα ζητεῖται, ἀλλὰ παρ' αὐτοῦ. ταῦτα δὲ πάντα ὁ υἱός ἐστιν· τὸ γὰρ "ἡτοίμασεν #6οὐρανοὺς ἐν φρονήσει" περὶ υἱοῦ λέγεται. ἐὰν καταβάλῃ, τίς οἰκοδομήσει; ἐὰν κλείσῃ κατὰ ἀνθρώπων, τίς ἀνοίξει; ἐὰν κωλύσῃ τὸ ὕδωρ, ξηρανεῖ τὴν γῆν· ἐὰν δὲ ἐπαφῇ, ἀπώλεσεν #6αὐτὴν καταστρέψας. τὸν περὶ προνοίας λόγον, ὡς καὶ πρότερον ἐλέχθη, ἠρέμα διδάσκει τοὺς ἀντιλέγοντας αὐτῷ. εἰ γὰρ καὶ ἐτίθεντο πρόνοιαν, ἀλλά γε ἐναντιώμασιν περιέπιπτον. λέγει οὖν ὅτι "τῷ βουλήματι αὐτοῦ τίς ἀνθέστηκεν;" ἔστι γοῦν εὑρεῖν τὸν μὲν πενόμενον, τὸν δὲ ἐν περιστάσει, τὸν δὲ νόσῳ πεπιεσμένον καὶ ὅλως ἐν διαφόροις συνπτώμασιν ἄλλον καὶ ἄλλον κατειλημμένους καὶ μὴ σθένοντας ἀπώσασθαι τὸ κεκριμένον. θεοῦ γὰρ βουλήσει συμβαίνουσιν. οὐ μόνον περὶ οἰκοδομῆς, ἀλλὰ καὶ τῶν προειρημένων οὐδείς ἐστιν, ὃς δυνήσεται εἰπεῖν κατὰ τὸν ἀπόστολον· "τί με ἐποίησας οὕτως;" ἀλλὰ καὶ οἱ χωρὶς βουλῆς θεοῦ τολμῶν322 τές τι, ἐπεὶ οὐκ ἐπεκαλέσαν322 το αὐτόν, καταστρέφονται

κατὰ τὸ "αὐτοὶ οἰκοδομήσουσι καὶ ἐγὼ καταστρέψω, λέγει κύριος." καὶ περὶ τῶν κακὴν οἰκοδομὴν ἐχόντων λέγεται· "καθελεῖς αὐτοὺς καὶ οὐ μὴ οἰκοδομήσεις αὐτούς." οὕτω καὶ ἐὰν ἐνκλείσῃ κατὰ ἀνθρώπων, οὐδεὶς ἀνοίξει· θεοῦ γὰρ μὴ εὐοδοῦντος ἐπὶ πρᾶξίν τινα, ἣν προῄρηταί τις, δι' οὓς οἶδεν λόγους, τίς ἀνοῖξαι 80 δύναται; συνέκλεισεν τῷ Φαραὼ καὶ τοῖς Αἰγυπτίοις τὴν ἀποφυγὴν καὶ ἀνοίγων οὐχ εὑρίσκετο. καὶ ὅλως πολλὰ τοιαῦτα εὑρήσεις. κλείει γὰρ πρὸς τὸ χρήσιμον μὴ ἐῶν ἔχειν τῶν ἀνθρωπίνων ἀπόλαυσιν, ἀλλ' ἐν ἐνδείᾳ εἶναι· πρὸς δὲ τίνα; πρὸς τὸν σωτήριον εἶναι ἐπάγων τὰ ἐπίπονα. κλείει δὲ καὶ ἄλλως κατὰ ἀνθρώπων, ὅτε οὐκ ἐᾷ εὐοδοῦσθαι αὐτοὺς ἐν κακοῖς καὶ τούτου δεόντως γινομένου πρὸς θεοῦ, οὐ καθὼς Φαρισαῖοι ἐποίουν· εἴρηται γὰρ πρὸς αὐτούς· "κλείετε τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν, αὐτοὶ οὐκ εἰσέρχεσθε οὐδὲ τοὺς εἰσερχομένους ἀφίετε εἰσελθεῖν." κλείεται δ' ἡ βασιλεία τῶν οὐρανῶν, 323 ὅταν οἱ δοκοῦντες εἶναι διδάσκαλοι δι' ὧν ἐνεργοῦσιν φαύλων μιμητὰς ἑαυτῶν ποιῶσίν τινας, ὡς μήτε αὐτοὶ μήτε οἱ μιμούμενοι αὐτοὺς εἰσιέναι εἰς τὴν βασιλείαν. ἐὰν οὖν τῷ ἑαυτῷ κλείσαντι καὶ θεὸς κλείσῃ διὰ τὴν πολιτείαν αὐτοῦ, τίς τούτῳ ἀνοίξει; οὕτω καὶ τὸ ὕδωρ καὶ τὸ κατὰ αἰσθητὸν κωλύων κατὰ τὸ εἰρημένον "μερὶς μία βραχήσεται καὶ μερίς, ἐφ' ἣν οὐ βρέξω, ξηρανθήσεται" κωλύων ξηραίνει τὴν γῆν· καὶ τούτου ἔχεις ἐν ταῖς Βασιλείαις τὸ παράδειγμα· αὐτὸς γάρ ἐστιν "ὁ ἀνάγων νεφέλας ἐξ ἐσχάτου τῆς γῆς, ἀστραπὰς εἰς ὑετὸν ποιῶν." καὶ κατὰ τὴν ἑαυτοῦ ἐξουσίαν ἐπαφίεται τῇ γῇ καὶ εἰς ἀρδείαν καὶ εἰς φθορὰν τῶν ἐν αὐτῇ, ὡς ἐν τῷ κατὰ Νῶε κατακλυσμῷ. ταῦτα δὲ εἰ μετὰ συνέσεως ἀνάγοις, εὑρήσεις καὶ τὸ ἀπὸ τού#6των ὄφελος. παρ' αὐτῶι κράτος καὶ ἰσχύς, #6αὐτῷ ἐπιστήμη καὶ σύνεσις. τὸ εὔλογον τῆς ἀποδείξεως τοῦ ἕκαστα τῶν παρ' αὐτοῦ τοῦ θεοῦ γιγνομένων μὴ ἂν 324 ἄλλον δύνασθαι ποιεῖν ἢ αὐτὸν διὰ τούτων διδάσκει φάσκων· "παρ' αὐτῷ κράτος καὶ ἰσχύς." καὶ ἵνα μή τις ἀβέβαιος λογίσηται, ὅτι δυνάμει καὶ ἰσχύι μόναις θεὸς ποιεῖ, ἐπάγει· "αὐτῶι ἐπιστήμη καὶ σύνεσις." κἂν γὰρ δυσαρεστῇ τις τοῖς γιγνομένοις λέγων ὅτι «διὰ τί μὲν ἥδε ἡ χώρα ἡ εὔφορος καὶ πολύπλουτος πάλιν ἄρδεται, ἡ δὲ δεομένη ἄβροχος διατελεῖ;», ἀκουέτω τὸ "αὐτῷ ἐπιστήμη καὶ σύνεσις." αὐτὸς γὰρ "σταθμῶι καὶ μέτρῳ πάντα τα διαταξάμενος" ἑκάστῳ κατὰ τοὺς λόγους τῆς προνοίας ἑαυτοῦ ἐπιχορηγεῖ ἃ βούλεται· οὐ γὰρ ὡς ἔτυχεν ἡ τῶν ὄντων παραγωγὴ ἢ διοίκησις ἔχει τὴν σύστασιν, ἀλλὰ καὶ τὸ τῶν δημιουργημάτων διάφορον καὶ τὸ τῆς διοικήσεως συνέσει θείᾳ πέπηγέν τε καὶ ἕστηκεν. ἐπιστατέον ὅτι οὐχ ὡς συνθέτου ὄντος τοῦ θεοῦ "ἰσχὺς παρ' αὐτῷ καὶ κράτος" καὶ "αὐτῷ ἐπιστήμη καὶ σύνεσις" εἴρηται· πάντα γὰρ ταῦτα ὁ υἱός ἐστιν #6ἁπλοῦς καὶ ἀσύνθετος ὑπάρχων. διάγων βουλευτὰς αἰχμαλώτους, κριτὰς δὲ γῆς ἐξέστη#6σεν. καὶ ταῦτα τῆς προνοίας 325 ἔργα· καὶ γὰρ τῷ θελήματι καὶ τῇ κρίσει καὶ βουλευταὶ αἰχμάλωτοι διάγονται καὶ κριταὶ μεθίστανται. καὶ εἰ μὲν βουλευτὰς λέγοι τοὺς ἐν πολιτεία μεγάλα φυσῶντας, ἔστιν καὶ τούτων πολλοὺς εὑρεῖν ἐν αἰχμαλωσίᾳ διαχθέντας· ὅπερ δῆλον ἐκ τῆς τοῦ Ἰσδραὴλ αἰχμαλωσίας, περὶ οὗ θρῆνον ὁ Ἰερημίας θρηνῶν ἐπὶ τὴν πόλιν αὐτῶν ἔλεγεν· "πῶς ἐκάθισεν μόνη ἡ πόλις ἡ πεπληθυμμένη λαῶν, ἐγενήθη ὡς χήρα πεπληθυμμένη ἐν ἔθνεσιν, ἄρχουσα ἐν χώραις ἐγενήθη εἰς φόρον." εἰ δὲ τοὺς συμβουλεύοντας σημαίνοι τὸ τῆς βουλῆς ὄνομα, καὶ οὕτως τοὺς ἐπὶ κακῷ τοῦτο ποιοῦντας αἰχμαλώτους διάγει θεός· καὶ τούτου παράδειγμα Ἀχιτόφελ, οὗκ ἡ βουλὴ καὶ ἡ ζωὴ διεστράφη. καὶ γὰρ καὶ ἐκ τούτου κατανοῆσαί ἐστιν τὸ ἔργον τῆς προνοίας, ὅτι καὶ οἱ συνετώτατοι τῶν συμβουλευόντων καὶ σκοπῷ τοῦ συμβουλεύειν ἑπόμενοι ἀποτυγχάνουσιν πρὸς τὰς ἐκβάσεις οὐχ ὡς κακῶς συμβουλεύσαντες, ἀλλ' ὡς τῆς προνοίας ἑτέρως 326 δοκιμαζούσης. οὕτω καὶ κυβερνῆται πάντα τ̣ὰ παρ' ἑαυτοῖς πεποιηκότες ἀποτυγχάνουσιν· θεοῦ γάρ ἐστιν τὸ τέλος. τῆι ἑαυτοῦ δυνάμει καὶ τοὺς "κριτὰς ἐξέστησεν". καὶ εἰ μὲν τὸ "ἐξέστησεν" σημαίνει τὴν παραφροσύνην, καὶ τοῦτο γίγνεται τοῖς μὴ ὃν δεῖ τρόπον τῇ κρίσει τῶν πραγμάτων χρωμένοις· ἐξιστᾷ δὲ θεὸς τοὺς τοιούτους ἀποδεικνύων αὐτοὺς ἄφρονας. δυνατὸν δὲ καὶ τὴν μετάστασιν αὐτῶν σημαίνειν τὸ "ἐξέστησεν"· αὐτοῦ 81 γὰρ τοῦ θεοῦ λόγου προνοίαι καὶ #6οἱ κριταὶ μεθίστανται. καθιζάνων βασιλεῖς ἐπὶ θρό#6νους. ὅμοιον τούτῳ τὸ "δι' ἐμοῦ βασιλεῖς βασιλεύουσιν" καὶ τὸ "κύριος καθιστᾷ βασιλεῖς καὶ μεθιστᾷ". πολλάκις τούτους καὶ κατ' ὀργὴν δίδωσιν και κατὰ

τὸ "ἔδωκα αὐτοῖς βασιλέα ἐν ὀργῇ μου". ὅτι δὲ σαθρὰ τὰ χωρὶς τῆς τοῦ θεοῦ ἐπικρίσεως, αὐτὸς καταμεμφόμενός φησιν· "ἐβασίλευσαν καὶ οὐ δι' ἐμοῦ, ἦρξαν καὶ οὐκ ἐγνώρισάν μοι," δι' ὅπερ ἐν ὀργῆι οἱ τοιοῦτοι πάλιν ἀφίενται, τῆς συνχωρήσεως πάλιν τὴν 327 ἐπιτροπὴν παρεχούσης ἄχρι καιροῦ. ὅτι δὲ ὁ θρόνος ἀντὶ βασιλείας πολλάκις παραλαμβάνεται, εἰ καὶ ἐσθότε ἀντὶ διδασκαλίας, δῆλον ὡς τὸ "καθιεῖται κύριος βασιλεὺς εἰς τὸν αἰῶνα", καὶ πάλιν· "ὁ θρόνος σου, ὁ θεός, εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος", καὶ ἔτι· "μετὰ γὰρ δικαιοσύνης ἑτοιμάζεται θρόνος ἀρχῆς." ἀλλὰ καὶ τοῖς μαθηταῖς εἴρηται· "καθήσεσθε καὶ ὑμεῖς ἐπὶ δώδεκα θρόνους κρίνοντες τὰς δώδεκα φυλὰς τοῦ Ἰσδραήλ." ὅταν δὲ λέγηται· "ἐπὶ τῆς καθέδρας Μωσέως ἐκάθισαν οἱ γραμματεῖς," ἡ καθέ#6δρα αὕτη διδασκαλίας ἐστιν. καὶ περιέζωσεν ζώνῃ ὀσφύ#6ας αὐτῶν. εἰ μὴ αὐτὸς ζώσῃ, οὐκ ἔχει ἰσχὺν ὁ ζωσθείς, ὥστε θεός ἐστιν ὁ καὶ ταῦτα τῇ ἑαυτοῦ προνοίᾳ διοικῶν. καὶ τὸ τῆς ζώνης δὲ ἀρχὴν σημαίνει ὡς τὸ "καὶ ἄρχοντες #6δι' ἐμοῦ κρατήσουσι γῆς." ἐξαποστέλλων ἱερεῖς αἰχμα#6λώτους. εἰ μὲν τοὺς οὐκ ὀρθῶς χρωμένους τῷ πράγματι λέγοι, δηλοῖ, ὅτι οὐδὲ ἐκείνων φείδεται καιροῦ καλοῦντος. εἰ δὲ τοὺς εἰς δέον 328 χρωμένους σημαίνει, καὶ τούτους πολλάκις ὡς τοὺς περὶ ∆ανιὴλ καὶ Ἰησοῦν τὸν τοῦ Ἰωσεδὲκ εἰς τὴν αἰχμαλωσίαν ἐξαποστέλλει θεὸς διὰ τὸ χρήσιμον τοῦ ἄλλου πλήθους· ὅσον γὰρ ἐφ' οἷς ἔπραττον οὗτοι, οὐκ ἦσαν ἄξιοι τοῦ αἰχμαλω σίαν ὑποστῆναι. ἀμέλει γοῦν τὸ μέγεθος αὐτῶν σκόπει, ὅτι καὶ ἐν τῇ αἰχμαλωσίᾳ γεγενημένοι καὶ ἐν τῇ Βαβυλῶνι ἔμειναν ἀσάλευτοι. κἂν οὖν εἰς τὸν βίον τοῦτον ἐξαποστελλομένους τοὺς ἁγίους ὁρῶμεν, λογιζώμεθα ὅτι οὐ διὰ ἑαυτούς, ἀλλὰ τὸ τῶν ἄλλων ὄφελος τοῦθ' ὑπέστησαν. τοῦτο αὐτὸ ὁ ἀπόστολος αἰνιττόμενος γράφει· "τοῦτο φρονεῖτε ἐν ὑμῖν ὃ καὶ ἐν Χριστῷ Ἰησοῦ, ὃς ἐν μορφῇ θεοῦ ὑπάρχων οὐχ ἁρπαγμὸν ἡγήσατο τὸ εἶναι ἴσα θεῷ, ἀλλ' ἑαυτὸν ἐκένωσεν #6μορφὴν δούλου λαβών." #6δυνάστας δὲ γῆς κατέστρεψεν. αὐτοῦ γὰρ τοῦ θεοῦ κρίσει καὶ οὗτοι τὴν καταστροφὴν ὑπομένουσιν καθὰ καὶ Φαραὼ καὶ Ναβουχοδονοσόρ. καὶ τὸν ἀρχέκακον διάβολον ὁ θεὸς κατέστρεψεν· εἴρηται γάρ· "ἀγγέλους δὲ τοὺς μὴ τηρήσαντας τὴν ἑαυτῶν ἀρχὴν ὑπὸ ζόφον τετήρηκεν." 329 #6διαλλάσσων χείλη πιστῶν. ἔνιοι δοκοῦσιν πιστοὺς λόγους ἔχειν καὶ ἀνελέγκτους, καὶ τούτους διαλλάττει θεός. ἀμέλει γοῦν περὶ τοῦ Ἀχιτόφελ λέγεται τοῦ συμβούλου τοῦ βασιλέως Ἰσδραήλ, ὃς πρότερον τοῦ ∆αυὶδ ἐτύγχανε σύμβουλος, ὕστερον δὲ τοῦ Ἀβεσαλώμ–ἐλέγετο γὰρ περὶ αὐτοῦ, ὅτι ἔμπροσθεν ἡ βουλὴ Ἀχιτόφελ ὡς βουλὴ θεοῦ· τοῦτο δὲ περὶ αὐτοῦ περιεφέρετο ὡς ἀδιαπτώτου ἐν ταῖς συμβουλαῖς–ἀμέλει γοῦν ὁ ∆αυίδ, ᾧ "τὰ ἄδηλα καὶ τὰ κρύφια τῆς σοφίας" πεφανέρωτο, εὐχόμενος τῷ θεῷ ἔλεγεν· "διασκέδασόν μοι τὴν βουλὴν τοῦ Ἀχιτόφελ," #6ὃ καὶ γέγονεν. #6σύνεσιν δὲ πρεσβυτέρων ἔγνω. καὶ τῶν πρεσβυτέρων τῶν ἐχόντων ἀντὶ πολιᾶς τὴν φρόνησιν καὶ τὸν βίον τὸν ἀκηλίδωτον ἀντὶ τοῦ γήρως τὴν σύνεσιν αὐτὸς ἔγνω· ἀξία γὰρ ἦν τῆς γνώσεως αὐτοῦ. τοῦ δὲ "ἔγνω" συνετῶς ἀκούειν προσήκει· καὶ τοὺς ἀσυνέτους γὰρ καὶ τὰς τούτων βουλὰς γιγνώσκει· ἀλλὰ δῆλον, ὡς ἐκείνας γιγνώσκων–τὰς τῶν πρεσβυτέρων λέγων κατὰ τὸν Ἀβραάμ–καὶ ἀποδέχεται. 330 ἐκχέων ἀτιμίας ἐπ' ἄρχοντας, #6ταπεινοὺς δὲ ἰάσατο. αὐτοῦ γὰρ τοῦ "καθιστῶντος καὶ μεθιστῶντός" ἐστιν κατὰ μὲν τὸ καθιστᾶν τιμὰς παρ̣έχειν, κατα`̣ δὲ τὸ μεθιστᾶν ἀτιμίαν καταχεῖν· τὸ δὲ ἐκχεῖν τὸ δαψιλῶς τοῦτο ποιεῖν σημαίνει· πολλάκις γὰρ τοῦτο παρετηρήσαμεν, ὡς ἐν τῷ "ἡ ἀγάπη τοῦ θεοῦ ἐκκέχυται ἐν ταῖς καρδίαις ἡμῶν," ἀντὶ τοῦ «μεγάλως δέδοται» κατὰ τὸ εἰρημένον· "μύρον ἐκκενωθὲν ὄνομά 82 σου," ὅπερ "ἐν πάσῃ τῇ γῇ θαυμαστὸν" γέγονεν κατὰ τὸν ψαλμῳδόν, πρὸ τούτου ἄχρι μόνης τῆς Ἰουδαίας τὴν εὐωδίαν ἐκπέμπον, ὕστερον δὲ ἐπὶ πάντας φθάσαν ὡς λέγεσθαι· "ἐμεγάλυνας ἐπὶ πάντας τὸ ὄνομα τὸ ἅγιόν σου." ἀλλὰ καὶ τὸ "ἐκχεῶ ἀπὸ τοῦ πνεύματός μου ἐπὶ πᾶσαν σάρκα" τῆς πλου σίως διδομένης χάριτος παραστατικὸν ὑπάρχει. λέγει οὖν, ὅτι ὀργῆς ἐπιπεμπομένης κατ' ἀξίαν ἐπ' ἄρχοντας ἔκχυσις ἀτιμίας ἐπ' αὐτοὺς ἔσται τῶν ταπεινῶν ἰωμένων παρὰ θεοῦ· αὐτὸς γὰρ ἐξ ἐντίμων ἀτίμους ποιεῖ, ἐκ πενήτων πλουσίους, ἐξ ἀσθενῶν δυνα331 τοὺς κατὰ τὸ "ἐγείρων ἀπὸ γῆς πτωχὸν καὶ ἀπὸ κοπρίας ἀνιστῶν πένητα." ἐὰν δὲ ταπεινοὺς λάβῃς τοὺς κατὰ γνώμην καὶ προαίρεσιν, τούτους "εἰς ὕψος ποιῶν" ἰάσατο τὴν

δοκοῦσαν συντριβὴν ἐκ τοῦ ἐξευτελίζεσθαι καταστήσας κατὰ τὸ "ὁ καλῶν τὰ μὴ ὄντα ὡς ὄντα." οὕτω γοῦν λέγει· "ταπεινώθητε οὖν ὑπὸ τὴν χεῖρα τοῦ θεοῦ τὴν κραταιάν, ἵν' ὑμᾶς ὑψώσῃ ἐν καιρῷ." καὶ πάλιν· "κύριος ὑπερηφάνοις ἀντιτάσσεται, ταπεινοῖς δὲ δίδωσιν χάριν." τοὺς γὰρ τὴν τῆς ταπεινοφροσύνης ἀρετὴν κατορθώσαντας εἰσάγει εἰς τὴν βασιλείαν τῶν οὐρανῶν· αὐτὸς γάρ ἐστιν, περὶ οὗ εἴρηται· "καὶ τοὺς #6ταπεινοὺς τῷ πνεύματι σώσει." ἀνακαλύπτων βαθέα ἐκ σκό#6τους. εἰπὼν τὰ περὶ τῆς δημιουργίας καὶ προνοίας διέξεισιν καὶ τὰ περὶ προγνώσεως καὶ τοῦ ἀναποδράστου αὐτοῦ ὡς καὶ τὰ ἐν ἀποκρύφῳ πραττόμενα ἐπισταμένου. τούτῳ ὅμοιον τὸ ὑπὸ ∆αυὶδ λεγόμενον· "κύριε, ἐδοκίμασάς με καὶ ἔγνως με, σὺ ἔγνως τὴν κα332 θέδραν μου καὶ τὴν ἔγερσίν μου, σὺ συνῆκας πάντας τοὺς διαλογι σμούς μου ἀπὸ μακρόθεν·" οὐ γάρ, ὅτε λογίζομαι, γινώσκεις τοὺς διαλογισμούς, ἀλλ' ὥσπερ τῶν πραγμάτων προγνώστης ὑπάρχεις, οὕτω καὶ τῶν διαλογισμῶν. "ποῦ γὰρ πορευθῶ ἀπὸ τοῦ πνεύματός σου, ἢ ἀπὸ τοῦ προσώπου σου ποῦ φύγω; ἐὰν ἀναβῶ εἰς τὸν οὐρανόν, σὺ εἶ ἐκεῖ· ἐὰν καταβῶ εἰς τὸν ᾅδην, πάρει· ἐὰν ἀναλάβω τὰς πτέρυγάς μου κατ' ὀρθὸν καὶ κατασκηνώσω εἰς τὰ πέρατα τῆς θαλάσσης, καὶ γὰρ ἐκεῖ ἡ χείρ σου ὀδηγήσει καὶ καθέξει με ἡ δεξιά σου." ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ταῦτα ἕτερόν τι λέγει ἐν τῷ "εἶπα· ἄρα σκότος καταπατήσει με," ἀντὶ τοῦ «κρύψει με». ἀλλὰ καὶ τοῦτο πάλιν παιδεύων, ὅτι οὐ δύναται κωλῦσαι τὴν γνῶσιν τοῦ θεοῦ, φησὶν ὅτι "τὸ σκότος οὐ σκοτισθήσεται ἀπὸ σοῦ καὶ νὺξ ὡς ἡμέρα φωτισθήσεται." ἀνθρώποις μὲν γὰρ ἡ νὺξ διαφορὰν ποιεῖ πρὸς ἡμέραν, σοὶ δέ, ὦ κύριε, καὶ ταῦτα πεφώτισται, ἀντὶ τοῦ «φανερὰ τυγχάνει»· ὅπερ καὶ ὁ ἀπόστολος φανεροῖ λέγων· 333 "πάντα δὲ γυμνὰ καὶ τετραχηλισμένα τοῖς ὀφθαλμοῖς αὐτοῦ." καὶ ἐν τῷ ∆ανιὴλ εἴρηται· "γιγνώσκων πάντα τὰ ἐν τῷ σκότει, καὶ τὸ φῶς μετ' αὐτοῦ ἐστιν," ὅ ἐστιν ὁ ςωτὴρ ἡμῶν, ὃς "φωτίζει πάντα ἄνθρωπον". φανερὰ οὖν αὐτῷ ····· ····· καὶ τὰ ενκατα····· ····· τὰς πράξεις τῶν ἀνθρώπων τὰς ἐν ἀποκρύφῳ καὶ σκότε̣ι γιγνομένας φανερὰς ποι ῶν ὅτε δεῖ. δύναται δὲ καὶ τὰ ἀσαφῆ τῶν λόγων κατὰ τὸ "νοήσει τε παραβολὴν καὶ σκοτεινὸν λόγον" ἀποκαλύψαι διὰ φωτισμοῦ ἐν διανοίᾳ γενο#6μένου. ἐξήγαγεν δὲ εἰς φῶς σκιὰν θανά#6του. σκιὰν θανάτου νῦν τὴν κακίαν λέγει τὴν ἐπικεκρυμμένην καὶ ἐνεργουμένην μετὰ δόλου πρός τινος ὡς αὐτὸν λέγεσθαι τὴν σκιὰν τοῦ θανάτου· πολλάκις γὰρ τῷ τῶν ἕξεων ὀνόματι οἱ ἐνεργοῦντες σημαίνονται, ὡς ὁ δίκαιος δικαιοσύνη καλεῖται ἐν τῷ "ἵνα ἡμεῖς γενώμεθα δικαιοσύνη θεοῦ ἐν αὐτῷ". καὶ τοὺς ἔχοντας δὲ ἀγάπην ὁ ἀπόστολος τῶι ὀνόματι τῆς ἀγάπης ἐδήλωσεν λέγων· "ἡ ἀγάπη 334 μακροθυμεῖ, οὐ φυσιοῦται, οὐ περπερεύετα̣ι, οὐ λογίζεται τὸ κακόν, πάντα πιστεύει." ταῦτα δὲ οὐ περὶ τῆς ἕξεως λέγει, ἀλλὰ περὶ τοῦ ἔχοντο̣ς τὴν ἀγάπην. εἶτα δὲ πάλιν ἐπιλέγει· "ἡ ἀγάπη οὐδέποτε πίπτει·" καὶ οὐ μέγα ὅτι ἀρετὴ "οὐ πίπτει"· οὐ πέφυκεν ····· ··, ἀλλὰ περὶ τοῦ ἐν ταύτῃ τεθεμελιωμένου λέγει· ἐς ὅσον γάρ τις ἔχ̣ε̣ται αὐτῆς, ἄπτωτός ἐστιν· ἐὰν οὖν λέγῃ "τὴν σκιὰν τοῦ θανάτου εἰς φῶς ἄγειν", οὐ τὴν κακίαν, ἀλλὰ τὸν ἐνεργοῦντα αὐτὴν 83 λέγει κατὰ τὸ "ἦτε γάρ ποτε σκότος, νῦν δὲ φῶς ἐν κυρίῳ". ὅτε γὰρ σκότος ἦσαν ἐν ἀγνοία ὄντες, σκιὰ θανάτου ἐτύγχανον. ὅτε δὲ μεταγνόντας ἐφώτισεν, τότε ἀπὸ τῆς σκιᾶς τοῦ θανάτου αὐτοὺς ἐξήγαγεν, ἵνα λεχθῇ περὶ αὐτῶν· "ἐν οἷς ἐστε ὡς φωστῆρες ἐν κόσμῳ," οἵτινες "ἀποθέμενοι τὸ ψεῦδος", ὅ ἐστιν «σκότος», "ἀλήθειαν λαλοῦσιν", ὅπερ #6ὑπάρχει φῶς. πλανῶν ἔθνη καὶ ἀπολλύων #6αὐτά. ἡ πλάνη ὁμώνυμός ἐστιν. λέγεται γὰρ καὶ ἡ ἀπάτη πλάνη, λέγεται καὶ ἡ ἀνομία, κατὰ τὸ λεγόμενον· "καὶ ἐγένοντο πλανῆται ἐν τοῖς ἔθνεσιν." πλανᾷ δὲ θεὸς οὐκ ἀσυμφόρως τοῦτο ποιῶν, ἀλλ' ἀπὸ τῆς κακίας ἀποσπῶν. 335 εἰ δὲ καὶ τὸ "π̣αραδοῦναι εἰς ἀδόκιμον νοῦν" πλανᾶν λέγει, καὶ τοῦτο οὐκ ἀσυμφόρως ποιεῖ, ὡς ἔστιν ἀκοῦσαι λε´̣γοντος τοῦ κυρίου· "ἰδοὺ ἐγὼ πλανῶ αὐτήν", ὅ ἐστιν· ἐπεὶ ἐπὶ τὰ κακ̣ὰ τρέπεται, τῆς σωτηρίας ἐπιμελούμενος αὐτῆς διαστρέφει α̣ὐτήν, ἀντὶ τοῦ τὴν εὐοδουμένην ἐν κακοῖς ψυχήν. διαστρέφει̣ δὲ πλάνην χρησίμην αὐτῇ ἐντιθείς. τῷ δ' αὐτῷ τρόπῳ καὶ α̣ὐτὸν τὸν φαῦλον ἢ κολάσει ὑπ̣ο̣βάλλων ἢ διὰ ἐπιστροφ̣ῆς ἀπο̣λλύων τὴν ἐπὶ κακὰ αὐτοῦ ἕξ̣ιν ἀπολλύειν τοὺς φαύλους λέγεται. ἑκατέρως οὖν ὁ θεὸς ἀπόλλυσιν τὰ ἔθνη ἢ τ̣ιμ̣ωρούμενος αὐτὰ ἢ ἀπολλύων τὴν κακίαν αὐτῶν. οὕτω καὶ "ζητῆσαι καὶ

σῶσαι τὸ ἀπολω#6λὸς ἐλήλυθεν". καταστρωννύων ἔθνη καὶ καθοδηγῶν #6αὐτά. τῶν τιθεμένων πρόνο̣ι̣αν καὶ λεγόντων θ̣εὸν διοικεῖν τὰ ὅλα διαφορὰ φε´̣ρεται· οἱ μὲν γὰρ λέγουσι τὸ καθόλου διοικεῖν θεόν, οὐ μὴν τὰ καθ' ἕκαστα· ἡ μεῖς δὲ καὶ τοῦτο λέγομεν. χρῶνται δὲ καὶ παραδείγματι τοιούτῳ· ὁ ἀγορανόμος, φασίν, προνοεῖται τῆς πόλεως, τὰ ὤνια δαψιλῆ ποιεῖ, τὴν ἄλλην διοίκησιν οὐ μέντοι φερε 336 ····· ····· ···· τῷ δήμῳ τῆς πόλεως. ····· και`̣ περὶ δημιουργοῦ φασιν ἐκεῖνοι, ὅτι τὰ γένη τῶν ὄντων δημιουργεῖ, οὐ μέντοι τὰ καθ' ἕκαστα. ἡμεῖς δὲ καὶ τοῦτο λέγομεν ἀκούοντες τοῦ "ὅτι σὺ ἐποίησάς με" καὶ "αἱ χεῖρές σου ἔπλασάν με καὶ ἐποίησάν με" καὶ "πρὸ τοῦ με πλάσαι σε ἐν κοιλίᾳ ἐπίσταμαί σε", ὃ ἐκεῖνοι φέρουσι̣ν ἐπ̣ὶ τὸν τρόπον τῆς πλάσεως̣, οὐ μὴν τόνδε ἢ τόνδε σφαλλόμενοι. τὸ «καταστρωννύειν» οὖν τοῦτο δηλοῖ· αὕτη γὰρ ἡ λέξις καὶ ἐπὶ τῶν ἐνγραφομένων τῇ πολιτείᾳ παραλαμβάνεται. ὃ λέγει ἐστὶν ὅτι προνοίᾳ θεου῀̣ εὖ καὶ τεταγμένως ἅπαντα ···εῖται καὶ ἐπὶ τῶν καθ' ἕκαστα τοῦτο ποιῶν· τοῦτο γὰρ δηλοῦται μάλιστα ἐκ τοῦ "καθοδηγῶν αὐτά". οὐ μὴν δὲ ἀλλ' ἐγὼ πρὸς κύριον λαλήσω, ἐλέγξω δὲ ἐναντίον αὐτοῦ, #6ἐὰν βούληται. αἰτιασάμενος αὐτοὺς ὡς σφαλλομένους φησὶν ὅτι "πρὸς κύριον λαλήσω" τὸ εὐπαρησίαστον ἑαυτοῦ δεικνύς. τὸ δὲ "ἐλέγχω ἐναντίον αὐτοῦ" ἀντὶ τοῦ «ἀποδείκνυμι τὰ κατ' ἐμαυτόν, εἰ καθ' ὑπόθεσιν ἤθελεν· οἶδα γὰρ ὅτι αὐτὸς τὴν αἰτίαν τῆς κακώσεως ἐπίσταται». ὅμοιον τούτῳ τὸ "ἄρτι γὰρ ἀνθρώπους πείθω ἢ θεόν;" καὶ τὸ "ὁ δὲ ἀνακρίνων με κύριός ἐστιν". 337 οὐ μικροῦ δὲ ····· ····· ····· ἀλλὰ τελείου καὶ ὡς ὁ θεὸς ἐν ἀρχῇ ἐμαρτύρησεν "δικαίου καὶ ἀμέμπτου" τὸ λέγειν "πρὸς κύριον λαλήσω" καὶ τὸ "ἐλέγξω δὲ ἐναντίον αὐτοῦ, ἐὰν βούληται". χωρὶς γὰρ τῆς αὐτοῦ βουλήσεως ποιῆσαι τοιοῦτό #6τι οὐ θεμιτόν. ὑμεῖς δέ ἐστε ἰατροὶ #6ἄδικοι καὶ ἰαταὶ κακῶν πάντες. ἄδικος ἰατρός ἐστι κατὰ τὸ πρόχειρον ὁ ἄλλα βοηθήματα παρὰ τὰ συμφέροντα προσάγων τοῖς κάμνουσιν. διττῶς δὲ τοῦτο γίνεται, ἢ ἐξ ἀπειρίας τοῦ ἰατροῦ ἢ κακοηθείας. οὗτοι δὲ οἱ ἐλεγχόμενοι ἔλεγον ἐξ ἀμαθίας μᾶλλον ἢ ἐκ κακουργίας τῷ Ἰὼβ ὅτι «δι' ἁμαρτήματα πάσχεις», οἰόμενοι παρακλήσεως προσάγειν λόγους, ἄδικοι οὖν κατὰ τὸ ἀγνοεῖν τὴν αἰτίαν. τὸ δὲ "ἰαταὶ κακῶν πάντες" εἴη ἂν #6λέγων κατὰ τῶν οἰομένων μεγάλα περὶ ἑαυτῶν ὡς δυναμένων ἰάσασθαι τὰ περιστατικῶς ἑτέροις συμβαίνοντα. εἴη δὲ ὑμῖν κωφεῦσαι, καὶ ἀπο#6βήσεται ὑμῖν εἰς σοφίαν. εὔχεται αὐτοὺς καιρῶν ἐπιστήμην ἔχειν ὅτε δεῖ λαλοῦντας καὶ ὅτε δεῖ σιωπῶντας, ἐγνωκότας ὅτι σφάλλονται· τοῦτο γὰρ αὐτοῖς σοφίας ἀρχὴ καὶ προοίμιον γενήσεται. εἰ γὰρ μάθοιεν, ὅτι ἔστι καὶ ἑτέρως θλίβεσθαι ὑπὲρ τοῦ 84 ἀναφανῆναι τὴν ἐνοῦσαν ἀρετήν, σοφία αὐτοῖς ἔσται. 338 ····· ····· ·····υ̣σ̣ιν φρονη ····· ····· ···α̣ι̣ τὸ ἐπέχειν πε····· ····· ···, καθὰ ἐν Παροιμίαις λέγεται· "ἀνοήτῳ ἐπερωτήσαντι σοφίαν σοφία λογισθή σεται." ὅταν γ̣άρ τις ἐπιγνῷ, ὅτι χρῄζει παιδευμα´̣των καὶ διδασκάλου τοῦ φωτ̣ίζοντος, ἀποβήσεται αὐτῷ εἰς σοφίαν. ὥσπερ γὰρ ὁ λέγειν δυνάμενος περὶ σοφίας καὶ διδα´̣σκ̣ειν σοφός ἐστι καὶ διδάσκαλος, οὕτως ἀπὸ μέρους σοφός ἐστιν ὁ δυνάμενος ἐρωτῆσαι ἃ δεῖ ἐρωτῆσαι. "ἀνόητον" δ' αὐτὸν εἶπεν οὐχ ὡς πάντῃ ἐστερημένον, ἀλλ' ὡς ἔχοντά τι ἐλλεῖπον. ὅμοιον τῷ "εἴη δὲ ὑμῖν κωφεῦσαι" τὸ "καιρὸς τοῦ σιγᾶν" – – – #6επι "καιρὸς" δὲ "τοῦ λαλεῖν". ἀκούσατε ἔλεγχον στόματός μου, κρίσιν δὲ χειλέων μου προσέχετε. στόμα καὶ χείλη ἀντὶ τοῦ λόγου φησίν. ἐλέγχει δὲ ὁ ἅγιος ὡς ἅγιος καὶ κρίνει ὡς πρέπει αὐτῷ· ἐπιστημονικῶς καὶ νομίμως χρῆται τῷ ἐλέγχῳ καὶ τῇ κρίσει· οὐ γὰρ ἄκαιρον ἔλεγχον ἔχει ὁ δίκαιος οὐδὲ ψευδῶς τοῦτο ποιεῖ, ἀλλὰ κεκριμένως. "στόμα γὰρ δικαίου μελετήσει σοφίαν καὶ ἡ γλῶσσα αὐτοῦ λαλεῖ κρίσιν. ὁ νόμος τοῦ θεοῦ αὐτοῦ 339 ἐν καρδίᾳ αὐτοῦ, καὶ

οὐχ ὑποσκελισθήσεται τὰ διαβήματα αὐτοῦ." ὅτι γὰρ ὁ νόμος τοῦ θεοῦ ἐν τῇ καρδίᾳ τοῦ δικαίου ἐστίν, σοφίαν μελετᾷ καὶ τὰ διαβήματα οὐχ ὑποσκελίζονται, ὅ ἐστιν «αἱ πορευτικαὶ τῆς ψυχῆς δυνάμεις». τοιοῦτόν τι καὶ σημαίνει τὸ τῶν Παροιμιῶν λόγιον "λογισμοὶ δικαίων κρίματα". τῶν δὲ λογισμῶν τοιούτων ὄντων ἀκολουθεῖ καὶ τὸν λόγον εἶναι τοιοῦτον· "ὁ γὰρ ἀγαθὸς ἄνθρω πος ἐκ τοῦ ἀγαθοῦ θησαυροῦ τῆς #6καρδίας προφέρει τὸ ἀγαθόν." πότερον οὐκ ἔναντι κυρίου λαλεῖτε, ἔναντι δὲ αὐτοῦ φθέγγεσθε #6δόλον, ἢ ὑποστελεῖσθε; ἀπὸ τῆς συνειδήσεως αὐτῶν ἀπάρχεται τοῦ ἐλέγχου διδάσκων αὐτούς, ὅτι πᾶν ὃ προφέρουσιν ὁρῶντος τοῦ θεοῦ φθέγγονται· ἀλλὰ καὶ τὸν δόλον ὡς κατέναντι αὐτοῦ προφερόμενον αὐτοῖς ἀπαγγέλλει διορθώσεως ἕνεκεν, ἵνα παύσωνται τῆς τοιαύτης διαθέσεως ὡς ἔχοντες τὸν ἐφορῶντα κύριον. καὶ τῆς τόλμας οὖν αὐτοὺς ἀποκωλύει, ὅτι καθάπερ ἄνθρωπον ὑπεστέλλοντο τὸν θεὸν κρύπτοντες τὸν δόλον καὶ ἐναντίον αὐτοῦ φθεγγόμενοι. δόλον δὲ 340 ξα. 11··ν̣με̣··νοι ξα. 10 χρήσιμα τὰ ῥήματα πρὸς τοὺς ψευδομένους καὶ δόλῳ χρωμέν̣ους, περὶ ὧν καὶ ∆αυὶδ λέγει· "τῶν λαλούντων εἰρήνην μετὰ τῶν πλησίον αὐτῶν, κακὰ δὲ ἐν ταῖς καρδίαις αὐτῶν." ὑμεῖς δὲ αὐτοὶ κριταὶ γένεσθε. καλόν γε, ἐὰν ἐξιχνιάσῃ ὑμᾶς. λέγοι ἄν τις ὅτι «πῶς ο̣ἷς εἶπεν ἄρτι τὸ "ὑμεῖς δέ ἐστε ἰατροὶ ἄδικοι" καὶ "πότερον οὐκ ἀπέναντι κυρίου λαλεῖτε, ἔναντι α δὲ αὐτοῦ φθέγγεσθε δόλον;" λέγει νῦν· "ὑμεῖς δὲ αὐτοὶ κριταὶ γένεσθε";» πρὸς ὃ λε̣κτέο̣ν, ὅτι ἕκαστος τῶν ἁμαρτανόντων ἡδονῇ θελγόμενος τὸν ἔφορον τοῦ θεοῦ ὀφθαλμὸν οὐχ ὑπείδεται. ἐπὰν δὲ δίκαιος καὶ σοφὸς ἀνὴρ ἢ καὶ ἄλλος οὐ τοιοῦτος προκαλῆται τὸ συνειδὸς τοῦ ἁμαρτάνοντος ἐνάγων αὐτὸν εἰς τὸ διακεῖσθαι, ὅτι ὁρᾷ ἑκάστου τὰ ἐνθυμήματα ὁ θεός, πλήττει αὐτὸν εἰς συναίσθησιν. τοῦτ' οὖν αὐτὸ ποιεῖ ὁ ἅγιος λέγων· "ὑμεῖς δὲ αὐτοὶ κριταὶ γένεσθε. καλόν γε, ἐὰν ἐξιχνιάσῃ ὑμᾶς." οἱ γὰρ συνειδότες ἑαυτοῖς σφάλματος οὐδ' ὑπὸ δικαίου ἀνδρὸς ἐραυνηθῆναι βούλονται, μή τί γε δὴ τοῦ θεοῦ· ἁγίων γὰρ τοιοῦτόν ἐστιν κατὰ τὸν ∆αυὶδ λεγόντων· 341 "πύρωσον τοὺς νεφρούς μου καὶ τὴν καρδίαν μου." εἰ γὰρ τὰ πάντα ποιοῦντες προστεθήσεσθε αὐτῷ, οὐθὲν ἧσσον ἐλέγχει ὑμᾶς. «κἂν τὰ πάντα ποιήσαντες ἃ δεῖ ποιῆσαι προστεθῆτε αὐτῷ»–ἀντὶ τοῦ «οἰκεῖοι αὐτοῦ καταστῆτε»–, «ὑπόκεισθε πάλιν ἐλέγχῳ δι' ἀγνοήματα.» τοῦτο γοῦν ὁ μακάριος ἀπόστολος ἔλεγεν· «"οὐδὲν ἐμαυτῷ σύνοιδα, ἀλλ' οὐκ ἐν τούτῳ δεδικαίωμαι." ἐγχωρεῖ με γὰρ παριδεῖν τι τῶν ἀγνοημάτων, καὶ οὐ δεδικαίωμαι δι' ἐκεῖνο. ὅσον δὲ δ̣οκῶ μηδὲν ἐμαυτῷ συνειδέναι, δοκῶ ἀνυπεύθυνος εἶναι. οὐκ ἐμο̣ῦ δὲ ἡ κρίσις δείκνυσίν με δεδικαιωμένον, ἀλλ' ἡ τοῦ θεοῦ.» βεβαιοῖ τὸ τοιοῦτον καὶ ὁ μακάριος ∆αυὶδ λέγων· "παραπτώματα τίς συνήσει; ἐκ τῶν κρυφίων μου καθάρισόν με." καὶ γὰρ τῷ ὄντι ἁμαρτήματα μὲν 85 γιγνώσκει τις, παραπτώματα δέ, ἅπερ τρόπον τινὰ ἀκούσιά ἐστιν, δυσκόλως συνίησίν τις. «καὶ ἐὰν οὖν,» φησίν, «πάντα ποιήσητε πρὸς καθαρότητα, ἐκ τῶν ἀκουσίων ὡς θεοῦ κρίνοντος ἕξετε τὸν ἔλεγχον.» δι' ὅπερ καὶ ὁ κύριος τοῖς ἑαυτοῦ μαθηταῖς ἔλεγεν· "ὅταν πάντα ποιήσητε, εἴπατε· δοῦλοι ἀχρεῖοί ἐσμεν, ὃ ὀφείλο342 μεν ποιῆσαι, πεποιήκαμεν." εἰ δὲ καὶ κρυφῇ πρόσωπα θαυμάσετε, πότερον οὐχὶ δεινὰ αὐτοῦ στροβήσει ὑμᾶς, φόβος δὲ παρ' αὐτοῦ ἐπιπεσεῖται ὑμῖν; ὁ ἄριστος κριτὴς πραγμάτων ἐστὶν ἐξεταστής, οὐκ εἰς πρόσωπα βλέπει τῶν κρινομένων. ἐὰν γὰρ ὦσιν οἱ κρινόμενοι πλούσιοι ἢ ἄρχοντες ἢ ἄλλην ὑπερέχοντες ἀξίαν, οὐκ εἰς τὸ πρόσωπον αὐτῶν σκοπεῖ, ἀλλ' εἰς τὰς πράξεις, ἃς κρίνει. τοῦτο καὶ ἐν τῇ ἐπιστολῆι τῇ καθολικῇ φέρεται· "θαυμάζοντες πρόσωπα ὠφελείας χάριν", δῆλον δὲ ὅτι οἱ δωροδόκοι δικαιοῦντες τὸν ἀσεβῆ ἕνεκεν δώρων καὶ τὸ δίκαιον τοῦ δικαίου αἴροντες. θεὸς δὲ προστάττων οὐχ οὕτω βούλεται, ἀλλὰ νομοθετεῖ· "κατὰ τὸν μέγαν καὶ τὸν μικρὸν κρινεῖς, οὐ λήμψει πρόσωπον", τοῦ πλουσίου δηλονότι, καὶ "πένητα οὐκ ἐλεήσεις ἐν κρίσει." καὶ ἑτέρωθι δὲ λέγεται· "δικαίως τὸ δίκαιον διώξει." οὔτε γὰρ πλουσίῳ προστίθεσθαι δεῖ οὔτε πένητος τὴν ἔνδειαν ἐλεοῦντα παρορᾶν τὸ δίκαιον. ἔργον δὲ ὀρθοῦ κριτοῦ τυγχάνει, καθάπερ καὶ τῇ περὶ τοῦ ∆αυὶδ ἱστορίᾳ παραδέδοται, ἵνα μετὰ τὰς κρίσεις καὶ ἐκβάσεις 343 τῶν πραγμάτων, εἰ συμβαίη πένητα εἶναι ἢ τὸν ἀγνοήσαντα τὸ δίκαιον ἢ ἀδικοῦντα, παρακα λεῖν τὸν πλούσιον ὥστε φιλανθρωπίαν εἰς αὐτὸν ἐνδείξασθαι. ἑτοιμότερος δὲ ἔσται πρὸς τοῦτο τὴν ὀρθότητα τοῦ κριτοῦ

ἀποδεχόμενος. οὕτω γοῦν λέγεται περὶ τοῦ ∆αυίδ· "π̣οιῶν κρίμα καὶ δικαιοσύνην"····· ····· ···· φιλο̣·· ὁ Ἰὼβ ὑπ·τ̣······ ···· "εἰ καὶ κρυφῇ πρόσωπα θαυμάζετε·" πᾶς γὰρ δωροδόκος οὐκ ἐκ τοῦ φανεροῦ ἀποδέχεται τὰ τῶν παρεχόντων πρόσωπα, ἀλλὰ κεκρυμμένως, πολλάκις καὶ σχηματιζομένως κατ' ἐκείνου, ω··ρο···αδ· συνελθεῖν βούλεται. καὶ ἐπάγει φόβον λέγων, ὅτι εἰ καὶ δόλῳ τις τολμᾷ κρύπτειν τὸ τῆς προσωπολημψίας, ἀλλά γε ὁ θεὸς ὀργιζόμενος διὰ τῆς ἐπιφορᾶς τῆς κατὰ τῶν ἁμαρτανόντων στροβώσει αὐτούς, ἀντὶ τοῦ «πεῖραν αὐτοῖς παρέξει τοῦ θυμοῦ». δῖναν δὲ λέγει τὴν μεθ' ὁρμῆς τοῦ θυμοῦ ἐπιφορὰν ἀπὸ μεταφορᾶς τῶν συστρεφομένων ὑδάτων κατὰ τοὺς εἰλίγγους, ἵν' ᾖ ὃ λέγει συντόμως τοιοῦτον· «ἦ φέρετε αὐτοῦ κίνησιν, ἐὰν ἀγανακτήσῃ;» τούτῳ ὅ344 μοιον, ὃ ἐν Ζαχαρίᾳ φέρεται λεγόμενον πρὸς̣ τοὺς ἁμαρτάνοντας· "πορεύσεται κύριος ἐν σάλῳ ἀπειλῆς αὐτοῦ." σάλον δὲ ἀπειλῆς τὴν ὀργὴν τὴν διὰ τὰ ἁμαρτήματα αὐτῶν σημαίνει, αὐτὸς γὰρ ····· · ἐστίν. τὸ δὲ "πορεύσεται" ἴσως ἂν ὅμοιον εἴη τοῦ ἐν τῇ Γενέσει λεγομένου περὶ τοῦ Ἀδάμ, ὅτι ἤκουσεν τοῦ θεοῦ περιπατοῦντος ἄρτι ἁμαρτάνων· δι' αὐτοῦ τούτου αἴσθησιν δέχεται τῆς τοῦ θεοῦ ἀναχωρήσεως διὰ τὸυ μηδὲν ἔχειν ἔτι ἐν ἑαυτῷ φωτεινόν. οἱ γὰρ μακρύνοντες ἑαυτοὺς ἀπὸ τοῦ θεοῦ ἀκου´̣ουσιν· "μακρὰν ἀπέχει ὁ κύριος ἀπὸ ἀσεβῶν", οὐ τόπῳ τούτου λ̣εγομένου, ἀλλὰ τῷ τὸν μὲν θεὸν ἀγαθόν, τὸν δὲ φαῦλον ἀφεστάναι τούτου. καὶ ταῦτα μὲν διὰ τὸ "πορεύσεται ἐν σάλῳ". ἐπανελθετέον ἐπὶ τὸ ἐξ ἀρχῆς, τοὺς "κρυφῇ πρόσωπα θαυμάζοντας", οὓς καὶ στροβώσει, ὡς ἀποδέδοται, ὁ κατὰ δίνησιν θυμὸς τοῦ θεοῦ· ἐπ' αὐτοὺς δὲ καὶ ἐπιπίπτει φόβος παρὰ θεοῦ, καὶ τοῦτο ἐπ' εὐεργεσίᾳ, ἵνα γνῶσιν, ὅτι ἀπειλὴ κατ' αὐτῶν ὡς ἁμαρτανόντων ἐπάγεται. τούτου δὲ τοῦ φόβου, τοῦ κατὰ τὴν ἀπειλὴν λέγω, ἕτερός ἐστιν καθ' ὃν εἴρηται· "φόβος κυρίου πάντας ὑπερέβαλεν", ὅστις καὶ κυρίως εὐλάβειά ἐστιν. οὐδὲν γὰρ ἕτερόν ἐστιν φόβος θεοῦ 345 ἢ ἐπιτεταμένος σεβασμός, δι' οὗ ἀνυστέρητοι γίνονται οἱ ἔχοντες αὐτόν· "οὐκ ἔστιν γὰρ ὑστέρημα τοῖς φοβουμένοις αὐτόν." ὁ δὲ παθητικὸς φόβος τοῖς ἁμαρτάνουσιν ἕπεται. ἕτερος γὰρ τοῦ τοιούτου κατὰ κόλασιν α῾̣μαρτωλοῖς ἐπιπέμπεσθαι λέγεται· σκόπει δέ, εἰ μηδὲν ἕτερον σημαίνει διὰ τοῦ ὀνόματος τοῦ φόβου ἢ τὴν τῆς ὀργῆς ἀποφ̣υγήν. 86 αὕτη οὐ πάθος θεοῦ ἐστιν· εἴρηται γάρ· "ἐξαπέστειλας τὴν ὀργήν"· πάθος οὐκ ἐξαποστέλλεται· ἀποβήσεται δὲ ὑμῖν τὸ γαυρίαμα ἴσα σποδῷ. τὴν μετὰ τὴν ὀργὴν τῶν ἁμαρτανόντων κατάστασιν ἐνφαίνει ὁ λόγος, εὐτελιζομένων αὐτῶν ἐν τῇ φανερώσει τῇ διὰ τῆς ὀργῆς γινομένῃ καταπινούσης τὸ οἴημα τῶν λαθραίως κρινόντων. ὅτι δὲ τὴν εὐτέλειαν ἡ σποδὸς δηλοῖ, ἔστιν ἐξ ἑνὸς τῶν δώδεκα προφητῶν μαθεῖν λέγοντος· "καὶ καταπατήσετε ἀνόμους καὶ ἔσονται ὡς σποδὸς ὑπὸ τοὺς πόδας ὑμῶν." ἡ γὰρ σποδὸς καυστόν τί ἐστιν ἀπολέσαν τὴν ἰδίαν δύναμιν. ἀμέλει γοῦν ἀπειλὴ ἐν τῷ ∆ευτερονομίῳ περὶ καύσεως φέρεται ὡς διὰ τοῦ τῶν καρπῶν ἐμποδιζομένων διὰ τὸ ἀπολωλεκέναι τὴν γῆν τὴν ἑαυτῆς δύναμιν. 346 ἔστι δὲ ἐπ' ὠφελείᾳ τινὸς τὰ ἁμαρτήματα τεφροῦσθαι· καθάπερ ἄκανθαι καὶ τρίβολοι καυθέντες οὐκ ἐλαχίστην ἐπιφέρουσιν βλάβην, οὕτω καὶ τὰ ἁμαρτήματα, εἰ καίεται κατὰ τὸ εἰρημένον "καυθήσεται ὡς πῦρ ἡ ἀνομία καὶ ὡς ἄγρωστις ξηρὰ βρωθήσεται ὑπὸ πυρός", οὐκ̣έτι τὴν ψυχὴν λυμαίνετ̣αι̣, ἀλλ' εἰς μετάνοιαν ἐκκαλε̣ι῀̣τ̣α̣ι̣ κατὰ τὸ ἐν εὐαγγελίῳ εἰρημένον· "εἰ ἐν Τύρῳ καὶ Σιδῶνι ἐγενήθησαν αἱ δυνάμεις αἱ γενόμεναι ἐν ὑμῖν, πάλαι ἂν ἐν σάκκῳ καὶ σποδῷ καθήμενοι μετενόησαν." εἰ γάρ τις δέχεται ἐν τῇ διανοίᾳ τὸ σωτήριον π̣υ῀̣ρ, π̣ε̣ρὶ οὗ εἶπεν ὁ Σωτήρ· "πῦρ ἦλθον βαλεῖν ἐπὶ τὴν γῆν καὶ τί θέλω, εἰ ἤδη ἀνήφθη", τὰς μὲν προτέρας ἁμαρτίας τεφροῖ· καθήμενος δέ, ἀντὶ τοῦ «ἀργήσας ἀπὸ τοῦ ἁμαρτάνειν», εἰς μετάνοιαν τρέπεται αὐστηρόν τινα βίον ἑλόμενος καὶ ἐπίπονον. τὸ δὲ σῶμα πήλινον. ὁ ἄνθρωπος σύνκειται ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος. καὶ ἔστιν ὅτε δουλαγωγεῖται τὸ σῶμα ὑπὸ τῆς ψυχῆς καὶ τρόπον τινὰ οὐκέτι πήλινόν ἐστιν ἀγόμενον †ὑποκειμένη μετὰ λογικὰ† ὑπηρετοῦν λοιπὸν ψυχῇς σὺν λόγῳ καὶ σὺν 347 νῷ ἐνεργούσῃ. ὅτ̣αν δὲ μηδὲν φροντίσῃ τις τῆς σ̣ωτηρίας αὐτοῦ τῆς ψυχῆς πρὸς κ̣ακίαν τραπεὶς καὶ τῇ σαρκὶ λοι̣πὸν δουλεύῃ ποιῶν τοιαῦτα, ἃ οὐδὲν διαφέρει ἀλόγου ζῴου, δείκνυσιν, ὅτι αὐτοῦ τὸ σῶμα πήλινόν ἐστιν ὡς οὐδὲν βοηθούμενον ἀπὸ τῶν ψυχικῶν κινημάτων. ἑτερούσιον γάρ ἐστιν τὸ σῶμα παρὰ τὴν ψυχήν, ὡς αὐτὸς ὁ Σωτὴρ ἐδίδαξεν λέγων·

"μὴ φοβεῖσθε ἀπὸ τῶν ἀποκτεννόντων τὸ σῶμα, τὴν δὲ ψυχὴν μὴ δυναμένων ἀποκτεῖναι." ἐπεὶ τὸ σῶμα ἀνθρώπου δύνανται ἀποκτεῖναι, τὴν ψυχὴν δὲ οὐ´̣, σα̣φὲς ὅτι οὐχ ἡ αὐτὴ οὐσία ψυχῆς καὶ σώματός ἐστιν. ὅταν τοίνυν ἐμποδισθῇ ἡ ψυχὴ τῶν ἰδίων καὶ οἰκείων ὁρμῶν, τότε ὁ ἄνθρωπος ὡς πήλινον σῶμα φαίνεται, οὐ τῆς ψυχῆς εἰς σῶμα μεταβαλλούσης, ἀλλὰ τῷ τὰς πράξεις αὐτῆς οὐκέτι εἶναι οὐρανίους, ἀλλὰ σωματικάς, καθὰ καὶ "τοὺς κατὰ σάρκα περιπατοῦντας" καὶ "κατ' ἄνθρωπον" ἀνθρώπους καλεῖ ὁ Παῦλος τῷ ἀνθρωπίνας ἔχειν καὶ μὴ θείας ἐνεργείας λέγων. εἴρηται γοῦν π̣αρὰ τοῦ μακαρίου Παύλου πρὸς ὅλους τοὺς τοῖς σωματικοῖς ἑαυτοὺς ἐπιδεδωκότας καὶ διὰ τοῦτο ἀνθρωπί348 νους ὄντας· "ὅπου γὰρ ἔρις ἐν ὑμῖν, οὐ σαρκικοί ἐστε καὶ κατὰ ἄνθρωπον περιπατεῖτε;" ὅτε δὲ "ἐπὶ γῆς περιπατοῦντες ἐν οὐρανῷ τὸ πολίτευμα ἔχουσι" καὶ "φοροῦσι τὴν εἰκόνα τοῦ ἐπουρανίου", ····· ···· οὐκ εἰσὶν πήλινον σῶμα· κωφεύσατε, ἵνα λαλήσω καὶ ἀναπαύσωμαι θυμοῦ. αὐτ̣ο̣ὺς̣ ε᾿̣πιστῆσαι τοῖς παρ' αὐτοῦ ἐπιφερομένοις προτρεπόμενος ταῦτά φησιν ἐπάγων τὴν αἰτίαν ἐν τῷ λέγειν· "καὶ ἀναπαύσωμαι θυμοῦ" παιδεύων ὁ´̣τ̣ι, ει᾿̣ διορθώσεως τύχοιεν ἐκ τοῦ συνκεχωρηκέναι αὐτῷ λέγε̣ιν, ἀναπαύσεται αὐτοῦ τοῦ θ̣υμ̣ο̣υ῀̣, ο̣ὗ εἶχεν δικαίως κατὰ τῆς ἀν̣ο̣ίας αὐτῶν ὀργιζόμενος οὐκ ε᾿̣μπαθῶς, ἀλλ' ὡς ἂν ἔκειτο ὁ νόμος κατὰ τῶν ἁμαρτανόντων ὀργίζεσθαι. σημαίνει δὲ τὸ τῆς κωφώσεως ὄνομα τὴν σιωπὴν ὡς ἐν τῷ "ἐκωφώθην καὶ οὐκ ἤνοιξα τὸ στόμα μου, ὅτι σὺ εἶ ὁ ποιήσας με". τὸ γὰρ μὴ λαλῆσαι κώφωσιν λέγει. καὶ πάλιν· "ἐν τῶι συστῆναι τὸν ἁμαρτωλὸν ἐναντίον μου ἐκωφώθην καὶ ἐταπεινώθην καὶ ἐσίγησαν ἐξ ἀγαθῶν." ὅταν γὰρ ὁ ἁμαρτωλός, ὅστις ἐστὶν ὁ διάβολος, πείσας ψυχὴν ἁμαρτάνειν 349 σ̣τῇ κατενώπιον 87 αὐτῆς ὀνειδίζων αὐτῇ, "ἐχθρὸς ὑπάρχων καὶ ἐκδικητής", τότε αἰσχυνομένη σιωπᾷ κώφωσιν ἀναδεχομένη. λέγει οὖν ὅτι «ἐπέχετε τὴν πολυλογίαν», ἵνα διὰ τοῦ αὐτὸν εἰπεῖν παίδευσις αὐτοῖς ἐνγένηται. ἀναλαβὼν τὰς σάρκας μου τοῖς ὀδοῦσιν. τρόπον τινὰ ὑπαναπαύει αὐτούς. ἐπεὶ γὰρ αὐ τὸς ᾐτιάσατο αὐτοὺς πρότερον ὡς "παρακλήτορας κακῶν" ὄντας–οὐ γὰρ παρεκάλουν ὡς ἔδει, ἀλλὰ μᾶλλον τὴν λύπην ἤγειρον καὶ τὴν ὀδύνην τοῦ δῆθεν παρακαλουμένου–, λέγει ὅτι «"ἀναλαμβάνω τὰς σάρκας μου τοῖς ὀδοῦσιν", οὐκέτι καθ' ὑμῶν ὀργίζομαι, ἀλλὰ κατ' ἐμαυτοῦ». ἐξομαλισθείη οὕτως τὸ τῶν σαρκῶν ὄνομα. πολλάκις γάρ, ὅτε τις ἀπαγγεῖλαι βούλεται ἑαυτῷ συντριβὴν γεγενημένην, τῶν σαρκῶν μνημονεύει καθὸ εἴρηται· "ἐν τῷ ἐγγίζειν ἐπ' ἐμὲ κακοῦντας τοῦ φαγεῖν τὰς σάρκας μου," ἀντὶ τοῦ «τοῦ κακῶσαί με»· οὐ γὰρ τὰς σάρκας αὐτοῦ τὰς ὑπὸ δέρμα ἦσαν φαγόντες, ἀλλὰ θλίψαντες αὐτόν. ὅμοιον τούτῳ καὶ τὸ "ἄρα ζῶντας ἂν κατέπιον ἡμᾶς" δηλοῦν τὴν σφο350 δρὰν ἐπίθεσιν τῶν βιαζομένων. λέγοι ἂν ὅτι «"ἐγὼ τὰς σάρκας μου τοῖς ὀδοῦσιν ἀναλαμβάνω." οὕτω τρέφομαι τὰς ὀδύνας μου. καὶ ὥσπερ τροφὴ ἀναλαμβανομένη εἰς τοὺς ὀδόντας λεπτύνεται καὶ τὸ ἐπωφελὲς αὐτῆς δείκνυσιν, οὕτω καὶ τὰς ὀδύνας μου τρεφόμενος καὶ τὰς ἐκ τούτων κακώσεις ἕψων αὔξησιν ὠφελείας δέχομαι.» εἰ δὲ τὴν καρτερίαν ἐμφαίνει διὰ τοῦ λέγειν "ἀναλαβὼν τὰς σάρκας τοῖς ὀδοῦσιν", ἀντὶ τοῦ «τῆς κακώσεως οὐδὲν φροντίσας», συνεπίσκεψαι. ψυχὴν δέ μου θήσω ἐν χειρί, ἐάν με χειρώσηται #6ὁ δυνάστης, ἐπεὶ καὶ ἦρκται. συν φώνως τῷ "ἀναλαβὼν τὰς σάρκας μου τοῖς ὀδοῦσιν" ἐκλημπτέον καὶ τὸ "ψυχὴν δέ μου θήσω ἐν χειρί", ἵν' ᾖ λέγων ὅτι «καὶ τῆς ψυχῆς τῆς ἐμαυτοῦ καταφρονῶ ὑπὲρ τοῦ τινα ὠφέλειαν ὑμᾶς ὠφελῆσαι ὑποκείμενος τῷ χειρουμένῳ με καὶ ἤδη τούτου ὑπαρξαμένῳ» δηλῶν τὸν θεὸν τὸν τῷ ἐξαιτήσαντι αὐτὸν συνκεχωρηκότα. «ἕτοιμος οὖν εἰμι θανάτῳ ἐκδοθῆναι.» εἰ δὲ τὴν εἰς αὐτὸν μέλλουσαν μεταβολὴν ἔσεσθαι 351 τοῦτο λέγει, σκοπῆσαι ἄξιον ἐννοοῦντα, μὴ ἀντίκειται τὸ "ἐπεὶ καὶ ἦρκται", δυνάστην καλῶν τὸν θεὸν διὰ τὸ ῥύεσθαι ἐκ τῶν καταπονούντων· ἦ μὴν λαλήσω καὶ ἐλέγξω ἐναντίον αὐτοῦ, καὶ τοῦτό μοι ἀποβήσεται εἰς σωτηρίαν. δι' ὅλων σπουδὴ αὐτῷ ἐστιν παιδεῦσαι τοὺς φίλους τὴν αἰτίαν τῶν ἐπιπόνων, ἵνα κερδήσῃ αὐτοὺς μὴ ἐναντία δοξάζειν. σωτηρίαν γὰρ ταύτην ἐλογίζετο τὸ τούτους γνῶναι τὸν καὶ περὶ τούτου τῆς προνοίας λόγον, ὅντινα φανερῶσαι βουλόμενος ἔλεγεν τὸ "καὶ ἐλέγξω"· πολλάκις γὰρ ὁ ἔλεγχος τὴν ἀπόδειξιν σημαίνει, καθὸ καὶ Παῦλός φησιν· "τὰ πάντα ἐλεγχόμενα ὑπὸ τοῦ φωτὸς φανεροῦται," καὶ πάλιν δὲ "πίστις ἐστὶν ἐλπιζομένων

ὑπόστασις, πραγμάτων ἔλεγχος οὐ βλεπομένων", ἀντὶ τοῦ «ἀπόδειξις». οὐ γὰρ ἐναντίον αὐτοῦ δόλος εἰσελεύσεται. τὸ ἀψευδὲς αὐτοῦ παραστῆσαι βουλόμενος καὶ τὸ εὐλαβὲς λέγει ὅτι «ἃ λ̣ε´̣γω θεοῦ ὁρῶντος φθέγγομαι. οὐ γὰρ οἷόν τε ἀπάτην τινὰ γενέσθαι θεῷ, ὡς δόλον εἰσελθεῖν ἐνώπιον αὐτοῦ.» τοῦτο δὲ δι̣ττ̣ῶς ἂν νο352 ηθείη τῇ τοῦ ὁμοίου παραθέσει, ὅπερ οὕτως ἔχει εὐαγγελικὸν ὑπάρχον· "καὶ τὸ φῶς ἐν τῇ σκοτίᾳ φαίνει καὶ ἡ σκοτία αὐτὸ οὐ κατέλαβεν." ἠ`̣ γὰρ συνσκιάζον λύεται μὴ ὑφιστάμενον τοῦ φωτὸς τῇ παρουσίᾳ, ἠ`̣ ὅστις ἀπάτην προσάγει ἐπὶ τῷ ἐγγὺς τοῦ φωτὸς γενέσθαι ἀποστρέφετα̣ι̣ λυομένης τῆς ἀπάτης̣, και`̣ ὅλως οὐ καταλαμβάνει. π̣ᾶσα γὰρ τῶν ἀπατώντων καὶ μηχανωμένων ἀνόνητος ἡ σπουδή· οὐ γὰρ καταλήμψονται τῆς ἀληθείας τὸ κάλλος. δόλος οὖν οὐκ ἐγγίζει τῆι πηγῇ τῆς ἀληθείας διὰ τὸ μὴ τολμᾶν τοὺς χρω̣μ̣ε´̣νους αὐτῷ αὐτῇ αὐτὸν προσαγαγεῖν. καὶ ἄλλως δόλος οὐκ ἔστιν ἐν θεῷ· οὐ γὰρ πε´̣φ̣υκεν̣ ἐν αὐτῶι γίνεσθαι. "πιστὸς γὰρ ὁ θεὸς καὶ οὐκ ἔστιν ἀδικία ἐν αὐτῷ." καὶ πάλιν· "εἰ ἀρνησόμεθα, αὐτὸς πιστὸς μένει." ἄτρεπτος γάρ ἐστιν καὶ ἀναλλοίωτος. ἀκούσατε, ἀκούσατε τὰ ῥήματά μου· ἀναγγελῶ γὰρ ὑμῶν ἀκουόντων. ἐπαναδιπλασιάζει τὸ ῥῆμα, ἵνα βεβαίως αὐτοὺς πρὸς τὸ 88 ἀκοῦσαι καλέσῃ. ἔνεστι γάρ ποτε πληγείσης τῆς ἀκοῆς τῇ φωνῇ διὰ τὸ μὴ προσέχειν τὸν νοῦν μὴ ἀκηκοέναι. διὰ τοῦτο ὁ Σωτὴρ διεγείρων τοὺς ἀκούοντας εἰς τὸ γνησίως ἀκούειν ἔλεγεν· "ὁ ἔχων ὦτα ἀκούειν ἀκουέτω." καὶ πά353 λιν πρὸς ἄλλους μὴ προσέχον τας λέγει· "οὔτε φωνὴν αὐτοῦ ἀκηκόατε οὔτε εἶδος αὐτοῦ ἑωράκατε," καὶ ἑρμηνεύων πως ἐπάγει· "οὔτε τὸν λόγον αὐτοῦ ἔχετε ἐν ὑμῖν μένοντα", ὅπερ συνέβαινεν̣, εἰ γνησίως ἤκουον. οὕτως δὲ καὶ ὁ μακάριος Ἰὼβ προευτρεπίσαι αὐτῶν τὴν ἀκοὴν βουλόμενος ἔλεγεν τὸ «"ἀκούσατε"· οὕτω γὰρ ὑμῶν εὐτρεπισθέντων εὐδοκῶ λέγειν», σοφοὺς ἀκροατὰς αὐτοὺς γενέσθαι βουλόμενος· "οὖς γὰρ ἀκροατοῦ ἐπιθυμία σοφοῦ." ἰδοὺ ἐγὼ ἐγγύς εἰμι τοῦ κρίματός μου. διδασκαλίας ἀρχὴν αὐτοῖς καὶ νῦν καταβάλλεται παιδεύουσαν, ὅτι οὐ δι' ἁμαρτίας, ἀλλὰ διὰ ἀγῶνα αὐτῷ παθεῖν κέκριται οὕτως ὡς καὶ τὸν καιρὸν εἰδέναι, καθ' ὃν λήξει τὸ κρίμα. οἶδα ἐγώ, ὅτι δίκαιος ἀναφανοῦμαι. τίς γάρ ἐστιν ὁ κριθησόμενός μοι, #6ὅτι νῦν κωφεύσω καὶ ἐκλείψω; οὐκ ἀλαζονείᾳ τοῦτό φησιν, ἀλλὰ πρὸς τὸ παιδεῦσαι αὐτοὺς μὴ ἑτέραν παρὰ τὴν ἀληθῆ διάλημψιν ἔχειν περὶ αὐτοῦ. ἐσθότε γάρ τις περὶ ἑαυτοῦ λέγει χρηστὰ μὴ προθέμενος τοῦτο ποιεῖν, ὅταν ἄλλως ᾖ διαθέμενός τις περὶ αὐτόν. φέρε γὰρ εἴ τις ἐγκεχειρισμένον 354 τινὰ διακονίαν εἰς τοὺς δεομένους ἀποπληρῶσαι, εἰ διαβάλλοι ὡς σφετεριζόμενόν τι, οὐκ ἂν αἰτιασαίμεθα ἐν ἀπολογίας εἴδει λέγοντα ὅτι «τὰ ἡμέτερα πάντα παρέσχον δεομένοις», πρότερον τοῦτο μὴ εἰρηκότα. οὕτως οὐδὲν αἰτιατέ ον τὸν Ἰὼβ οὐ φιλαυτίας, ἀλλὰ τῆς εἰρημένης αἰτίας ἕνεκα ταῦτα λέγοντα καὶ μετὰ παρρησίας καθαρᾶς λέγοντα· "τίς ἐστιν ὁ κριθησόμενός μοι ἵνα κωφεύσω", ἀντὶ τοῦ «σιωπήσω», "καὶ ἐκλείψω;", ἀντὶ τοῦ «παύσομαι λέγων». δυεῖν δέ μοι χρήσει· τότε ἀπὸ τοῦ προσώπου σου κρυβήσομαι· τὴν χεῖρα ἀπ' ἐμοῦ ἀπέχου, ὁ δὲ φόβος σου μή με καταπλησ#6σέτω. τὸ ἀσαφὲς τῶν προκειμένων οὕτως ἂν ἐξομαλισθείη λέγοντος αὐτοῦ ὅτι «εἰ ὡς οἱ φίλοι λέγουσιν οὕτω μοι χρήσει ὡς φαῦλον δεικνύς, "ἀπὸ τοῦ προσώπου σου κρυβήσομαι", εἰ δὲ ὡς ἐγὼ λέγω, "τὴν χεῖρα ἀπ' ἐμοῦ ἀπέχου καὶ ὁ φόβος σου μή με καταπλησσέτω". « κρύπτεται δ' ἀπὸ προσώπου τοῦ θεοῦ πᾶς ὁ ἁμαρτάνων ἀνάξια αὐτοῦ ἐνεργῶν, καθὰ καὶ Ἀδὰμ ἐκρύπτετο ἀπὸ προσώπου τοῦ θεοῦ. 355 τούτῳ ἐναντίον ἐστὶν τὸ ὑπὸ θεοῦ κατακρύπτεσθαι κατὰ τὸ εἰρημένον· "κατακρύψεις αὐτοὺς ἐν ἀποκρύφῳ τοῦ προσώπου σου ἀπὸ ταραχῆς ἀνθρώπων." σωτήριον καὶ τοῦτο σκεπάζοντος τοῦ θεοῦ τὸν σπουδαῖον, ἵνα μὴ ταραχαῖς ἀνθρωπίναις ἐκπέσῃ. ἀπόκρυφον δὲ τοῦ προσώπου

τοῦ θεοῦ εἴη ἂν τὰ μυστικὰ θεωρήματα ἀντιδιαστελλόμενον πρὸς τὸ φανερόν. τὸ γὰρ ἐξ ἔργων τῆς προνοίας καὶ τῶν δημιουργημάτων θεὸν ὁρᾶν οὐκ ἔστιν ἐν ἀποκρύφῳ, ἀλλ' ἐν τῷ φανερῷ. εἴρηται· "διότι τὸ γνωστὸν τοῦ θεοῦ φανερόν ἐστιν ἐν αὐτοῖς· ὁ θεὸς γὰρ αὐτοῖς ἐφανέρωσεν. τὰ γὰρ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασιν νοούμενα καθορᾶται." τὸ κατακρύπτεσθαι οὖν, ὡς προείρηται, ὑπὸ θεοῦ σωτήριον, τὸ δὲ κρύπτεσθαι αὑτὸν κατὰ τὸν Ἀδὰμ ἀλυσιτελές, οὗ μὴ γινομένου διὰ τὸ μὴ ὑποκεῖσθαι ἁμαρτίᾳ φησίν· "τὴν χεῖρα ἀπ' ἐμοῦ ἀπέχου" καὶ τὰ ἑξῆς, «ἵν' οὗτοι παιδευθῶσιν, ὅτι οὐ δι' ἁμαρτίας τοῦτο πάσχω. « οἱ γὰρ φίλοι οὐδὲν ἕτερον διενοοῦντο ἢ ὅτι δι' ἁμαρτίας πάσχει. 356 εἶτα καλέσεις, ἐγὼ δέ σοι ὑπακούσομαι· ἢ λαλήσεις, ἐγὼ δέ σοι δώσω ἀνταπόκρισιν. διὰ πλειόνων ἑαυτοῦ τὴν πρὸς θεὸν παρρησίαν γνωρίζει, ἵν' ἐν τούτῳ ἀναγάγῃ αὐτοὺς εἰς τὴν ἀληθῆ τῶν περὶ αὐτὸν συμβαινόντων γνῶσιν. καὶ γὰρ παραστατικόν ἐστιν τοῦτο τοῦ εἶναι αὐτὸν δίκαιον. ἔχεις δὲ τοῦτο καὶ περὶ τοῦ ἱεροφάντου Μωσέως καταξιωθέντος λαλεῖν πρὸς αὐτὸν ἐν τῷ "Μωυσῆς ἐλάλε̣ι καὶ ὁ θεὸς ἀπεκρίνετο αὐτῷ φωνῇ". οὐ δεῖ δὲ τὴν ἀπόκρισιν τὴν πρὸς θεοῦ γινομένην ψιλὴν φωνὴν οἴεσθαι, ἀλλ' ἐνεργείας θείας, ἐξ ὧν εὐπαρησιάστως πρὸς θεὸν λαλεῖ. πόσαι εἰσὶν αἱ ἁμαρτίαι μου καὶ ἀνομίαι μου; 89 δίδαξόν με, τίνες εἰσίν. πάλιν δι' ἐκείνους τὰ τοιαῦτα λέγει, ἵν' ἐκεῖνοι μάθωσιν, ὅτι ὁ ἔχων ἁμαρτίας καὶ ἀνομίας οὐ λέληθεν θεόν. καὶ αὐτὸς δὲ εἰπὼν τὸ "οἶδα ὅτι δίκαιος ἀναφανοῦμαι" πρὸς τοὺς φίλους πρὸς θεὸν εὐλαβῶς λέγει ὅτι "σύ με δίδαξον, πόσαι εἰσὶν αἱ ἁμαρτίαι μου". ὅμοιον τούτῳ τὸ "οὐδὲν ἐμαυτῷ σύνοιδα, ἀλλ' οὐκ ἐν τούτῳ δεδικαίωμαι, ὁ δὲ ἀνακρίνων με κύριός ἐστιν". καλὸν δὲ καὶ τὸ μανθάνειν 357 τὰ σφάλματα, ἵνα ἐκ τούτων ἐκτρεπώμεθα. διὰ τί ἀπ' ἐμοῦ κρύπτῃ, ἥγησαι δέ με ὑπεναντίον σου; καὶ τοῦτο πρὸς τὴν ἐκείνων διάλημψιν· οὐ γὰρ ἐκρύπτετο ἀπ' αὐτοῦ θεὸς ἐνοικῶν ἐν αὐτῷ, ἀλλὰ διὰ τὸ ἐκείνους τοῦτο οἴεσθαι καὶ ταῦτα εἴρηται. «τοῦτο γὰρ οὗτοι νομίζουσιν, ὅτι ὑπεναντίος μου τυγχάνεις, νομίζοντές με δι' ἁμαρτίας πάσχειν.» ἢ ὡς φύλλον κινούμενον ὑπὸ ἀνέμου εὐλαβηθήσει ἢ ὡς χόρτῳ φερομένῳ ὑπὸ #6πνεύματος ἀντίκεισαί μοι; τὸ ὅλον τῆς νοήσεως οὕτως ἂν εἴη· «διὰ τί με ἀποκρύπτῃ ἡγούμενός με εἶναι ὑπεναντίον σου καὶ φύλλον ὑπ' ἀνέμου κινούμενον καὶ χόρτον ὑπὸ πνεύματος φερόμενον;» ἅπερ παραστατικὰ τυγχάνει εὐμεταβόλου τρόπου καὶ φαυλότητος κατὰ τὸ ὑπὸ τοῦ Σωτῆρος λεγόμενον περὶ Ἰωάννου· "τί ἐξήλθατε εἰς τὴν ἔρημον θεάσασθαι; κάλαμον ὑπὸ ἀνέμου σαλευόμενον;"– ἀντὶ τοῦ «εὐκαταφρόνητόν τινα καὶ ὑπὸ τοῦ τυχόντος μεταπίπτοντα». ταῦτα δέ, ὡς καὶ πρότερον εἴρηται, πρὸς τὴν τῶν φίλων διάλημψιν ὁ Ἰὼβ λέγει. 358 ὅτι κατέγραψας κατ' ἐμοῦ κακά, περιέθηκας δέ μοι νεότητος ἁμαρτίας. σαφὲς ὅτι πρὸς τὴν ἐκείνων ὑπόλημψιν λέγει· "κακὰ" γὰρ νῦν τὰς κακώσεις φησίν. τοῦτο γὰρ νομιζόντων τῶν φίλων, ὅτι δι' ἁμαρτίας πάσχει, αὐτὸς τῷ "κατέγραψας κατ' ἐμοῦ κακὰ" συνῆψεν τὸ "περιέθηκας δέ μοι νεότητος ἁμαρτίας" σημαίνων ὅτι «ἐξ ὧν οἱ φίλοι μου κατατρέχοντές μου διάκεινταί με δι' ἁμαρτίας πάσχειν, ἑπόμενον ἔχουσι τὸ νομίζειν, ὅτι αἱ τῆς νεότητος ἁμαρτίαι νῦν μοι περιετέθησαν». ἔθου δέ μου τὸν πόδα ἐν κωλύματι. οὐ κατὰ βούλησιν τὴν ἑαυτοῦ ταῦτα λέγει, ἀλλὰ πρὸς τὸν ὑποτιθέμενον, ὅτι πᾶς θλιβόμενος ἁμαρτὼν τοῦτο ὑφίσταται. ἐξομαλιζόμενον δὲ οὕτως ἂν εἴη· «τὴν πορευτικήν μου δύναμιν, καθ' ἣν κατορθῶ, ἑτέρως παρ' ἐκείνων ὑπονοουμένην ὡς ἁμαρτόντος μου καὶ διὰ τοῦτο περιστάσεσιν κοινωνοῦντος ἐν κωλύματι ἔθηκας.» τρόπον γάρ τινα αὐτὸς τοῦτο ἐνήργησεν ἐκδοὺς αὐτὸν τῷ αἰτησαμένῳ, ἐξ οὗ συνέβη ἐν κωλύματι τεθεῖσθαι 359 αὐτοῦ τὸν πόδα, π̣αρ' αὐτοι῀̣ς ὡς εἴρηται κωλυόμε̣νον ἐξ ἁμαρτιῶν, μὴ βουλομένων αὐτῶν τὴν προκοπὴν τοῦ δικαίου, ἥτις ἐστιν πούς, ὀρθῶς ἐκλαμβάνειν. ὅτι δὲ σύνηθες τ̣ῇ γραφῇ καὶ τὰ ἀπὸ γνώμης συνιστάμενα τοῦ ἐνεργοῦντος ὡς παρὰ θεοῦ λέγειν διὰ τὸ συνκεχωρηκέναι, σαφὲς ἔσται σοι ἐκ τοῦ "παρέδωκεν αὐτοὺς ὁ θεὸς εἰς πάθη ἀτιμίας" καὶ "εἰς ἀδόκιμον νοῦν" καὶ "ταῖς ἐπιθυμίαις τῶν καρδιῶν αὐτῶν". εἰ δὲ καὶ διὰ τ̣ὴν ὁλοσώματον κάκωσιν μηκέτι συνχωροῦσαν αὐτῷ αὐτουργεῖν τὰ πρὸς τὰς χρείας ἢ τῶν δεομένων ἢ ἄλλων τινῶν–καθὰ καὶ εἴρηκεν. "θύρα μου δὲ παντὶ ἐλθόντι ἠνέῳκτο"–τοῦτο ἔλεγεν, συνεπίσκεψαι, ὅπερ οὐκ ἠγνόει διὰ ἀγῶνα αὐτῷ γεγενῆσθαι. πολλὰ γὰρ διὰ τὸ συμφέρον τοιαῦτα θεὸς ποιεῖ, ὡς ἐκ

τῶν κατὰ τὸν λαὸν α̣υ᾿̣τοῦ ἔστιν μαθεῖν, ὃν διήγαγεν ὁ θεὸς διὰ τῆς ἐρήμου †εξον† διὰ τριῶν ἡμερῶν χρησίμως, ἵνα μὴ ταχεῖαν οἰηθῶσιν τὴν εἰς Αἴγυπτον ὑποστροφήν. κατανόησον δέ, μήποτε καὶ τὴν πρὸς σῶμα κοινωνίαν β̣άρος οὖσαν καὶ δι' οἰκονομίαν ἀπόρρητον γινομένην τοῦτο λέγει 360 ὡς τῆς ἄκρας καθαρότητος μὴ ἐπιτελουμένης. τοῦτο δὲ πάλιν ἔκ τινος αἰτίας· οὐ γὰρ ἡμᾶς, οὐ γὰρ τὸν θεὸν αἰτιατέον. ἐφύλαξας δέ μου πάντα τὰ ἔργα. οἶδεν ὁ μακάριος τὸ ὑπὸ τοῦ ∆αυὶδ εἰρημένον ἅγιος ὤν, ὅτι ὁ θεὸς οὐ παρατηρεῖται πάσας τὰς ἀνομίας τῶν πταιόντων, ἀλλὰ παιδεύων ἐκείνους πάλιν, δι' ἣν αἰτίαν πάσχει–ὅτι δι' ἀγῶνα–, τὸ προκείμενον εἴρηκεν ὡς πάντα αὐτοῦ τὰ ἔργα φυλάξαντος καὶ οὕτως ἐπαγαγόντος αὐτῷ τὰ 90 ἀνιαρά, ἵνα ἐκ τούτου ἐννοήσωσιν, ὅτι τὸ μέγεθος τῶν τοσούτων ἐπαγωγῶν οὐ διὰ ἁμαρ τίας ἐστίν, ἀλλὰ διὰ ἀγῶνα καὶ σκοπὸν ἀνδρείας. τὸ "ἐφύλαξας" ἐνταῦθα οὐκ ἀντὶ τοῦ «ἐτήρησας», ἀλλὰ «παρετηρήσω». εἰ δὲ καὶ "νεότητος ἁμαρτίας" ἑαυτοῦ λέγει καὶ τὸ "ἐφύλαξας δέ μου πάντα τὰ ἔργα" ἔμφασιν παρέχων ὡς ἁμαρτήσας, οὐ ξενιστέον· καὶ γὰρ πάντες οἱ ἅγιοι καὶ μετριότητος ἕνεκεν καὶ εὐγνωμοσύνης προφέρονται τοιαύτας φωνάς, καθὰ οἱ ἐν τῇ καμίνῳ ἄνδρες καὶ ὁ μακάριος ∆αυὶδ λέγων· "ἁμαρτίας νεότητός μου καὶ τὰς ἀγνοίας μου μὴ μνησθῇς." εἰς δὲ ῥίζας τῶν ποδῶν μου ἀφίκου. ἀντὶ τοῦ «ἠκρίβωσας πάντα 361 τὰ κατ' ἐμὲ οὕτως ὡς τὰς ῥίζας, τουτέστιν καὶ τὰς αἰτίας καὶ τὰς ἀρχὰς τῶν διαβάσεών μου τῶν πρακτικῶν, ἐπιτηρῆσαι ἵνα μοι κόλασιν ἐπαγάγῃς». τοῦτο δὲ πάλιν κατὰ τὴν ἐκείνων ὑπόλημψίν φησιν. ὃ παλαιοῦται ἴσα ἀσκῷ ἢ ὥσπερ ἱμάτιον σητόβρωτον. «ἐκείνων,» φησίν, «κατὰ τούτους ἐμνήσθης τῶν φθασάντων ἁμαρτημάτων, ἅπερ πεπαλαίωται ἴσα ἀσκῷ.» ἀσκὸς δὲ παλαιωθεὶς ἀνενέργητός ἐστιν πρὸς τὴν χρείαν ἣν κατεσκεύασται· οὐ γὰρ κατέχει τὰ ἐμβαλλόμενα ὑγρά. οὕτω δὲ καὶ τὰ τῆς νεότητος πεπαλαίωται ἁμαρτήματα καὶ ὡς ἱμάτιον σητόβρωτον οὐκέτι παρέχον τὴν χρείαν. παλαιοῦται δὲ ἁμαρτήματα, ὅταν αὐτὰ διαδέξηται ἀρετή· ᾗ ἐνεργούμενα γὰρ ἀεὶ νεάζει, κἂν πολυχρόνιος ὑπάρχῃ ὁ ἐνεργῶν αὐτά, νεώ τερος καὶ αὐτὸς ἐκ τοῦ νεωτεροποιοῦ ἤθους καλούμενος. βροτὸς δὲ γεννητὸς γυναικὸς ὀλιγόβιος καὶ πλήρης ὀργῆς. βούλεται αὐτοῖς παραστῆσαι τὴν αἰτίαν τῆς κακώσεως ἑαυτοῦ συνκρινόντων αὐτῶν τὸν ὄγκον τῆς ἐπαγωγῆς καὶ τὸν ἀνθρώπινον βίον· διεξελθὼν γὰρ ὅτι «"τὰς τῆς νεότητος ἁμαρτίας μοι περιέθηκας" καὶ "ἐφύλα362 ξάς μου πάντα τὰ ἔργα" οὕτως ὡς τοσαῦτά μοι ἐπιπέμψαι», ἐπάγει ὡσανεὶ παραστατικὸν τοῦ μὴ οὕτως ἔχειν τὸ πρᾶγμα τὸ "βροτὸς δὲ γεννητὸς γυναικὸς ὀλιγόβιος καὶ πλήρης ὀργῆς". τῷ δὲ ὀλιγοβίῳ καὶ πλήρης ὀργῆς δ̣ιὰ τὸ μοχθηρὸν τοῦ βίου οὐκ ἂν ἐπήγαγε τοσαύτην κόλασιν, εἰ μὴ ἀγῶνος χάριν ἐτύγχανε. τὴν γὰρ ἀγαθότητα τοῦ θεοῦ εἰ συνέβαλλον καὶ τὸ τῶν ἀνθρώπων ὀλιγόβιον, οὐκ ἂν ἔτι ὡς δι' ἁμαρτίας ταῦτα πεπονθότα ἐλογίζοντο. ἐπίσκεψαι δέ, μήποτε καὶ τοιαύτην ἔχει διάνοιαν· ὁ μὴ γεγενημένος θεὸς δι' α᾿̣ρετήν, ἀλλ' ἐν τῇ ἀνθρώπου καταστάσει μένων, οὗτος ἐν ὀργῇ ἐστιν καὶ ὀλιγόβιος τρόπον τινὰ "ἐν ταύτῃ τῇ ζωῇ μόνῃ ἠλπικώς". ὁ δὲ πιστεύων εἰς τὸν Σωτῆρα ὥστε ἐκ τούτου γενέσθαι θεὸς ο᾿̣ργῇ ἐκ τούτου οὐχ ὑπόκειται τῇ κατὰ κόλασιν, κἂν θλίβηται, ὀργῆς καλουμένης τῆς θλίψεως ἑτέρως. λέγοι οὖν ὅτι «εἰ κἀγὼ κατὰ ἄνθρωπο̣ν ἐπολιτευσάμην, σκοπήσατε̣, ἵν' ἐκ τούτου ἀποφαίνησθε, ὅτι ὀρ̣γῇ ὑπέπ̣εσον». ἢ ὥσπερ ἄνθος ἀνθῆσαν ἐξέπε σεν, ἀπέδρα δὲ ὥσπερ σκιὰ καὶ οὐ μὴ στῇ. ταῦτα συναπτέον 363 τῷ πρὸ αὐτῶν. ὅτι τῷ παρερχομένῳ ἀνθρώπῳ ὡς ἄνθει καὶ σκιᾷ τοσαύτην ἐπήνεγκε κάκω̣σιν, οὐκ ἔστιν κατὰ τὸν παρόντα δ̣ι' ἁμαρτήματα. "ἐὰν γὰρ ἀνομίας παρατηρήσῃ, κύριε, κύριε, τίς ὑποστήσεται; ὅτι παρὰ σοὶ ὁ ἱλασμός ἐστιν." ὥστε ἐννοητέον τοῖς φίλοις ἦν, ὅτι οὐ διὰ σφάλματα, ἀλλ' ὡς προείρηται διὰ τὸ προβληθῆναι αὐτὸν ἀνδρείας σκοπὸν ταῦτα αὐτῷ συνέπεσεν. καὶ ταῦτα μὲν κατὰ πρώτην διάνοιαν. κατὰ δευτέραν δὲ οὕτως ἂν λεχθείη· ὡς ἄνθος ἐκπίπτει "ὁ κατὰ σάρκα περιπατῶν" καὶ ὡς σκιὰ παρακολουθήματι ἐοικὼς καὶ οὐδὲν πράττων προηγούμενον. ὅτι δὲ ὡς ἀντὶ ἀνυποστάτου η῾̣ σκιὰ παραλαμβάνεται, δηλοῖ τὸ "αἱ ἡμέραι μου ὡσεὶ σκιὰ παράγουσιν". οὐχὶ καὶ τούτου λόγον ἐποιήσω καὶ τοῦτον ἐποίησας εἰσελθεῖν ἐν κρίματι ἐνώπιόν σου; σύμφωνα τῇ προτέρᾳ ἀποδόσει λέγοι τις ἂν εἶναι ταῦτα συνάπτων αὐτὰ οὕτως· «εἰ καὶ ὁ γεννητὸς γυναικὸς ὀλιγόβιός ἐστιν καὶ μόχθου πεπληρωμένος οὕτως ὡς ἄνθει πεπτωκότι ἐοικέναι καὶ σκιᾷ τῇ φευγούσῃ ταχέως,

ἀλλὰ μὴν καὶ τούτου λόγον ἐποιήσω οὐχ ὑπεριδὼν αὐτὸν ὥστε καὶ εἰς κρίμα 364 91 ἐνώπιόν σου αὐτὸν εἰσέρχεσθαι.» τούτου ἀποδεικτικὸν ἂν εἴη τὸ πρὸς θεοῦ λεγόμενον· "λαός μου, τί ἐποίησά σοι;" καὶ πάλιν "ἰδού, κρίνομαι πρὸς σέ". οὐκ ἂν οὖν ὁ τοιαύτην περὶ ἀνθρώπων κηδεμονίαν εἰσάγων θεὸς οὕτως ἀτέγκτως καὶ ἀπα ραιτήτως ἀπῄτει δίκας τὸν ἄνθρωπον, ὡς οἱ φίλοι αὐτὸν ὑπενόουν τιννύναι. ταῦτα δ' ἐπάγει πρὸς παράστασιν τοῦ μὴ ἑτέρως πάσχειν ἢ διὰ τὸ φανῆναι δίκαιον κατὰ τὸ "οἴει δέ με ἄλλως σοι κεχρηματικέναι ἢ ἵνα ἀναφανῇς δίκαιος;" τίς γὰρ καθαρός ἐστιν ἀπὸ ῥύπου; οὐδὲ εἷς, ἐὰν καὶ μία ἡμέρα ὁ βίος αὐτοῦ ἐπὶ τῆς γῆς, ἀριθμητοὶ δὲ μῆνες αὐτοῦ παρὰ σοί. καὶ ταῦτα, ἵνα ἐννοήσωσιν, ὅτι οὐ δι' ἁμαρτίας πάσχει, συνῆψεν. εἰ γὰρ τοῦτο οὕτως εἶχεν, οὐδεὶς ἂν ἔξω περιστάσεως ἦν, εἰ καὶ πρὸς βραχὺ ἐβίωσεν. ταῦτα δέ, ὅπως οἱ φίλοι παιδευθῶσιν τὴν αἰτίαν· ὡς γὰρ ἐνστάσεως ἂν λεχθησομένης πρὸς τὰ πρὸς αὐτοῦ εἰρημένα τοῦτο εἶπεν λέγοντός τινος ἐνισταμένου ὅτι «κἂν γὰρ ὀλιγόβιος ᾖς καὶ ὡς σκιὰ παρερχόμενος καὶ ὡς ἄνθος ἐκπίπτων, ἀλλ' οὐδὲν κωλύει δι' ἁμαρτίας σε πάσχειν». πρὸς ὃ εὐθυβολώτατα εἶπεν· "τίς γὰρ καθαρὸς ἀπὸ ῥύπου; ἀλλ' οὐδείς", ὥστε ἔδει 365 πάντας, ὡς ἤδη εἴρηται, πάσχειν. ῥύπον δὲ καὶ ἁμαρτίαν ἄλλος τις ἂν εἴποι ταὐτὸ δηλοῦν, ἑτέρου ἐλάττω τὸν ῥύπον τῆς ἁμαρτίας λέγοντος. ἔχεις περὶ ῥύπου καὶ ἁμαρτίας παρὰ τῷ [̓Ησαίᾳ οὕτως· "ἐκπλυνεῖ κύριος τὸν ῥύπον τῶν υἱῶν καὶ τῶν θυγατέρων Σειὼν καὶ τὸ αἷμα ἐκκαθαριεῖ ἐκ μέσου αὐτῶν", τοῦ μὲν αἵματος τὴν ἁμαρτίαν ἐνταῦθα δηλοῦντος, τὸ ἀκάθαρτον, τοῦ δὲ ῥύπου τὰ ἀκούσια, ἃ καθ' αὑτὰ ὁ Σωτὴρ ἐπιδημήσας ἐκάθηρεν. ὅτι δὲ τὸ αἷμα πολλάκις τὴν ἁμαρτίαν δηλοῖ, εἴρηται πρὸς τὸν ἀρχέκακον διάβολον· "ὃν τρόπον ἱμάτιον ἐν αἵματι πεφυρμένον οὐκ ἔσται καθαρόν, οὕτως οὐδὲ σὺ ἔσει καθαρός." οὐ γὰρ αἵματι πεφυρμένος ἐτύγχανεν, ἀλλὰ δῆλον, ὡς τὴν "πρὸς θάνατον ἁμαρτίαν" δηλοῖ αὐτῷ τὸ αἷμα. ὁ οὖν ἔχων σφάλμα δυνάμενον πλυθῆναι ῥύπον ἔχει, ὁ δὲ ὡσανεὶ ἀμετανόητον ὡς ὁ "εἰς τὸ ἅγιον πνεῦμα βλασφημήσας" καὶ τὰ ὅμοια οὐχ ὑπὸ ῥύπον ἐστίν, ἀλλ' ἁμαρτίαν, καὶ ὁ ἐντολὰς παραβαίνων μετὰ τοῦ εἰδέναι. τὸ δὲ "οὐδ' εἰ μία ἡμέρα ὁ βίος αὐ366 τοῦ ἐπὶ τῆς γῆς" διττῶς ἂν ἐπιχειρηθείη· ἔστιν ὁ νῦν ἂν γεννώμενος ὁ κατὰ διαδοχὴν ἔχων τοῦ Ἀδὰμ τὸ ἁμάρτημα, ἔστιν ὁ ἐναρχόμενος λόγῳ κρίνειν τὰ πράγματα, ὅτε καὶ τὸν τοῦ ἀνθρώπου λόγον συμπλη̣ρο̣ῖ. οὐδ' ὁ τοιοῦτος ἡμέραν καθαρεύσει ἀγνοίας παρεπομένης τῷ καὶ νῦν ἀρξαμένῳ διακρίνειν τὸ φευκτὸν ἀπὸ τοῦ ἀγαθοῦ, κἂν ἡμέραν, κἂν ἀριθμητοὺς μῆνας βιώσῃ. ὁ μὲν οὖν φαῦλος "ἐκ βίβλου ἐξαλειφόμενος ζώντων" οὐκ ἔστιν ἐναρίθμιος παρὰ θεῷ, ὁ δὲ σπουδαῖος ἀριθμεῖται παρ' αὐτῷ. «κἂν τοιοῦτον οὖν,» φησίν, «ὑποθῇ, οὐδὲ οὗτος ἀπήλλακται ῥύπου.» τούτῳ ὅμοιον τὸ "οὐδὲν ἐμαυτῷ σύνοιδα, ἀλλ' οὐκ ἐν τούτῳ δεδικαίωμαι" καὶ τὸ "ἀ πὸ τῶν κρυφίων μου καθάρισόν με". εἰς χρόνον γὰρ ἔθου καὶ οὐ μὴ ὑπερβῇ. τὴν περὶ τὸν ἄνθρωπον πρόνοιαν ἐνταῦθα σαφηνίζει οὐχ ὡς εἰκαίως καὶ ὡς ἔτυχεν ἐν τῷ βίῳ παραμένοντος, ἀλλ' ἐκ κρίσεως θεοῦ οὐχ ὑπερβαίνοντος τὸν παρ' αὐτοῦ τεταγμένον χρόνον. ταῦτα δὲ οὐχ ὡς 367 εἱμαρμένης κρατούσης λεκτέον, ἀλλ' ὡς τοῦ θελήματος τοῦ θεοῦ "ὅροις καὶ μέτροις ἕκαστα διαταξαμένου." εἰ δὲ καὶ κατὰ ἀλληγορίαν λέγε̣ι τὸν ὑπὸ θεοῦ ἐναρέτως χειραγωγούμενον μὴ ὑπερβαίνειν τὰ καθήκοντα διὰ τὸ μεμετρημένην εἶναι τὴν ἀρετήν, συνεπίσκεψαι. ἀπόστα ἀπ' αὐτοῦ, ἵνα ἡσυχάσῃ καὶ εὐδοκήσῃ τὸν βίον ὥσπερ ὁ μισθωτός. ἐπεὶ δι' ἐπιπόνων πάρεστιν αὐτῷ θεός, τὸ "ἀπόστα" εἴρηκεν ἀντὶ τοῦ «παῦσον τὴν ὀργήν». τὸ γὰρ ἐγγίζειν θεὸν διάφορον, καὶ τὸ κατὰ μετουσίαν καὶ τὸ κατ' ὀργήν. τῶν γὰρ φίλων δι' ἁμαρτίας πάσχειν αὐτὸν τιθεμένων καὶ οὕτω γε σκληρῶς εἰπὼν τὰ φθάσαντα, ὅτι "ὀλιγόβιός ἐστιν" ὁ ἄνθρωπος καὶ "ὡς ἄνθος ἐκπῖπτον" καὶ "ὡς σκιὰ" καὶ ὡς ὅτι "λόγον αὐτοῦ ποιεῖται θεός", παριστὰς αὐτοῖς, ὅτι οὐ δι' ἁμαρτίας ἀνιᾶται, λέγει ὅτι "ἀπόστα ἀπ' αὐτοῦ". εἰ γὰρ τοσούτῳ πλήθει κακώσεων αὐτὸν ἐπιβάλλει, 92 οὐκ ἔχει σχολὴν εἰς μετάνοιαν ὁ ἄνθρωπος. παιδεύει οὖν αὐτούς, ὅτι οὐ συνετῶς τοῦτο ὑπολαμβάνουσιν, διὰ τοῦ "ἀπόστα ἀπ' αὐτοῦ, ἵνα ἡσυχάσῃ". οὐδὲ γὰρ δύναται μετὰ τοσούτων 368 περιστάσεων σχολὴν ἄγειν οὐδὲ εὐδοκῆσαι τὸν βίον. –– ἵν' ὡς μισθὸν ἐργάτῃ ἀποδῷ. ἄλλως τε αἰνίττεται· εἰ δι' ἁμαρτίας ἔπασχεν, ἀρκούντως

εἶχον αἱ ἐπιτιμήσεις, ἵν' ἐκ τούτου ἡσυχία γένηται καὶ ὡς μισθωτὸς λοιπὸν ἐργάσηται. ταῦτα δὲ ὡς πρὸς αὐτοὺς πάλιν εἴρηται δήλου τυγχάνοντος, ὅτι ἀνοχὴν δίδωσι θεὸς εἰς μετάνοιαν, ὡς τὸν Παῦλον λέγειν· "ἢ τῆς ἀνοχῆς αὐτοῦ καὶ μακροθυμίας καταφρονεῖς ἀγνοῶν, ὅτι τὸ χρηστὸν τοῦ θεοῦ εἰς μετάνοιάν σε ἄγει;" ὅτι δὲ τὸ ἡσυχάσαι ἀντὶ τοῦ παύσασθαι κακίας καὶ ἀρετὴν ἀναλαβεῖν λέγεται, δῆλον ἐκ τοῦ "ἥμαρτες, ἡσύχασον" καὶ ἐκ τοῦ "γῆ ἐφοβήθη καὶ ἡσύχασεν ἐν τῷ ἀναστῆναι εἰς κρίσιν τὸν θεόν". οἱ γὰρ ἄνθρωποι ἔννοιαν λαβόντες, ὅτι κριτής ἐστιν ὁ θεός, ἡσύχασαν ἀπὸ τοῦ ἁμαρτάνειν. ἔστιν γὰρ δένδρῳ ἐλπίς· ἐὰν γὰρ ἐκκοπῇ, ἔτι ἐπανθήσει καὶ ὁ ῥόδαμνος αὐτοῦ οὐ μὴ ἐκλίπῃ. διὰ πολλῶν ἀποδείκνυσιν, ὅτι οὐ διὰ φαυλότητα ὑπέμεινεν τὰ ἀνιαρά, οὕτω σαφοῦς τοῦ λόγου γινομένου· καθ' ὑπόθεσιν γὰρ τοῦτο οὕτως ἐχέτω· ἀρκούντως αἱ κολάσεις γεγένην369 ται ὡς καιρὸν ἔχειν τοῦ ἀποστῆναι. οὐδὲ γὰρ ἀπέγνωσται τὰ τῆς μετανοίας οὐδὲ θεὸς ὡς ἀμεταβλήτου τῆς προαιρέσεως οὔσης ἀμέτρως κολάζει. ἔνκειται γὰρ ἡ ἐπιτηδειότης ἐν ταῖς ψυχαῖς, κἂν πολλὴ χύσις ἁμαρ τημάτων γένηται· δύναται οὖν γενέσθαι μετάνοια. δένδρον δὲ τὸν ἄνθρωπον καλεῖ ὡς καὶ πολλαχοῦ τῶν γραφῶν, καθὸ εἴρηται· "ἤδη ἡ ἀξίνη πρὸς τὴν ῥίζαν τῶν δένδρων κεῖται· πᾶν δένδρον μὴ ποιοῦν καρπὸν καλὸν ἐκκόπτεται καὶ εἰς πῦρ βάλλεται." καὶ πάλιν· "ἢ ποιήσατε τὸ δένδρον καλὸν καὶ τοὺς καρποὺς αὐτοῦ καλούς, ἢ ποιήσατε τὸ δένδρον σαπρὸν καὶ τοὺς καρποὺς αὐτοῦ σαπρούς." τοῦτο δὲ ἅπαξ παραθέμενοι οὐκ ἀβασάνιστον αὐτὸ ἐάσομεν. οὐ γὰρ ὁ Σωτὴρ προστάττει σαπρόν τινι γενέσθαι δένδρον ἢ σαπρὸν καρπὸν ἐνεγκεῖν, ἀλλὰ τὴν ἑνὸς ἑκάστου ἕξιν φανερὰν διὰ τῶν ἐνεργειῶν εἶναι καὶ μὴ προκρίνειν τούτου τὴν ὑπόκρισιν. ἔστιν δὲ καὶ ἑτέρως νοῆσαι τοῦτο· οἱ Ἰουδαῖοι ἔλεγον περὶ τοῦ Σωτῆρος· "ἐν Βεεζεβοὺλ τῷ ἄρχοντι τῶν δαιμονίων ἐκβάλλει τὰ δαιμόνια." διόπερ αὐτὸς ὁ Σωτήρ φησιν αὐτοῖς· "ἢ ποιήσατε 370 τὸ δένδρον καλὸν" καὶ τὰ ἑξῆς. εἰ γὰρ τὸ ἐκβάλλειν δαίμονας ἀγαθόν, ἀγαθὸς ὁ τοῦτο ἐνεργῶν, εἰ δὲ φαῦλος ὁ ἐνεργῶν, φαῦλον καὶ τὸ γεγενημένον. ἐὰν γὰρ γηράσῃ ἐν γῇ ἡ ῥίζα αὐτοῦ, ἐν δὲ πέτρᾳ τελευτήσῃ τὸ στέλεχος αὐτοῦ, ἀπὸ ὀσμῆς ὕδατος ἀνθήσει, ποιήσει δὲ θερι#6σμὸν ὥσπερ νεόφυτον. τοῦ δένδρου εἰς τὸν ἄνθρωπον μεταφερομένου δῆλον ἔσται, ὅτι ἡ ψυχὴ ἀσθένειαν ὑπομένει, ἥτις διὰ τοῦ "ἐὰν γηρά σῃ ἐν γῇ ἡ ῥίζα αὐτοῦ" δηλοῦται. ἔχει πάλιν προσδοκίαν μετανοίας, κἂν ἐν πέτρᾳ στέλεχος αὐτοῦ, δηλονότι τοῦ ἀνθρώπου, τελευτήσῃ. κἂν γὰρ προσαράξῃ τῇ ψυχῇ ἁμάρτημα ὥστε θάνατον αὐτῇ ποιῆσαι καὶ ἀπὸ τοῦ ὕψους τῆς ἀρετῆς αὐτὴν κατασπάσαι, ὅπερ τὸ στέλεχος δηλοῖ, ἀλλ' οὐκ ἐκκόπτει τὴν εἰς ἀρετὴν ἐπιτηδειότητα, ὅπερ δηλῶν ὁ κύριος ἔλεγεν· "ἡ βασιλεία τοῦ θεοῦ ἐντὸς ὑμῶν ἐστιν," σημαίνων τὴν ἐνκειμένην δύναμιν, ἥντινα καὶ τὸ παρὸν ἀνάγνωσμα διδάσκει. "ἀπὸ ὀσμῆς ὕδατός" ἐστιν «ἀπὸ τοῦ λόγου τοῦ θείου εὐωδοῦς ὄντος». "μύρον γὰρ 371 ἐκκενωθὲν ὄνομά σου." ἀναλαμβάνει ποτὸν καὶ νεάσει διὰ μετανοία̣ς̣, ὥστε καὶ θερισμὸν π̣οιῆσαι καθὰ τοὺς ἐξ ἀρχῆς τοῦ λόγου ἀδιαπτώτως ἀκούοντας ὥστε εἰπεῖν περὶ αὐτῶν· "ἐρχόμενοι δὲ ἥξουσιν ἐν ἀγαλλιάσει αἴροντες τὰ δράγματα αὐτῶν." δῆλον δὲ καὶ ἐκ τοῦ θ̣ερισμὸν εἰπ̣ε̣ι῀̣ν ποιεῖν τὸ δένδρον, ὅτι οὐ περὶ τοῦ αἰσθητοῦ λέγε̣ται· οὐ γὰρ θερίζεσθαι τὰ δένδρα εἴποι τις ἄν, ἀλλὰ μᾶλλον τρυγᾶσθαι, ὥστε περὶ π̣όνω̣ν ψυχῆς ἠμελημένης καὶ ἐκ μετανοίας διὰ τὸν σωτήριον λόγον ἀναλαμπούσης οἱ προτεθέντες εἴρηνται στίχοι. –– λόγου ἐκείνου, ὃν ὁ κύριος ὕδωρ καλῶν ἔλεγεν· "ὁ πιστεύων εἰς ἐμέ, ποταμοὶ ἐκ τῆς 93 κοιλίας αὐτοῦ ῥεύσουσιν ὕδατος ἁλλομένου εἰς ζωὴν αἰώνιον." ἀνὴρ δὲ τελευτήσας ᾤχετο, πεσὼν δὲ βροτὸς οὐκέτι ἐστίν. ἐπίστησον, μὴ ἄρα πρὸς τὸ "ἀπόστα ἀπ' αὐτοῦ,

ἵνα ἡσυχάσῃ" καὶ τὰ εἰς αὐτὸ εἰρημένα τοῦτο ἁρμόζει οὕτως· εἰ γὰρ δι' ἁμαρτίας οἱ φίλοι ἔφασκον αὐτὸν ἀνιᾶσθαι, εἰκότως 372 τὸ "ἀπόστα ἀπ' αὐτοῦ" ἔλεγεν α᾿̣ντὶ τοῦ «ἔνδοσιν πονη̣ρῶν χ̣α´̣ρισαι, ἵν' ἐκ το̣ύτου γέν̣ηται̣ τὸ ἡσυχάσαι̣, τουτέστιν τὸ ἐν γαλήνῃ ἐνάρετον γε̣νέσθαι τὴν ψυχήν». εἶτα ἑξ̣ῆς ω῾̣ς ἀ`̣ν εἰ ἀντίθεσις ἠκολο̣ύθε̣ι ὅτ̣ι «διὰ τ̣ί μὴ πάλαι, ἀλλὰ νυ῀̣ν μεταγιγνώσκεις πάλ̣αι ἁμαρτίᾳ̣ ἐνεχόμενος;» ἐπι̣φέρ̣ει το`̣ "ἔστιν γὰρ δένδρῳ ἐλπὶς" καὶ τὰ ἑξῆς, οἷς̣ ε῾̣π̣όμενον ἔθηκεν· "ἀνὴρ δὲ τελευτήσας ᾤχετο" καὶ τὸ μετ' αὐτὸ δη̣λῶν̣, ὅτι̣ ἑ´̣ως ἐν τῷ βίῳ τούτῳ δι̣αμέν̣ε̣ι, κ̣ατὰ τὸν ῥάδαμνον κ̣αὶ τὸ δ̣ένδρον ἔχει τὴν προσδο̣κ̣ίαν τῆς μετανοίας̣· ἐπὰν δ̣ε`̣ τ̣ε̣λευτήσῃ, ἀκούει· "νῦν μετανοεῖς, ὅτε οὐκ ἔστιν καιρὸς μετανοίας," ἵν' ᾖ ὅμοιον τῷ "μὴ ἀναγάγῃς με ἐν ἡμίσει ἡμερῶν μου". οὐ γὰρ κατὰ τοὺς "ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ ἠλπικότας μόνον" καὶ ἄχρι τῶν ἐνταῦθα οἴεται εἶναι τὴν διαμονὴν ὁ ἅγιος ἐν τοῖς ἑξῆς λέγων· "ὑπομενῶ, ἕως πάλιν γένωμαι." χρόνῳ δὲ σπανίζεται θάλασσα, ποταμὸς δὲ ἐρημωθεὶς ἐξηράνθη. πρόσσχες, εἰ καὶ ταῦτα τῇ φθασάσῃ διανοίᾳ ἁρμό373 ζει τ̣ρόπ̣ον α᾿̣λέξοντα ἀναύδως ει᾿̣π̣όντω̣ν· «ἕνεκα ἁμαρ τημάτων τίν̣ων δίκας, τί δὴ λέγε̣ι̣ς ὅτ̣ι "ἔστιν γὰρ δένδρῳ ἐλπίς";» οὐ γὰρ οἰ´̣ονται τὴν τοσαύτη̣ν τῆς κακίας ἀναστῆναι φοράν, πρὸς ὃ δεῖξαι βουλόμενος, ὅτι καὶ οἱ ἐν πολλοῖς κ̣ακοῖς ἐνεχόμενοι δυνατοί εἰσιν εἰς μετάνοιαν ἐλθεῖν, ἐπήγαγεν· "χρόνῳ δὲ σπανίζεται θάλασσα." ὁ γὰρ τρόπος κα̣ὶ τὸ ἦθ̣ος τὸ θαλάσσῃ καὶ τῷ α᾿̣στάτῳ τοῦ κλύδωνος ἐοικὸς ·····τ̣····τ̣ε κατάστασιν ····ι̣ου···νον λόγῳ, ὡσαύτω̣ς κ̣αὶ ποταμός, ὃς δηλοῖ τὰ ῥευσ̣τὰ τοῦ βίου πράγματα, ἐρημωθεὶς̣ τοῦ ἐνεργοῦντος ξηραίνεται τοῦτο ποιοῦντος τοῦ διδασκαλικοῦ λόγου. ἄνθρωπος δὲ κοιμηθεὶς οὐ μὴ ἀναστῇ, ἕως ἂν ὁ οὐρανὸς οὐ μὴ συνραφῇ, καὶ οὐκ ἐξυπνισθήσονται ἐξ ὕπνου αὐτῶν. εἰ γὰρ ὄφελον ἐν ᾅδῃ με ἐφύλαξας, ἔκρυψας δέ με, ἕως ἂν παύσηταί σου ἡ ὀργὴ καὶ τάξῃ μοι χρόνον, ἐν ὧι #6μνείαν μου ποιήσῃ. ἔμφασίς ἐστιν δηλουμένη ἐκ τῶν προκειμένων τοῦ μεγέθους τῶν ἀνιαρῶν, ἐξ οὗ παρίστη374 σιν τοῖς φίλοις ἐπ̣ίνο̣ιαν τῆς αι᾿̣τίας τῶν ἐπαγομένων οἰομένοις, ὅτι το̣σαύτη ἐπ̣ιτιμία οὐκ ἐγίγνετο μὴ ἁμαρτ̣όντι. δείκνυσιν δέ, ὅτι ὑπερβολικῶς ἠνιάθη, ἐκ τοῦ αἱρε̣τωτ̣έραν τὴν ἐν ᾅδῃ διατρ̣ιβὴν καὶ φυλακήν, οὐ τὴν κατὰ κόλασιν, ἀλ̣λ' ἐπὶ τῶν φυλ̣······α······αι κρυφθησόμενον ε᾿̣ντα̣υ῀̣θα̣, "ἕως ἂν παρε´̣λθῃ ἡ ὀργή", ἐπ̣αγ̣ γελλομένου̣ θεοῦ μνημον̣εύειν αὐτοῦ, ἵν' ᾐ῀̣ σαφ̣έστερο̣ν λέγων, ὅτι το`̣ν τῆς ἀν̣αστάσε̣ως καιρὸν ἐν τῷ ᾅδῃ μᾶλλον ἐκδέξασθαι ·οιη̣··· αὐτὸν ἢ τοσαύτας ὑπ̣ομεῖναι ἀλγηδόνας. κα̣ὶ γὰρ τῷ ὄντι̣ ἐν ᾅδῃ τυγχάνων καθ' ἕκαστα δίκαιος κατὰ τὸν π̣ρὸ τῆς ἐπιδημίας τοῦ Χριστοῦ χρόνον βέλτιον διάγει ἅτε τοῦ ἐπ̣ικήρου καὶ νοσώδους ἀπηλλαγμένος σώματος μέλλων αὐτὸ ἄφθαρτον ἀπολαβεῖν. μόνος γὰρ ὁ Σωτὴρ κατὰ τὸν ἄνθρωπον οὐχ ὑπέκειτο τῶι ἐν ᾅδῃ εἶναι, εἰ καὶ ἐκεῖ γέγονε δι' ἄλλους. εἴρηται γὰρ ἐκ προσώπου αὐτοῦ· "ἐγενήθην ὡς ἄνθρωπος ἀβοήθητος ἐν νεκροῖς ἐλεύθερος." καὶ γὰρ 375 τοὺς μὲν ἁγίους φωταγωγοὶ ἀπάγουσιν ἄγγελοι, τοὺς δὲ φαύλους σκότι̣οι. ὁ δὲ Σωτὴρ οὔτ̣ι ἀγγέλων ἐδεήθη ἐλεύθερος ὢν καὶ δεσπότης αὐτῶν καὶ παρ' αὐτῶν διακονούμενος καὶ χειραγωγούμενος. εἶπεν γοῦν· "οὐδεὶς αἴρει τὴν ψυχήν μου ἀπ' ἐμοῦ, ἀλλ' ἐγὼ τίθημι αὐτὴν ἀπ' ἐμαυτοῦ." ἀλλὰ καὶ ἐν τῷ Ἄσματι τῶν ᾀσμάτων διὰ συμβόλων τὸν θάνατον σμύρναν καλῶν φησιν δεικνὺς ἑαυτοῦ τὸ ἐλεύθερον· "πορεύσομαι ἐμαυτῷ πρὸς τὸ ὄρος τῆς σμύρνης." ἀλλὰ καὶ τὸ "τῶν ἐθνῶν οὐδείς ἐστιν ἀνὴρ μετ' ἐμοῦ" δείκνυσιν αὐτοῦ καὶ κατὰ τὸν ἄνθρωπον τὸ ἀπροσδεές. φέρεται ἀντὶ τούτου ἑτέρου ἑρμηνευ τοῦ "ἐγὼ μόνος ἐξέπιον τὸ κεραμύλλιον". ἀλλὰ καὶ Πέτρου λέγοντος· "ὑπὲρ σοῦ τὴν ψυχὴν θήσω" ἐπιτιμῶν εἶπεν· "ὑπὲρ ἐμοῦ τὴν ψυχὴν θήσεις; πρὶν ἀλέκτορα 94 φωνῆσαι τρίς με ἀπαρνήσει." ὅτι ἀπ' ἀγγέλων φωταγωγοῦνται οἱ ἅγιοι καὶ πρὸς τῶν σκοτίων δαιμόνων οἱ φαῦλοι, εἴρηται· "ἄφρων, ταύτῃ τῇ νυκτὶ ἀφαιροῦ376 σιν τὴν ψυχήν σου ἀπὸ σοῦ," δηλονότι κολασταί. περὶ δὲ Λαζάρου εἴρηται· "ἐγένετο δὲ ἐν τῷ ἀποθανεῖν τὸν πτωχὸν καὶ ἀπενεχθῆναι ὑπὸ τῶν ἀγγέλων εἰς κόλπον Ἀβραάμ," δῆλον #6δὲ ἀπὸ ἀγγέλων ἀγαθῶν. ἐὰν γὰρ ἀποθάνῃ ἄνθρωπος, ζήσεται συντελέσας τὰς ἡμέρας #6τοῦ βίου αὐτοῦ. οὐκ ἀπεικότως αἱρετωτέραν τὴν ἐντεῦθεν ἀπαλλαγὴν τῆς ἐπωδύνου ζωῆς τίθεται πεπεισμένος περὶ τῆς τῶν νεκρῶν ἀναστάσεως καὶ εἰδώς, ὅτι κάλλιόν ἐστιν τὸ "ἀναλῦσαι καὶ σὺν Χριστῷ εἶναι", λέγων· "ἐὰν γὰρ

ἀποθάνῃ ἄνθρωπος, ζήσεται συντελέσας τὰς ἡμέρας τοῦ βίου αὐτοῦ," ἐξ οὗ παρίσταται καὶ δόγμα περὶ ἀναστάσεως καὶ κρίμα τῆς ἑκάστου ζωῆς ἐν τῷδε τῷ βίῳ οὐκ εἰκαίως καὶ ὡς ἔτυχεν συμβαίνοντος τοῦ θανάτου. εἰ δὲ καὶ τὸ "συντελέσας τὰς ἡμέρας τῆς ζωῆς αὐτοῦ" δύναται τὰς πρὸ τῆς ἀναστάσεως ἡμέρας δηλοῦν, μεθ' ἃς ἡ αἰώνιος ζωὴ διαδέξεται, συνεπίσκεψαι. ὑπομενῶ, ἕως ἂν πάλιν γένωμαι. τῇ αὐτῇ ἀκολουθίᾳ τῶν λόγων καὶ τὰς τῶν προδιαλεγομένων αὐτῷν δόξας ἀντι377 δοξ̣ούντων τίθεται καὶ τὰς ἀληθεῖς, ἵνα παραλλήλων αὐτῶν κ̣ειμένω̣ν ὁρῶμεν, ποῖαί εἰσιν αἱ ἀν̣ασκευαζο´̣μεναι καὶ ποῖαι αἱ κατασ̣κευαζόμεναι. ὡς πρ· ····· με`̣ν γὰρ̣ ἔλεγεν πρὸς τὴν δόξαν ἐκείνων τὴν ἐσφαλμένην· "ἄνθρωπος δὲ κοιμηθεὶς οὐ μὴ ἀναστῇ" καὶ "ἀνὴρ τελευτήσας ᾤχετο, πεσὼν δὲ βροτὸς οὐκέτι ἐστιν." οὐ γὰρ οὕτως εἶχεν ἡ τοῦ ἀνθρώπου φύσις ὡς ἐκεῖνοι ἐνόμιζον, ὅτι μέχρι τῆς παρούσης ζωῆς̣ ἔχω̣ν τὴν ὑπόστασιν ἄνθρωπος ἀποβαλὼν ταύτην τὴν ζωὴν οὐκέτι ἔστιν ὡσαύτως τοῖς ἀλόγοις ζῴοις. τῶν γὰρ ἀλόγων ζῴων αἱ ψυχαὶ συνσπείρονται τοῖς σώμασιν αὐτῶν, διὸ καὶ συνφθείρονται. ἐπειδὴ δὲ ἡ τοῦ ἀνθρώπου οὐ συνσπείρεται, οὐδὲ συνφθείρεται· ἀθάνατος γάρ ἐστιν. καὶ ἐπεὶ οἱ φίλοι οὐ διέκειντο, ὡς ἔστι διὰ ἀγῶνα ἐπίπονα συνβαίνειν καθὼς αὐτῷ τῷ μακαρίῳ, λογιζόμενοι αὐτὸν διὰ ἁμαρτίας πάσχειν, πρὸς τὴν ἐκείνων δόξαν ἐναντιούμενος λέγει τὸν λογισμὸν τοῦ φέρειν τὰ ἐπίπονα εἶναι τὸ πάλιν γενέσθαι. "ὑπομενῶ", γάρ φησιν, "ἕως πάλιν γένωμαι", σημαίνων 378 τὴν ἀνάστασιν, ἡ`̣ν ου᾿̣ παρα̣δέχονται οἱ συνφθειρομένην λέγοντες εἶν̣αι τὴν ψυχὴν καί τινες τῶν ···ατ···· τιθεμένων τ̣·····σ̣····· φύσιν ἀπολο̣····σ̣α̣······ δὲ τὸ "ὑπομενῶ, ἕως ἂν πάλιν γένωμαι" τοῦ "ἐὰν γὰρ ἀποθάνῃ ἄνθρωπος, ζήσεται συντελέσας τὰς ἡμέρας τοῦ βίου αὐτοῦ". ταύτης τῆς ὑπ̣ολήμ̣ψεως ὑπάρχων καὶ ὁ μακάριος Παῦλος ἔγραψεν· "εἰ ἐν τῇ ζωῇ ταύτῃ ἠλπικότες ἐσμὲν μόνον, ἐλεεινότεροι πάντων ἀνθρώπων ἐσμὲν" καὶ "εἰ κατὰ ἄνθρωπον ἐθηριομάχησα ἐν Ἐφέσῳ, τί μοι τὸ ὄφελος, εἰ νεκροὶ οὐκ ἐγείρονται;" οὕτως ὡς πρὸς τὴν δόξαν τῶν φίλων μὴ τιθέντων, ὅτι δι' ἀρετὴν ἔστιν πάσχειν, τὸ "ἄνθρωπος δὲ κοιμηθεὶς οὐ μὴ ἀναστῇ" ἐλέγετο, τὸ δὲ "ὑπομενῶ, ἕως ἂν πάλιν γένωμαι" ἐναντιουμένου τῇ γνώμῃ τῶν φασκόντων· "φάγωμεν καὶ πίωμεν, αὔριον γὰρ ἀποθνῄσκομεν." τὸ δὲ "ἕως πάλιν γένωμαι" διεξοδευτέον οὕτως· γένεσίς τίς ἐστιν ἡ ἀνάστασις. διὰ γὰρ τοῦτο "παλινγε379 νεσία" πρὸς τοῦ Σωτῆρος εἴρηται. καὶ γὰρ ἡ μὲν προτέρα γένεσις δια´̣φ̣ορο̣ν ἔχ̣ουσα τρόπον κατὰ με̣τ̣αβολ̣ὴν̣ ὕλης συνίστατο, ἢ τοῦ χ̣οῦ ὡς̣ ε᾿̣ν τῷ πρωτοπλάστῳ ἢ τῆς πλευρᾶς ὡς ἐν τῇ Εὕᾳ ἠ`̣ τῶν σ̣π̣ερμα´̣των ὡς ἐν τοῖς γενν̣η̣θεῖσιν ἢ ἀπὸ παρθένου̣ χω̣ρ̣ὶς σπέρ̣ματος τρεψάσης τι αὐτ̣ῆς εἰς τὸν σωτήριον ν̣α̣όν, ο̣ὑ´̣τω γινομένης τῆς μεταβολῆς. οὑ´̣τ̣ω καὶ τῆς ἀναστάσεως καιρο`̣ς̣ ἢ εἰς χοῦν τοῦ σώματος μεταστάντος ἢ εἰς ἕτερόν τ̣ι κα̣τὰ μεταβολὴν τούτων ἐγείρει ἄφθαρτον τὸ ἀ νιστάμενον σῶμα. γένεσις ἄρα τίς ἐστιν. εἶτα καλέσεις, ἐγὼ δέ σοι ὑπακούσομαι. δεῖξαι βουλόμενος, ὅτι οὐ μόνον τὸ σῶμα ἀνίσταται, ἀλλὰ καὶ ἡ ψυχὴ τὰς ἐννοίας τὰς περὶ θεοῦ ἔχουσα, φησὶν τὸ "εἶτα καλέσεις, ἐγὼ δέ σοι ὑπακούσομαι". τὸ γὰρ ὑπακοῦσαι θεοῦ καλοῦντος λογικῆς οὐσίας οἰκεῖον. τὰ δὲ ἔργα τῶν χειρῶν σου μὴ 95 ἀποποιοῦ. διδάξας περὶ ἀναστάσεως τοῦ ὅλου ἀνθρώπου καὶ τῆς ἀθανασίας τῆς ψυχῆς παιδεύει τοὺς φίλους πρὸς τὸ μὴ νομίζειν εὐτελῆ αὐτὸν 380 παρὰ θεῷ κεκρίσθαι. ἠρίθμησας δέ μου τὰ ἐπιτηδεύματα καὶ οὐ μὴ παρέλθῃ σε οὐδὲν τῶν #6ἁμαρτιῶν μου. ἀναπόδρασ̣τ̣ον αὐτοῦ τὴν γνῶσιν διδάσκων διὰ τούτων ἔτι καὶ τρόπον τινὰ παιδεύει τοὺς φίλους διακειμένους, ὅτι δι' ἁμαρτίας πάσχει, πῶς χρὴ με̣τ̣α̣νοει῀̣ν καὶ μὴ ἀλαζονεύεσθαι τῃ῀̣ ἐνυ̣παρχούσῃ καθαρότητ̣ι̣, μετριότητος ἕν̣εκα τ̣η῀̣ς ἑαυτοῦ καὶ τοῦ ἐκείνους διε̣γε̣ίρειν εἰς μετάνοι̣αν ταυ῀̣τ̣α̣ λ̣έγων. ἐπεσημήνω δέ, εἴ τι ἄκω̣ν̣ π̣αρέβην. ὡς πρὸς αὐτοὺς̣ πα´̣λιν λέγει ταῦτα διακειμένους ὡς ἁμαρτ̣όντα αὐτὸν ταῦτα ὑφίστασθαι καὶ μετριότητι καὶ πρὸς παίδευσιν αὐτῶν εἰς τὸ μιμήσασθαι αὐτὸν οὕτω καθαρὸν ὄντα καὶ μετανοίας προφέροντα ῥήματα. ἐσφράγισας δέ μου τὰς ἀνομίας ἐν βαλλαντίῳ. τουτέστιν· «ἐμπεριείληφας αὐτῶν καὶ τὴν ποιότητα καὶ τὸν ἀρι θμόν». ὅμοια δὲ τῶν προλαβόντων καὶ ταῦτα νοῆσαι δεῖ. καὶ πλὴν ὄρος πῖπτον πεσεῖται. πιστεύων τῷ πάντων αἰτίῳ, ὅτι κατορθώσει τὸν ἀγῶνα

συντριβέντος τοῦ ἐξαιτησαμένου 381 ὄρους ἐνταῦθα καλουμένου, φη̣σ̣ι`̣ν̣ αὐτοῖς ὅτ̣ι «ἀσθενήσει οὕτως̣ ὡς ε᾿̣κ̣πι´̣πτειν τῆς προσδοκίας, ἣν πρ̣ο̣σεδόκησεν, ἑλεῖν με πειρώμενος». ν···· γὰρ καὶ παντ···αιτη̣ ρ̣η̣·····σιν, ὡς προείρηται, ἀλλ' οἰ῀̣δεν, ὁ´̣τι διαπεσεῖται τοῦ ἀντικε̣ιμένου τὸ βούλευμα. κ̣αὶ πέτρα παλαιωθήσεται ἐκ τ̣οῦ τ̣όπου αὐτῆς. κἂν πέτρα οἴηται εἶναι ὁ ἀντικείμενος, ἀλλὰ "παλαιωθήσεται"–ἀντὶ τοῦ «ἕωλος ο᾿̣φθ̣η´̣σεται»–τῆς κατορθώσεως φ̣α̣ν̣είσης. πέτρα δὲ εἴρηται δ̣ιὰ τὸ φαντασίαν ἐξαποστ̣έλλ̣ειν ὡς ἀκαταμάχη̣τ̣ος καὶ διὰ τὸ σχηματίζεσθαι εἶναι Χριστὸς καὶ μιμητὴς τῆς ἀληθοῦς πέτρας, περὶ ἧς εἴρηται· "ἡ δὲ πέτρα ἦν ὁ Χριστός." τόπον δὲ ἐνταῦθα τὴν κατάστασιν καλεῖ, κ̣αθ̣' ἣν̣ ἑλεῖν βούλεται τὸν ἐνάρετον. ὅτι δὲ ὁ τόπος λέγεται καὶ ἀντὶ βαθμοῦ, εἴρηται ἐν ταῖς Πράξεσιν· "δέσποτα καρδιογνῶστα πάντων, ἀνάδειξον ἑ´̣να λαβεῖν τὸν τόπον τῆς διακονίας τ̣αύτης ἀφ' ἧς παρέβη Ἰούδας." ει᾿̣ δὲ καὶ μετὰ τὸ εἰπ̣εῖν ὅτι "ἐσ̣φ̣ράγισας δέ μου τὰς ἀνομίας ἐν βαλλαντίῳ" καὶ ὡς περὶ ἁμαρτωλοῦ ἑαυτοῦ εἰρηκέναι τὰ προεκτεθέντα ἐπήγαγεν τὸ "πλὴν ὄρος πῖπτον πεσεῖται καὶ πέτρα παλαιωθήσεται ἐκ τοῦ 382 τόπου αὐτῆς" δηλῶν ὅτι «κἂν ὄρος διὰ ὑπερηφανίαν ἤγ̣ουν̣ διὰ σκληρότητα γένηται, ἔσται αὐτοῦ ἡ κατάγνωσις», συνεπίσκεψαι. λίθους ἐλέαναν ὕδατα καὶ κατέκλυσεν ὕδατα ὕπτια τοῦ χω´̣ματος τῆς γῆς· καὶ ὑπομονὴν̣ ἀνθρώπου ἀπώλεσας; βεβαιοῖ διὰ τούτων τὰ προειρημένα δεικνύς, ὅτι μετάνοια ἰσχύει. διὰ γὰρ τοῦ "λίθους ἐλέαναν ὕδατα" παρίστησιν, ὅτι ὁ μετανοίας ἀρχόμενος ἐπιμένων τούτῳ κατὰ τὸ ὕδωρ τὸ περιαιρου῀̣ν τοῦ λίθου τὰ περιττὰ τ̣ῆς ἁμαρτίας ἑαυτὸν ἀπαλλάττει ὡς μηκέτι ἔχειν τὴν ἀπ' αὐτῆς τραχύτητα καὶ καθάπερ ἐν ὑπτίω χωμάτων κειμένων τὸν κατακλυσμὸν τῆς ἁμαρτία̣ς ἐργάζεται. «εἰ δὲ ταῦτα τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, μὴ ἀπογίγνωσκε ὑπομονὴν ἀνθρώπου μηδὲ λέγε, ὅτι αὕτη ἀπόλλυται ὑὦσας αὐτὸν καὶ εἰς τέλος ᾤχ̣ε̣το. μετάγει τὸν λόγον ἐπὶ τὸν θ̣εόν̣. μετὰ γὰρ τὸ εἰπεῖν, ὅτι μετάν̣ο̣ι̣α δυνατὴ καὶ ὡς οὐ δεῖ ἀπογιγνώσκειν ὑπομονὴν ἀνθρώπου, ἐπάγει τὸ "ὦσας αὐτὸν̣ καὶ εἰς τέλος ὤιχετο" παιδευ´̣ω̣ν̣, ὅτι εἰ μὴ θεὸς σύνεργος ᾖ, μάτην 383 τὰ τῆς ὑπομονῆς. "ἐὰν γὰρ μὴ κύριος οἰκοδομήσῃ οἶκον, εἰς μάτην ἐκοπίασαν οἱ οἰκοδομοῦντες αὐτόν." ὠθεῖ δὲ θεὸς οὐ το`̣ν ἀνάξιον, ἀλ̣λὰ τὸν ὑποκε̣ι´̣μ̣ενον τοιούτ̣ῳ τρόπῳ λέγων· "ἀποχωρεῖτε ἀπ' ἐμοῦ, ἐργάται ἀνομι´̣ας, οὐδέποτε ὑμᾶς ἔγνων." ἐπέστησας αὐτῷ τὸ πρόσωπον καὶ ἐξαπέστειλας. εἴρηται· "πρόσωπον κυρίου ἐπὶ ποιοῦντας κα̣κά·" καὶ πάλιν οἱ ἅγιοι εὐχόμενοί φασιν· "ἐπίφανον τὸ πρόσωπόν σου καὶ σωθησόμεθα·" καὶ ἐν ἄλλοις· "ἐπιφάναι τὸ πρόσωπον αὐτοῦ ἐπὶ σὲ καὶ δῴη σοι εἰρήνην." ἐπὰν οὖν διὰ πολλὴν μακροθυμίαν θεοῦ ἀναισθητῶν ὁ ἁμαρτάνων ἐμμένῃ τοῖς σφάλμασιν, μὴ οἰηθῇ εἶναι θεόν, ἀλλὰ δόξῃ λανθάνειν, καὶ λέγῃ· "σκότος καλύπτει με πάντοθεν καὶ οἱ τοῖχοι, τίς με ὁρᾷ;", 96 ὁ θεὸς λέγων· "θεὸς ἐγγίζων εἰμὶ καὶ οὐ θεὸς πόρρωθεν. μὴ κρυβήσεταί τις ἐν κρυφαίοι̣ς κἀγὼ οὐκ ὄψομαι αὐτόν; οὐχὶ τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν ἐγὼ πληρῶ; λέγει κύριος" ἐπιστήσας τὸ πρόσωπον αὐτοῦ τῷ ἁμαρτάνοντι ἐξαποστέλλει αὐτόν, ἀντὶ τοῦ «ἀλλότριον ἑαυτοῦ αὐτὸν ἀποδείκνυσιν», κατὰ τὸ "ἀπώ384 σεται αὐτοὺς ὁ θεός, ὅτι οὐκ εἰσήκουσαν αὐτοῦ, καὶ ἔσονται πλανῆται ἐν τοῖς ἔθνεσιν" καὶ το`̣ "ὡσεὶ τραυματίαι ἐρριμμένοι κ̣αθεύδοντες ἐν τάφῳ, ὧν ο̣ὐκ ἐμ̣ν̣ήσθης ἔτι, καὶ αὐτοὶ ἐκ τῆς χειρός σου ἀπώσθησαν". πολλῶν δὲ γενομένων τῶν υἱῶν αὐτοῦ οὐκ οἶδεν, ἐάν τε ὀλίγοι #6γένωνται, οὐκ ἐπίσταται. ἐπίστησον, μὴ τὸ ἀκατάλημπτον τῶν κριμάτων τοῦ θεοῦ ταῦτα δηλοῖ. ἀλλ' ἢ αἱ σάρκες αὐτοῦ ἤλγησαν, ἡ δὲ ψυχὴ αὐτοῦ ἐπένθησεν. παρίστησιν, ὅτι τῆς ὀργῆς κατὰ τοῦ ἁμαρτάνοντος χωρούσης κατὰ τοὺς ἀπορρήτους λόγους τῆς προνοίας ἀλγεῖ μὲν ὁ περιπίπτων καὶ πενθεῖ, ἀγνοεῖ δὲ τοὺς λόγους τῆς παραδόσεως. ταῦτα δὲ παιδευτικὰ πρὸς τὸ μὴ λέγειν τοὺς φίλους ὡς εἰδότας, ὅτι δι' ἁμαρτίας πάσχει. ἀλγεῖ μὲν οὖν καὶ ὀλοφύρεται ὁ μὴ ὑπομένων, ὅτε ἀνίαις περιπίπτει, ὁ δὲ ἀνδρεῖος, κἂν ἐπαίσθηται τῶν ἀνιαρῶν, ἀλλὰ φέρει γενναίως πρὸς τὸν σκοπὸν ἀποβλέπων. ἀλγεῖ μὲν γὰρ μόνον ὁ πρὸς μηδὲν ἀφορῶν χρηστὸν ἢ ὠφέλιμον, ἐὰν θλίβηται. ὁ δὲ ἐνάρετος ὡς στεφανίτης ἀθλητὴς οὐ385 δὲν ἡγεῖται τὰ ἐπίπονα διὰ τὴν τοῦ στεφάνου προσδοκίαν. ὑπολαβὼν δὲ Ἐλιφὰζ ὁ Θαιμανίτης λέγει· πότερον ὁ σοφὸς ἀπόκρισιν δώσει συνέσεως πνεύματος; καὶ οὗτος τῆς αὐτῆς

ὑπάρχων διαλήμψεως καὶ οἰόμενος, ὅτι δι' ἁμαρτίας πάσχει, ἄρχεται τῶν λόγων φάσκων, ὅτι σοφοῦ ἐστιν μετὰ συνέσεως ἀποκρίνεσθαι, αἰνιττόμενος, ὅτι ὁ Ἰὼβ οὐ μετὰ συνέσεως ἀποκρίνεται. φορτικὸς οὖν καὶ οὗτος πλήττων τὸν ἅγιον ἐπὶ ἀσυνεσίᾳ. καὶ ἐνέπλησεν πόνον γαστρὸς ἐλέγχων ῥήμασιν, οἷς οὐ δεῖ, καὶ ἐν λόγοις, οἷς οὐδὲν ὄφελος. ὡς εἴρηται, πληκτικῶς ἄρχεται· φησὶν γάρ, ὅτι τῶν μὲν σοφῶν ἐστιν συνετῶς ἀποκρίνεσθαι, "ἐνέπλησεν δὲ πόνον γαστρὸς ἐλέγχων ῥήμασιν, οἷς οὐ δεῖ," ἀντὶ τοῦ «ἐκ τῶν πόνων, ὧν ἐν καρδίᾳ ἔσχεν καὶ κατασχεῖν οὐ δεδύνηται, προφέρει ῥή ματα, ἃ μὴ δεῖ, καὶ τοὺς λόγους, οἷς μηδὲν ὄφελος,» διαχλευάζων αὐτοῦ τοὺς λόγους ὡς ἀνηνύτους καὶ μάτην ἐκπεμφθέντας. οὐ καὶ σὺ ἀπεποιήσω φόβον; βεβαιοῦται τὰ προειρημένα· ἐλέγχει γὰρ αὐτὸν δῆθεν ὡς μὴ ἐσχηκότα φόβον, δῆλον δὲ ὅτι τὸν θεοῦ, ὑποβάλλων πάλιν 386 καὶ οὗτος, ὅτι διὰ τὸ μὴ ἐσχηκέναι φόβον, ἀλλ' ἐν ἁμαρτίαις γεγενῆσθαι ταῦτα πέπονθεν, καὶ ὅτι μὴ φόβον ἔχοντος τὸ τοιούτοις χρῆσθαι λόγοις. θρασεῖς γ̣α`̣ρ αὐτοὺς ἐνόμιζον ἀγνοοῦντες αὐτοῦ τὴν ἀρετὴν οἰόμενοι, ὅτι ἀποποιησάμενος τὸν φόβον ταῦτα λέγει. συνετέλεσας δὲ ῥήματα τοιαῦτα ἔναντι κυρίου; ἴσως διὰ τὸ εὐπαρησίαστον αὐτοῦ τῶν λόγων, οὓς προέφερεν ἀπὸ καθαροῦ τοῦ συνειδότος, ταῦτα λέγει, ἅπερ οὗτος νομίζει ὡς βλάσφημα, ψευδῆ ἀρχὴν ὑποτιθέμενος τὴν ὅτι δι' ἁμαρτίας πάσχει. ἔνοχος εἶ ῥήμασιν στόματός σου. θρασέως αὐτῷ διαλέγεται ὡς πρὸς μὴ δίκαιον προφέρων τοὺς λόγους. οἴεται δὲ καὶ ἐκ τῶν αὐτοῦ λόγων ἐλέγχειν αὐτὸν φάσκων ὅτι «ἐκ τῶν σεαυτοῦ ἐλεγχθήσει λόγων». οὐδὲ διέκρινας ῥήματα δυναστῶν. συνεπίσκεψαι, μήποτε δυνάστας λέγει τοὺς ὑπερέχοντας συνέσει ἤτοι κατὰ τὸν αὐτοῦ καιρὸν ἢ κατὰ τὸν πρὸ αὐτοῦ, καθὰ λέγεται ἐν τοῖς ἔνπροσθεν· "ἐπερώτησον γὰρ γενεὰν πρώτην, ἐξιχνίασον δὲ κατὰ γένος πατέρων," ἵν' ᾖ ὃ λέγει τοιοῦτον· «οὐ διέ 387 κρινας τὰ τῶν σοφῶν ῥήματα ὥστε δι' αὐτῶν ῥυθμίσαι σου τὰ ῥήματα καὶ ὅλον τὸν βίον.» πολλάκις γὰρ εἴρηται, ὅτι ὡς ἐξ ἁμαρτιῶν πάσχοντι ἐπιτιμῶσιν. ἐλέγξαι σε τὸ σὸν στόμα καὶ μὴ ἐγώ, τὰ χείλη σου καταμαρτυρήσαισάν σου. ἀπὸ θρασύτητος καὶ ταῦτα προφέρονται· οὐ γὰρ εἶχεν αὐτὸν οὕτως ἐλέγξαι. πρὸς γὰρ τὴν ἐξ ἀρχῆς διάλημψιν καὶ ταῦτα προφέρεται. τί γάρ; μὴ πρῶτος ἀνθρώπων ἐγεννήθης, ἢ πρὸ θινῶν ἐπάγης; παριστᾶν αὐτῷ βούλονται ὅτι «οὐ διαφέρεις τῶν ἄλλων ἀνθρώπων 97 οὐδ' ἔξω τῆς φύσεως αὐτῶν ὑπάρχεις ὥστε πλέον τι τῶν ἄλλων κατειληφέναι», ἵν' ἑαυτοὺς ὡς ἐφικνουμένους τῆς ἀκριβείας παραστήσωσιν, δι' ἣν ἀλγεῖ αἰτίαν. τούτῳ δὲ προσχρήσονται οἱ συσπειρομένην εἰσάγοντες τὴν ψυχήν, ὧν εἰσιν Ἱερακαῗται καὶ Στρατιῶται καὶ ὅμοιοι, λέγοντες ὅτι «εἰ μὴ πρὸ τῶν θινῶν»–ἀντὶ τοῦ «πρὸ τῆς γῆς»· ἀπὸ μέρους γὰρ τὸ ὅλον ὠνόμασεν–, «ἐπάγη μετὰ τὰς θῖνας», ἐξ οὗ συνάγειν οἰήσονται τὴν ψυχὴν συνσπείρεσθαι τῷ σώματι, ἑτέρου τούτους ἀνατρέποντος ἐκ τοῦ νοεῖν τὴν πῆξιν συστροφὴν εἶναι ὑγροῦ, ὅπερ οὐχ 388 ἁρμόζει ψυχῇ, ἀλλὰ σώματι. ἢ σύνταγμα κυρίου ἀκήκοας, εἰς δὲ σὲ ἀφίκετο σοφία; προβαλλόμενος τὸ τῶν κριμάτων ἀνεξεραύνητον ἐκ τούτου οἴεται αὐτὸν περιτρέπειν εἰς τὸ μὴ οἴεσθαι, ὅτι δι' ἕτερον ἢ δι' ἁμαρτίας πάσχει, τούτῳ αὐτὸς ἐνεχόμενος. οὐδὲ γὰρ αὐτὸς συνταγὴν κυρίου ἦν ἀκηκοὼς ἢ ἀφικομένην εἶχεν πρὸς αὐτὸν τὴν σοφίαν, ἵνα διάλημψιν ἔχῃ περὶ τοῦ ἁγίου ὡς δι' ἁμαρτίας πάσχοντος. τί γὰρ οἶδας, ὃ οὐκ οἴδαμεν, ἢ τί συνίεις σύ, ὃ οὐχὶ καὶ ἡμεῖς; κοινοποιεῖ αὐτὸν τοῖς πᾶσιν ἀνθρώποις εἰκότως ἅτε ἀγνοῶν αὐτοῦ τὸ μέγεθος τῆς ἀρετῆς, ἐκ τούτου, ὡς προείρηται, ἀνατρέπων δῆθεν τὸ οἴεσθαι ἑαυτὸν δίκαιον· ὅπερ ἔδει καὶ αὐτὸν ἀγνοοῦντα μὴ προκαταλαμβάνειν τὸ κρίμα καὶ πεπεῖσθαι, ὅτι ὡς ἁμαρτὼν ἀνιᾶται. καί γε πρεσβύτης καί γε παλαιὸς ἐν ἡμῖν, βαρύτερος τοῦ πατρός #6σου ἡμέραις. «εἰ καὶ

πρεσβύτης,» φησίν, «ὑπάρχεις καὶ παλαιὸς ἐν ἡμῖν προγενέστερος τυγχάνων ὡς καὶ τοῦ πατρός σου βαρύτερος»–ἀντὶ τοῦ «γηραλεώτερος»–»γεγονέναι, οὐ πλε̣ι῀̣όν̣ τι ἡμῶν ἐπίστασαι.» καὶ ταῦτα 389 δὲ ἀπὸ αὐθεντίας ἀλαζονικῆς λε´̣γ̣ει. ἔχομεν τὸ «βαρὺς» ἀντὶ τοῦ «γέρων» κείμενον ἐν ταῖς Βασιλικαῖς Ἱστορίαις· καὶ γὰρ περὶ τοῦ Ἠλὶ πεσόντος δεῖξαι θέλων ὁ λόγος, ὅτι γέρων ἦν, λέγει· "καὶ ὁ ἄνθρωπος βαρύς." δηλοῖ δὲ καὶ τὸ τίμιον καὶ πλῆθος, ὡς ἐὰν λέγῃ· "ἐξομολογήσομαί σοι, κύριε, ἐν ἐκκλησίᾳ πολλῇ, ἐν λαῷ βαρεῖ αἰνέσω σε," ἀντὶ τοῦ «ἐν τιμίῳ καὶ πολλῷ». ὀλίγα ὧν ἡμάρτηκας μεμα#6στίγωσαι. τοῦτο λέγει ὅτι «ἥμαρτες καὶ διὰ τοῦτο μάστιγας ὑπομένεις. ἐπειδὴ δὲ τοῦτο ὑφιστάμενος προσάπτεις ἀδικίαν τῷ θεῷ, βαρύτερον γέγονέ σοι τὸ ἁμάρτημα.» καὶ ταῦτα δὲ λέγει οὐ συνετῶς· οὐ γὰρ ᾔδει τὸ κατ' αὐτόν, ὥστε ψευδῶς ἔλεγεν. καὶ ποικίλον δέ ἐστιν τὸ ψεύδεσθαι. ἔστιν γὰρ ψεύσασθαι μὴ ψευδόμενον· πολλάκις γὰρ διακείμεθα περί τινος ὡς οὕτως ἔχοντος καὶ λέγομεν αὐτὸ διάθεσιν ἔχοντες ὡς περὶ ἀληθοῦς, καὶ τὸ μὲν ἀπαγγελλόμενον τῇ ἑαυτοῦ φύσει ψεῦδός ἐστιν, οὐκ ἀπὸ ψευδομένου δὲ λεγόμενον. ἔστιν δὲ καὶ μηδ' ὅλως τι ἐπιστάμενον προφέρειν λόγον ψευδῆ 390 ἐξ ἀλαζονείας, ὅπερ τούτῳ συμβέβηκεν. εἰσὶν δὲ καὶ ἄλλως ψευδόμενοι, ὡς ἐπιστήσας γνώσει. μεγάλως ὑπερβαλλόντως λελάληκας. τί ἐτόλμησεν ἡ καρδία σου ἢ τί ὑπήνεγκαν οἱ ὀφθαλμοί σου; καὶ ταῦτα διακείμενοι περὶ αὐτοῦ ὡς ἁμαρτόντος ἀκούοντές τε καὶ τῶν ἐκ παρρησίας λόγων αὐτοῦ προήνεγκαν. ἐπεὶ γὰρ ἐκ καθαρότητος προέφερεν λόγους ὁ μακάριος, τόλμαν ἡγοῦντο τοῦτο καὶ ὑπερβολὴν ἀλαζονείας ματαίως καὶ ἀνοήτως. ὅτι θυμὸν ἔρρηξας ἔναντι κυρίου, ἐξήγαγες δὲ ἐκ στόμα#6τος ῥήματα τοιαῦτα. θυμὸν ἡγοῦντο τὴν ἐκ καθαρότητος ὑπερβαλλούσης παρρησίαν, ὅπερ αὐτοῖς συνέβαινεν ἐκ τῆς σαθρᾶς αὐτῶν ἀρχῆς ἧς αὐτοὶ ἑαυτοῖς ὑπέθεντο βλασφημίαν ἡγούμενοι τὴν εὔλογον καὶ ὡς προαποδέδοται τῶν λόγων αὐτοῦ ἐλευθερίαν. τίς γὰρ ὢν βροτός, ὅτι ἔσται ἄμεμπτος ἢ ὡς ἐσόμενος δίκαιος γεννητὸς γυναικός; ἴδιον τῶν μὴ ἐχόντων ἀρετὴν τὸ δυσχερῆ λογίζεσθαι τὴν ταύτης ἀνάλημψιν καὶ δια391 κεῖσθαι ὡς μηδενὸς αὐτὴν ἔχοντος, καθάπερ καὶ ὁ προκείμενος λέγει σφαλλόμενος διὰ τὴν τοῦ σώματος ὡς εἰκὸς ἀσθένειαν. εἰ δὲ κατὰ τὴν ψυχὴν καὶ κατὰ τ̣ὴν διάνοιαν ἦν σκοπήσας, ἐθεώρει τῆς φύσεως τοῦ ἀνθρώπου τὸ μέγεθος, ὅπερ εἰδὼς ὁ ὑμνῳδὸς ἀμφότερα διδάσκει λέγων· "τί ἐστιν ἄνθρωπος, ὅτι λογίζῃ αὐτόν; ἄνθρωπος ματαιότητι ὡμοιώθη," ὅπερ πρὸς 98 τὴν ἀσθένειαν τοῦ σώματος εἴρηκεν ὡς πρὸς τὰ θεῖα συνκρίνων. παιδεύων δὲ τὸ μέγεθος λέγει πάλιν· "ἠλάττωσας αὐτὸν βραχύ τι παρ' ἀγγέλους, δόξῃ καὶ τιμῇ ἐστεφάνωσας αὐτόν." καὶ πάλιν ἕτερον λόγιον "μέγα ἄνθρωπος" φησὶν "καὶ τίμιον ἀνὴρ ἐλεήμων", ὅπερ οὐ κατὰ τὸ γεννᾶσθαι ἔχει, ἀλλὰ κατὰ τὸ οὐσίαν εἶναι ἐν τῷ συνθέτῳ δικαιοσύνης δεκτικήν. εἰ κατὰ ἁγίων οὐ πιστεύει. ὅμοιον τούτῳ η τὸ "εἰ κατὰ παίδων αὐτοῦ οὐ πιστεύει, κατὰ ἀγγέλων αὐτοῦ σκολιόν τι ἐπενόησεν". ἁγίους οὖν ἐνταῦθα τοὺς ἀγγέλους λέγει παριστῶν ὅτι «εἰ καὶ ἄγγελοι τρεπτοί εἰσιν, πῶς οἷόν τε ἄνθρωπον εἶναι ἄμεμπτον.» σημειωτέον, ὅτι τὸ πιστεύειν πολλάκις τὸ βέβαιον δηλοῖ, καθὸ εἴ 392 ρηται· "πισταὶ πᾶσαι αἱ ἐντολαὶ αὐτοῦ." καὶ ἑρμηνεύει τὸ πιστὸν αὐτῶν λέγων· "ἐστερεωμέναι εἰς τὸν αἰῶνα τοῦ αἰῶνος." καὶ πάλιν· "πιστὸς ὁ λόγος καὶ πάσης ἀποδοχῆς ἄξιος." καὶ ἔτι· "ὁ θεὸς πιστὸς καὶ οὐκ ἔστιν ἀδικία." οὐδὲ γὰρ ὁ θεὸς ἐκ τοῦ μετέχειν πίστεως πιστός, ἀλλ' ἐκ τοῦ βεβαιότητα ἔχειν. οὐρανὸς δὲ οὐ καθαρὸς ἐναντίον αὐτοῦ. ὡς οὐδὲ τὰ ἄστρα συνκρίσει θεοῦ φωτὸς ὄντος καὶ σκοτίαν οὐκ ἔχοντος οὐδεμίαν καὶ αὐτὸς ὁ οὐρανὸς οὐ καθαρός ἐστιν, οὐ καθάπαξ, ἀλλ' ἐπίπροσθεν θεοῦ. δυνατὸν δὲ οὐρανὸν ἐνταῦθα λέγειν αὐτοὺς τούτους τοὺς "ἀπολιπόντας τὸ οὐράνιον οἴκημα", οὓς εἶπεν "παῖδας αὐτοῦ, καθ' ὧν οὐ πιστεύει". λέγει γοῦν ἐν τῷ Ἠσαίᾳ αὐτὸς ὁ θεὸς ἀπὸ ἰδίου προσώπου· "ἐμεθύσθη ἡ μάχαιρά μου ἐν τῷ οὐρανῷ." ἡ μάχαιρα δὲ κόλασιν σημαίνει, καθὸ εἴρηται· "ἡ μάχαιρά μου φάγεται αἷμα τραυματιῶν καὶ μεθύσω τὰ βέλη μου ἀφ' αἵματος." ἐν τοῖς οὖν παραβεβηκόσιν ἀγγέλοις φησὶν μεθύσκεσθαι τὴν μάχαιραν οὐρανοῖς καλουμένοις τὴν κόλασιν ἐπιφέρων. οὗτος οὖν ὁ οὐρανὸς οὐ καθαρὸς ἐναντίον αὐτοῦ. ἔα δὲ ἐβδελυγμένος καὶ ἀκάθαρ393 τος ἀνὴρ πίνων ἀδικίας ἴσα ποτῷ. κἄν τις οὐρανὸς τυγχάνων ἐκ παραβάσεως γήϊνος γένηται, ὁμοιοῦται ἀνδρὶ οὐκέτι ἄγγελος εἶναι ἀξιούμενος διὰ τὸ ποτὸν ἡγεῖσθαι τὴν ἀδικίαν· ἀμέτρως γὰρ ἐμφορεῖται τὴν

ἀδικίαν ὁ ἄδικος. δεικτικὸν δὲ τοῦτο μὴ κατὰ φύ σιν εἶναι τὸ κακόν· ἐπεισόδιον γάρ ἐστιν τὸ κακόν. φησὶν γοῦν, ὅτι ὁ οὐρανὸς οὐ καθαρὸς ὡς πρὸς τὸν θεόν. εἰ δὲ τοῦτο, ὁ ἄνθρωπος ἐν πίνουσιν ἀδικίαν ταχθείη. ἀδικίαν ἐνταῦθα λέγει τὴν γενικὴν κακίαν· ἔστιν γὰρ καὶ ἰδικὴ ἀδικία ἡ περὶ τὰ συναλλάγματα, ὥσπερ δικαιοσύνη ἡ ἰδικὴ καὶ ἡ πᾶσα ἀρετὴ πολλάκις καλεῖται. ἀναγγέλλω δέ σοι, σὺ δὲ ἄκουέ μου. δοκεῖ πως ἀλαζονικῶς ταῦτα τῷ Ἰὼβ λέγειν ἢ τάχα οὐ προθέσει ἀλαζονικῇ, ἀλλὰ τῷ νομίζειν αὐτὸν ἐν ἁμαρτίᾳ εἶναι καὶ διὰ τοῦτο δεῖσθαι τῆς πρὸς αὐτοῦ παραινέσεως. ἃ δὴ ἑώρακα ἀναγγέλλω σοι, ἃ σοφοὶ ἐροῦσιν καὶ οὐκ ἔκρυψαν πατέρες αὐτῶν. ὡς ἐνδόξων δῆθεν προσώπων χρῆσθαι βούλεται τῷ λόγῳ, ἵν' ἐκ τούτων πειστικῶς δοκοίη λέγειν. φησὶν γάρ· «ἃ σοφοὶ ἐροῦσιν, οἳ παρὰ πατέρων ἀκηκόασιν οὐ κρυψάντων ἀπ' αὐτῶν 394 τὴν διδασκαλι´̣αν.» δηλοῖ δὲ δια`̣ τούτων ὡς εὐδιαθέτως ει᾿̣ς τὸν Ἰὼβ αὐτὸν κινου´̣μενον. ὅμοιον τούτῳ τὸ "ἐπερώτ̣ησον γὰρ γενεὰν πρώτην, ἐξιχνίασον δὲ κατὰ γένος πατέρων." αὐτοῖς μόνοις ἐδόθη ἡ γῆ καὶ οὐκ ἐπῆλθεν ἀλλογενὴς ἐπ' αὐτούς. ἔοικεν οὗτος, εἰ καὶ μὴ κατ' ἐπίγνωσιν θείαν, ἀλλὰ τῷ θαυμάζειν τοὺς συνέσει ὑπερβάλλοντας, ὅμοιον λέγειν τῷ ῥητῷ τῷ φάσκοντι· "τοῦ πιστοῦ ὅλος ὁ κόσμος τῶν χρημάτων, τοῦ δὲ ἀπίστου οὐδὲ ὀβολός." κἂν γὰρ πολυκτήμων ὑπάρχῃ ὁ ἄπιστος, οὐ δεσπότης αὐτῶν, ἀλλὰ δοῦλός ἐστιν. τῷ γὰρ μαμωνᾷ δουλεύει. ὁ δὲ δίκαιος ἀδούλωτον ἔχει τὸ φρονεῖν. διὸ "οὐδὲ ἐπέρχεται ἀλλογενὴς ἐπ' αὐτούς", ἀντὶ τοῦ «οὐκ αἰχμαλωτεύονται οὔτε ἀπὸ ἀοράτου δυνάμεως οὔτε ἀπὸ ἀνθρώπου». "ἡ ἀγάπη γὰρ οὐδέποτε πίπτει", ἀντὶ τοῦ «ὁ ἀγαπῶν». κἂν γάρ ποτε ἐν αἰχμαλωσίᾳ κρατηθῇ ὁ δίκαιος, ἀλλ' ὡς προείρηται ἀδούλωτός ἐστιν τὸν λογισμόν. οἰκ̣εῖον δὲ τῶν ἀλλογενῶν καὶ ἀοράτων καὶ ὁρατῶν τὸ ἐπέρχεσθαι. πᾶς ὁ βίος ἀσεβοῦς ἐν φροντίδι. θέλει λέγειν, ὅτι ὁ δίκαιος ἐν πάσῃ 99 ἐστὶν ἀναπαύσει, ὡς τὴν 395 γῆν αὐτοῖς δίδοσθαι καὶ μὴ ἐπέρχεσθ̣αι ἀλλογενῆ ἐπ' αὐτούς, ὁ δὲ ἀσεβὴς ἐν φροντίσιν ἐστίν. καὶ ει᾿̣ μὴ κατὰ τ̣ὰ εἰρημένα τοῦτο ἔλ̣εγεν, ε̣ἰ῀̣χε λόγον. ἐπειδὴ δὲ εἶπεν̣, ὅτι ἁμαρτωλός ἐστιν, πα̣ραινίττεται ὅτι «διὰ τοῦτο ἐν φροντίσιν ὑπάρχεις, ἐπεὶ οὐκ εἶ δίκαιος, ᾧ μετὰ τῶν ὁμοίω̣ν ἐδόθη ἡ γῆ καὶ οὐκ ἐπέρχεται ἀλλογενής». οὗτος μὲν οὖν ὅπως τοῦτο εἶπεν, δεδήλωται. ὁ δ̣ε`̣ κύριος παραγγέλλων τοῖς ἑαυτ̣οῦ μαθηταῖς φησιν· "μὴ μεριμνήσητε περὶ τῆς αὔριον." καὶ παραγγελία ἔστιν, ἵνα "πᾶσαν μέριμναν ἐπὶ κύριον ῥίψωμεν". ε̣ἰ δὲ καὶ τὰ χρ̣ήματα λέγει τὸν βίον, καὶ οὗτος "ἐν φροντίδι". ἔτη δὲ ἀριθμητὰ δεδομένα δυνάστῃ. ὁ δὲ φόβος αὐτοῦ ἐν ὠσὶν αὐτοῦ. τοῦτο λέγει, ὅτι κἂν δυναστεύων τις καταθρασύνη ται, ἴστω ὅτι ἀριθμητὰ ἔτη ἔχει. οὐχ ἡ δυναστεία πολυχρόνιον αὐτὸν ποιεῖ· ἐπιμετρεῖται γὰρ τοῖς ἀνθρώποις χρόνος παρὰ τοῦ θεοῦ πρὸς τὸ αὐτοῦ κρίμα. κἂν ἀλαζονεύηται οὖν ὁ δυνάστης, ἀλλ' ὁ βίος αὐτοῦ καὶ τὰ ἔτη αὐτοῦ ὀλίγα τυγχάνει καὶ ἐπίφοβα ἀεὶ ἐν τοῖς ὠσὶν τὸν φόβον ἔχοντος διὰ τὸ ἀβέβαιον τοῦ τρόπου. 396 τ̣ὸν δὲ παθητικὸν ὁ τοιοῦτος ἔχει φ̣όβον. ὅταν γὰρ ε᾿̣ν φ̣ρ̣οντίσιν τοῦ βίου ἐστίν, εὐλαβεῖται καὶ τὸν θάνατον. ο῾̣ δὲ σπουδαῖος εἰδώς, ὅτι κάλλιον "ἀναλῦσαι καὶ σὺν Χριστῷ εἶναι", εὔελπίς ἐστιν, τοῦ φαύλου οὐχ οὕτως ὄντος, ἀλλὰ φοβουμένου· εἴρηται γάρ, ὅτ̣ι "φεύγει ἀσεβὴς οὐδενὸς διώκοντος". ὅταν δοκῇ ἤδη εἰρηνεύειν, ἥξει αὐτοῦ ἡ καταστροφή. κἂν ἐν πολλῇ εὐθηνίᾳ τις ὑπάρχῃ ὡς ὁ λέγων ἐν τῷ εὐαγγελίῳ· "καθελῶ μου τ̣ὰς ἀποθήκας καὶ μείζονας οἰκοδομήσω καὶ ἐρῶ τῇ ψυχῇ· ψυχή, ἔχεις ἀγαθὰ πολλά, φάγε, πίε, εὐφραίνου", ἀλλ' ὁ κύριος αὐτῷ λέγει· "ἄφρων, ταύτῃ τῇ νυκτὶ ἀπαιτοῦσιν τὴν ψυχήν σου ἀπὸ σοῦ· ἃ δὲ ἡτοίμασας, τίνι ἔσται;" ὅτε γὰρ ἔδοξεν εἰρηνεύειν ἐν τῷ πλούτῳ, ἦλθεν ἡ καταστροφὴ αὐτοῦ. ταῦτα μὲν οὖν ὁ θεῖος ὑποβάλλει λόγος. ἔοικεν δέ, ὅτι οὗτος ἐκ παρακουσμάτων τῶν σοφῶν ταῦτα λέγει κατὰ τ̣οῦτο σφαλλόμενος, ὅτι περὶ τοῦ Ἰὼβ αὐτὰ ᾐνίττετο. μὴ πιστευέτω ἀποστραφῆναι ἀπὸ σκότους. ὅμοιον τῷ "ὅταν λέγωσιν· εἰρήνη καὶ ἀσφαλία ἐστίν" τὸ "ὅταν δοκῇ εἰρηνευ´̣ειν, ἥξει αὐτοῦ ἡ καταστροφή". "τότε," φησίν, "αἰφνίδιος αὐτοῖς ἐφίσταται ὄλεθρος ὥσπερ ἡ ὠδὶν τῇ ἐν γαστρὶ 397 ἐχούσῃ." –– ξατ 7 ιοβ 15,22β–23α ἐντέταλται γὰρ ἤδη εἰς χεῖρας σιδήρου, κατατέτακται δὲ εἰς σῖτα γυψίν. ἀπεντεῦθεν γὰρ ὁ ἁμαρτάνων ἐθησαύρισεν ἑαυτῷ κόλασιν, ἅπερ διὰ τοῦ σιδήρου καὶ τῶν γυπῶν

σημαίνεται. οὐ δεῖ δὲ ξενίζεσθαι, ὅτι οὗτος τοιαῦτα λέγει. ἤδη γὰρ εἴρηται, ὅτι ἴσως ἐκ παρακουσμάτων τῶν ἀρχαίων αὐτὰ προφέρει. ιοβ15,23β οἶδεν δὲ ἐν ἑαυτῷ, ὅτι μένει εἰς πτῶμα. λέγει, ὅτι τὸ συνειδὸς τῶν ἁμαρτανόντων οἶδε τὴν τῶν ἐπιτηδευμάτων τῶν φαύλων προσδοκίαν, ὅτι αὕτη πτῶμα ὑπάρχει. ιοβ 15,23ξ ἡμέρα δὲ αὐτὸν σκοτεινὴ στροβήσει. ἀντὶ τοῦ «διαταράττεται ἐκ τῶν κολάσεων». ἔχεις ἐν Ἀμῶς περὶ ταύτης τῆς ἡμέρας· "οὐαὶ οἱ ἐπιθυμοῦντες τὴν ἡμέραν κυρίου, καὶ ἵνα τί ὑμῖν αὕτη ἡ ἡμέρα κυρίου; καὶ αὕτη ἐστὶ σκότος καὶ οὐ φῶς" ̣αμος 5, 18–20̣ "καὶ γνόφος οὗ οὐκ ἔστι φέγγος" ̣ξφ. ιοβ 10,22α̣. ιοβ 15,24α ἀνάγκη δὲ καὶ θλῖψις αὐτὸν καθέξει. φησὶν οὖν, ὅτι οἱ φαῦλοι τούτοις περιπεσοῦνται, διὰ πάντων κατασκευάζων, ὅτι δι' ἁμαρτίας ταῦτα πάσχει. ιοβ 15,24β ὥσπερ στρατηγὸς πρωτοστάτης πίπτων. εἰ καὶ μὴ ὁ Ἰώβ ἐστιν ὁ ταῦτα λέγων, ἀλλ' εἶχέ τινα τοῦ διαβόλου γνῶσιν, ἥντινα εἰκὸς ἐκ λόγων ἢ τοῦ Ἰὼβ ἢ ἄλλων παλαιῶν ἔσχεν. πρωτοστάτην οὖν αὐτὸν στρατηγὸν διὰ τὸ ἀρχέκακον λέγει. φησὶν οὖν, ὅτι οὕτως αὐτὸν καθέξει, ἀνάγκη καὶ θλῖψις λεγόμενος ἐν τοῖς προειρημένοις, ἔσται ὡς ὁ πρωτοστάτης στρατηγός· οὕτως καὶ αὐτὸς πεσεῖται ἀρχέκακος ὤν. 401 ιοβ 15,26α ἔδραμεν δὲ ἐναντίον αὐτοῦ ὕβρει. – – – ·ς ἐμφαίνεται διὰ τοῦ μὴ κεκρυμμένως αὐτὴν ἐνεργεῖν, ἀλλ' ἐναντίον κυρίου. ὕβρις δὲ δύναται εἶναι καὶ ἡ ἀλαζονεία καὶ πᾶσα ἀδικία· ὕβρεως γὰρ ἀξίους ποιεῖ τοὺς ἐνεχομένους. ὁ ὑβρίζων τινὰ λόγους λέγει κ̣αὶ 100 τούτους φαύλους. οὐ πάντ̣ως δὲ ποιεῖ αὐτὸν ὕβρεως ἄξιον· οὔτε γὰρ ἔπαινος ἀγαθὸν ποιεῖ οὔτε ψόγος κακόν. ἐν πάχει νώτου ἀσπίδος αὐτοῦ. ὅτι θρασύτης ἐν τῷ κακῷ ἐστιν, δηλοῖ ἐν τούτῳ· ὡς γὰρ ἀκατα̣μάχητος χρῆται τῇ ····· ἀσπίδι χρησάμενος τῇ ταύτης παχύτητι καὶ τοῖς σαρκικοῖς ἐπιτηδεύμασιν. οὕτω καὶ οἱ ψευδοπροφῆται δορὰν προβάτου περιβεβλημένοι "ἔσωθεν" ἦσαν "λύκοι ἅρπαγες". περὶ τοῦ διαβόλου λέγεται ἐν αὐτῷ τούτῳ τῷ βιβλίῳ· "τίς ἀποκαλύψει ἔνδυμα προσώπου αὐτοῦ, εἰς δὲ πτύξιν θώρακος αὐτοῦ τίς ἂν εἰσέλθοι;" σπάνιος γὰρ ὁ ἀποκαλύπτων αὐτοῦ τὴν κακίαν. καὶ ὥσπερ ὁ ὑποκρινόμενος ἐν σκηνῇ ἄλλο ἔχων πρόσωπον ἄλλοις ἑαυτὸν ἐμφανίζει, οὕτω καὶ ὁ διάβολος "μετασχηματι̣ζόμενος εἰς ἄγγελον φωτὸς" ἀπατᾷ καὶ συναρπάζει, και οὐχ ὡς διάβολος· εἰ γὰρ αν προφανῶς, ἔφευγον ἂν αὐτόν. οὕτω καὶ ἡ ἐν Πα402 ροιμίαις προσωποποιουμένη πόρνη χρηστοῖς λόγοις τὸν ἰὸν ὑποβάλλει. εἰσέλθοι δὲ εἰς οἴκους ἀοικήτους. ἔοικεν ταῦτα περὶ διαβόλου λέγεσθαι ἢ περὶ πάσης πονηρᾶς καὶ ἀντικειμένης δυνάμεως καὶ ψυχῆς μετεχούσης τῆς αὐτῆς κακίας· τὰ γὰρ τῶν αὐτῶν δεκτικὰ ὁμοούσιά ἐστιν. καὶ ἐάν τι περὶ διαβόλου λέγηται ὡς πονηροῦ, ὡς κακούργου, δυνατὸν ταύτην τὴν κακίαν καὶ περὶ ἄλλην δύναμιν πονηρὰν λεχθῆναι. καθόλου οὖν περὶ παντὸς κακοῦ φαμεν, ὅτι εἰσέρχεται εἰς οἴκους ἀοικήτους· ἔνθα γὰρ οἴκησίς ἐστιν σπουδαία, οὐκ ἔχει χώραν ὁ κακός. καὶ ἔχομεν ἐξ εὐαγγελικοῦ παραστῆσαι τοῦτο· "ὅταν τὸ ἀκάθαρτον," φησίν, "πνεῦμα ἐξέλθῃ ἀπὸ τοῦ ἀνθρώπου, διέρχεται δι' ἀνύδρων τόπων ζητοῦν ἀνάπαυσιν καὶ οὐχ εὑρίσκει." ἄνυδροι δὲ τόποι ἐν τούτοις αἱ ψυχαί εἰσιν αἱ ἐστερημέναι κακίας. πολλαχοῦ γὰρ ἡ ὑγρότης τῆς κακίας ὕδωρ λέγεται· "ἄρα διῆλθεν ἡ ψυχὴ ἡμῶν τὸ ὕδωρ τὸ ἀνυπόστατον." καὶ "βασιλεύς" ἐστιν ὁ διάβολος "πάντων τῶν ἐν τοῖς ὕδασιν," οὐ τῶν αἰσθη τῶν–ταῦτα γὰρ τοῦ θεοῦ εἰσι δημι403 ουργήματα–, ἀλλὰ τῶν κακῶν καὶ ἁμαρτωλῶν τῶν ἐνεχομένων τῷ ὕδατι ἐκείνῳ, περὶ οὗ εἴρηται· "ὕδωρ πολὺ οὐ δυνήσεται σβέσαι τὴν ἀγάπην," ἀντὶ τοῦ «κακία ἀγάπην οὐκ ἐμποδίζει». ὅταν οὖν τὸ ἀκάθαρτον πνεῦμα ἐκβληθὲν ἀπὸ τοῦ ἀνθρώπου ζητῇ ἄλλον οἶκον̣ ζητῇ ποῦ φωλεύει, διέρχεται δι' ἀνύδρων, ἀντ̣ὶ τοῦ «οὐ κάθηται ἐν ψυχῇ»–εὑρίσκει γὰρ αὐτὴν ἐστερημένην τῶν φαύλων ὑγρῶν ὥστε παρρησιάζεσθαί τινα ἐν τούτῳ καὶ λέγειν· "ἡ ψυχή μου ὡς γῆ ἄνυδρος" «καὶ οὐχ εὑρίσκει ἐκεῖ ἀνάπαυσιν». ἀνάλογ̣όν τι ὁ ὑμνῳδός που λέγει· "ἐκκλίνοντος ἀπ' ἐμοῦ τοῦ πονηροῦ οὐκ ἐγίγνωσκον." "οἶκοι" οὖν "ἀοίκητοί" εἰσιν αἱ ἐκεῖναι αἱ ψυχαί, ὧν κεχώρισται πᾶσα ἀρετή, ἧς ἀπούσης ὁ θεὸς ἄπεστιν καὶ ὁ τούτου λόγος καὶ τὸ ἅγιον πνεῦμα· εἰς οὓς ὁ διάβολος, ἡ ἀντικειμένη δύναμις, εἴσεισιν. ἃ δὲ ἐκεῖνοι ἡτοίμασαν, ἄλλοι ἀποίσονται. εἰπὼν περὶ ἀντικειμένων δυνάμεων ἑνικῶς διὰ τοῦ "εἰσέλθοι δὲ εἰς οἴκους ἀοικήτους" ἐπάγει πληθυντικῶς· "ἃ δὲ ἐκεῖνοι ἡτοίμασαν, ἄλλοι ἀποίσονται." ὅσα γὰρ

παρασκευάζουσιν οἱ φαῦλοι εἰς κακίαν, ἄλλοι αὐτῶν ὄντες οἱ ἅγιοι λαμβάνουσιν ἀποσπῶντες αὐτοὺς ἀπὸ τῶν κατεχόντων διὰ τοῦ θείου κηρύγματος, ὅπερ οἱ μακάριοι ἀπόστολοι 404 πεποιήκασι ἀποσταλέντες "μαθητεῦσαι πάντα τὰ ἔθνη". καὶ πρόσσχες, ὅτι οὐκ εἶπεν «ἃ ἐκεῖνοι ἔκ τισανʹ, ἀλλ' "ἃ ἐκεῖνοι ἡτοίμασαν", ἡτοίμασαν δὲ διὰ κακίας, δι' ἡδονῶν, διὰ τῶν ἄλλων κ̣ακῶν. οὔτε μὴ πλουτισθῇ, οὔτε μὴ μείνῃ αὐ#6τοῦ τὰ ὑπάρχοντα. τ̣ῶν σπο̣υ̣δ̣ῇ ἑτοιμασθέντων ε᾿̣ξαιτουμένων πῶς ἂν ἔτι π̣λουτοίη̣; πένης γὰρ καὶ ϊροσγ̣····· ····ν̣ ἡτοιμασμένων ······ ···· α τῆς αὐτοῦ ἀπάτης ····· ·· ἀγαθοὺς διδασκαλ····· ···· νων. τούτῳ ὅμοιον τὸ "ἐφώνησεν πέρδιξ, συνήγαγεν ἃ οὐκ ἔτεκεν· ἐπ' ἐσχάτου αὐτοῦ ἐγκαταλείψουσιν αὐτόν, ἐπ' ἐσχάτου αὐτοῦ ἔσται ἄφρων." οὐ μὴ βάλῃ ἐπὶ γῆς̣ σκιάν. τὰ σώματα ποιητικὰ τῶν σκιῶν ει᾿̣σιν καὶ ἀδύνατον σώματος μὴ ὄντος σκιὰν εἶναι. καὶ οὗτος οὖν ἐπεὶ τρόπον τινὰ ὑφεστηκὼς οὐ μένει– οὐ λέγω, ὅτι ἡ οὐσία αὐτοῦ οὐ μένει, ἀλλ' οὕτως ὡς ἠθέλησεν εἶναι οὐ μένει–, διὸ οὐ 101 βάλλει σκιάν· "οὔτε γὰρ ἦν ἀπ' ἀρχῆς", φησίν, ἡ κακία "οὔτε εἰς τὸν αἰῶνα ἔσται." οὐδὲ μὴ ἐκφύγῃ τὸ σκό#6τος. καὶ εἰκότως· ὁ γὰρ τῶν ἄλλων παραίτιος εἰς κακίαν ἀναπόδραστον ἔχει τὴν κόλασιν. τὸν βλαστὸν αὐτοῦ μαράναι ἄνεμος. εἰ καὶ ἔδοξε βλαστάνειν ἐν οἷς ἠπάτησεν καὶ ἐν οἷς ἐκπληροῖ αὐτοῦ τὴν κακίαν, ἀλλ' ὁ βλαστὸς οὗτος ὑπὸ ἀνέμου μα405 ραίνεται· οὐ γάρ ἐστιν ῥίζαν ἔχων. οὐ γὰρ οὐσιώδης ἡ κακία, ἀλλὰ ἔξωθεν ἐπεισελθοῦσα, ἥτις προσβολῇ πειρασμοῦ, ὅστις ἄνεμος εἴρηται, ἐλέγχεται καὶ πίπτει καὶ μαραίνεται. ἐκπέσοι δὲ αὐτοῦ τὸ ἄνθος. τὸ ἄνθος ἀρχὴ καὶ προοίμιόν ἐστιν καρποῦ, καὶ τοῦτο οὖν ἐκπίπτει. κἂν γὰρ ἀλαζονεύηται ὁ μετέχων κακίας, ἀλλὰ μικρὸν ὕστερον ταπεινοῦται. τοῦτο δὲ πολλάκις καὶ εὐεργετικόν ἐστιν, καθὰ καὶ ὁ ἰατρὸς τὴν ἐπιφυομένην λύμην τῷ σώματι πολλάκις διὰ σιδήρου ἐκτέμνει καὶ οὐδὲ παύεται προσάγων τὰ ἀνιαρά, ἕως οὗ τὸν σκοπόν, τὸ ὑγιεινόν, ἀποπληρώσῃ. ξατ 12 μὴ ἀσφαλῆ, φησίν, τὰ καθ' ἑαυτὸν νομιζέτω ὁ ἀσεβὴς πταίων εἰς θεόν. κενὰ γὰρ ἀποβήσεται αὐτῷ. ματαιότης γάρ ἐστιν αὐτοῦ πᾶσα πρᾶξις διὰ τὸ

μηδὲν ὑφεστηκὸς ἔχειν. ἡ τομὴ αὐτοῦ πρὸ ὥρας φθαρήσεται. διὰ τοῦτο τὸ ἄνθος αυ᾿̣τ̣οῦ ἐκπίπτει καὶ ὁ βλαστὸς αὐτοῦ μαραίνεται, ὅτι οὐ μένει καιρὸν τελείου καρποῦ. ὅμοιον τούτῳ τὸ "μὴ γίνου σκληρός, ἵνα μὴ ἀποθάνῃς ἐν οὐ καιρῷ σου." τινὲς ἐκ τῶν τοιούτων λέξεων ταραττόμενοι εἱμαρμένην εἰσηγοῦνται καὶ λέγουσιν ὅτι «ὑπὸ καιρόν ἐσμεν ἐν οἷς πράττομεν». τὸ δὲ "πρὸ ὥρας" ἐνταῦθα «πρὸ τῆς τελεσφορήσεως» λέγει, καθὸ λέγομεν ὥραν εἶναι τρυγητοῦ ἢ ἀμήτου. οὕτω γοῦν ὁ Ἰὼβ "ἐλήλυθεν ἐν τάφῳ ὡς σῖτος ὥριμος κατὰ καιρὸν συνκομισθείς". εὐεργεσία δὲ θεοῦ 406 ἐστιν τῆς κακίας τὸν βλαστὸν πρὸ ὥρας φθαρῆναι. καὶ ὁ ῥόδαμνος αὐτοῦ οὐ πυκάσει· τρυγηθείη δὲ ὥσπερ ὄμφαξ πρὸ ὥρας, ἐκπέσοι δὲ ὡς ἄνθος ἐλαίας. οὐκ ἐπιτρέπεται εἰς τελείαν καρποφορίαν ἐλθεῖν τὸ ἄνθος αὐτοῦ. οὐδὲν δ' ἧττον καὶ τοῦτο ὡς προείρηται λυσιτελές ἐστιν καὶ χρήσιμον̣ ··ε̣λετην κακίαν εἶναι τῶν ἐν̣εργ̣ο̣ύν̣τ̣ων. τὰ δὲ τῶν δικαίων οὐχ οὕτως· τὰ γὰρ κλήματα τῆς ἀληθινῆς ἀμπέλου μένοντα ἐν τῇ συμφυίᾳ βλαστοῦσιν καὶ καρποφοροῦσιν. μαρτύριον γὰρ ἀσεβοῦς θάνατος. τὰ φθάσαντα διελθὼν τὸ πέρας τοῦ ἀσεβοῦς θάνατον ἀποφαίνεται. ἡ γὰρ τῆς κακίας τελεσιουργία θάνατον ἀπεργάζεται, οὐ τὸν κοινόν, ἀλλὰ τὸν τῆς κολάσεως. πῦρ δὲ καύσει οἴκους δωροδεκτῶν. καὶ κατὰ τὸ πρόχειρον ὠφέλειαν ἔχει, ὅτι οἱ δωροδοκοῦντες πάντως ἐπὶ ἀδικήμασι καὶ ἀσεβήμασιν τοῦτο ὑπομένουσιν. εἴρηται γάρ· "ὁ ἄρχων αἰτεῖ καὶ ὁ κριτὴς εἰρηνικοὺς λόγους ἐλάλησεν, καταθύμιον ψυχῆς αὐτοῦ ἐστιν." πῶς δὲ καίεται τοῦ δωροδέκτου ὁ οἶκος, ἐπισ̣τῆσαι δεῖ. εἴρηται· "καὶ ἐξελοῦμαι τὰ ἀγαθὰ αὐτῶν ὡς σὴς ἐκτρώγων καὶ βαδίζων ἐπὶ κανόνος ἐν ἡμέρᾳ σκοπιᾶς." ἐν γὰρ ἐξετάσει τῶν πραγμάτων ἔσται ἀπόδοσις κατὰ τὸ εἰρημένον· "ὑπάγετε εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον." ἔστιν δὲ ὅτε καὶ ἐν τῷ βίῳ τούτῳ ἡ ἀνταπόδοσις

γενήσεται κατὰ τῶν δω407 ροδεκτῶν. ἐπεὶ γὰρ "ἡ κρίσις τοῦ θεοῦ ἐστιν", ὅσοι διαστρέφουσιν τὰ τοῦ θεοῦ κρίματα, οὗτοι ὑπὸ κόλασιν πίπτουσιν. ἐν γαστρὶ δὲ λήμψεται ὀδύνας. τοῦτο λέγει, ὅτι πατὴρ ἔσται κακῶν γεννημάτων αἴτιος γινόμενος κολάσεων. τὰς δ' ἀμοιβὰς τὰς θείας οὐκ ἄνθρωπος γεννᾷ, ἀλλὰ θεὸς χαρίζεται· "οὐ γὰρ ἄξια τὰ παθήματα τοῦ νῦν καιροῦ πρὸς τὴν μέλλουσαν δόξαν ἀποκαλυφθῆναι εἰς ἡμᾶς." καὶ οὐ τοῦτο λέγομεν, ὅτι τῶν ἀγαθῶν ὁ σπουδαῖος οὐκ̣ ἔστιν αἴτιος, ἀλλ' ὅτι αἱ χ̣άριτες τοῦ θεοῦ καὶ αἱ δωρεαὶ ἀνυ̣π̣ε̣ρβ̣λήτῳ ὑπεροχῇ παρ' αὐτοῦ παρέχονται· "πᾶσα γ̣ὰρ δόσις ἀγαθὴ καὶ πᾶν δώρημα τέλειον ἄνωθέν ἐστιν καταβαῖνον παρὰ τοῦ πατρὸς τῶν φωτῶν." ὅτι δὲ τοῖς μὲν φαύλοις ἕπεται τὰ τῆς κολάσεως τρόπον τινὰ αὑτοῖς αὐτῶν αὐτὰ ἐπαγόντων, τοῖς δὲ σπουδαίοις θεὸς ὀρέγει τὰς χάριτας, εἴρηται· "τοὺς δοξάζοντάς με δοξάσω, οι῾̣ δὲ ἐμὲ ἐξουθενοῦντες ἀτιμασθήσονται." ἡ γὰρ ἐξουθένωσις τοῦ θεοῦ ἐπιφέρει αὐτοῖς τὴν ἀτιμίαν. τοῦτο καὶ ὁ Παῦλος γράφει· "τοῖς 102 μὲν καθ' ὑπομονὴν ἔργου ἀγαθοῦ δόξαν καὶ τιμὴν ζητοῦσιν ζωὴν αἰώνιον" δίδωσιν θεός, "τοῖς δὲ ἐξ ἐριθείας καὶ ἀπειθοῦσιν τῇ ἀληθείᾳ ὀργὴ καὶ θυμὸς" ἕπεται. ἀποβήσεται δὲ αὐτῷ κενά, ἡ δὲ κοιλία αὐτοῦ ὑποίσει δόλον. πᾶσα 408 γὰρ αὐτοῦ πρᾶξις, ὡς προείρηται, ματαιότητος πεπλήρωται ἐν γαστρὶ λαμβάνοντος ὀδύνας. "συνέλαβεν γὰρ πόνον καὶ ἔτεκεν ἀδικίαν", δηλονότι τῆς κοιλίας αὐτοῦ δόλον φερούσης. δόλον δὲ ἐνταῦθα τὴν πᾶ σαν κακίαν φησίν. ἔσ̣τ̣ι̣ν̣ μ̣ὲν οὖν καὶ εἶδος κακίας ὁ δόλος, οὐδὲν δ' ἧττον καὶ πᾶσα κακία̣ καλεῖται τῷ ὀνόματι κ̣ατὰ τὸ ει᾿̣ρημένον· "ὦ πλήρης παντὸς δόλου καὶ πάσης ῥαδιουργίας" καὶ "διὸ ἀποθέμενοι πάντα δόλον καὶ ὑπόκρισιν". κοιλίαν δὲ δε̣ι῀̣ νοεῖν τὴν τὸ δ····· ··ς ψ····κα·· συνκατατ̣ι´̣θ̣ε̣τ̣αι τοῖς κακοῖς ἢ τοῖς ἀγαθοῖς. ὑπολαβὼν δὲ Ἰὼβ λέγει· ἀκήκοα τοιαῦτα

πολλά· παρακλήτορες κακῶν πάντες. δείκνυσιν διὰ τούτων, ὡς συνὼν ἀνθρώποις οἶδεν πολλὰ ἀκούσας. καὶ ἐπεὶ ἀδιαφόρως τοῖς ἐν π̣ερισ̣τ̣άσεσιν οὖσιν προσάγουσιν τὰς παρακλήσεις μετὰ τοῦ διακεῖσθαι περὶ αὐτῶν ὡς φαύλων, εἰκότως, καθὰ καὶ οἱ τρεῖς πεποιήκασιν φίλοι, ἐπήγαγεν τὸ "παρακλήτορες κακῶν πάντες" σημαίνων ἤτοι ὅτι πάντες ἀγνοίᾳ τῶν συμβαινόντων ἑτέρως ἢ ὡς δεῖ φθέγγονται ἐγείροντες μᾶλλον ἢ συστέλλοντες τὰ ἀνιαρά, ἢ τοὺς τρεῖς "πάντας" εἶπεν· καὶ γὰρ ἀπὸ τούτου τοῦ ἀριθμοῦ τὸ πλῆθος. τί γάρ; μὴ τάξις ἐστὶν ῥήμασιν πνεύ409 ματος; – – – ξατ 13 ιοβ 16,6α ἐὰν γὰρ λαλήσω, οὐκ ἀλγήσω τὸ τραῦμα. θέλει τὴν διάθεσιν αὐτοῦ τὴν γνησίαν ἐπιδείξασθαι ὅτι «ἐμοὶ μέλει τῆς ὑμετέρας σωτηρίας, ὥστε εἰ καὶ ἀλγῶ, χρῶμαι τῇ παραινέσει». εἰ γὰρ καὶ ἄλλοι ἀλγοῦντες καὶ ἀνιώμενοι ἀρκοῦνται ταῖς καθ' ἑαυτοὺς ἀνίαις, ἀλλὰ τούτῳ ἡ σωτηρία τῶν φίλων προκριτέα. ιοβ 16,6β ἐὰν δὲ καὶ σιωπήσω, τί ἔλαττον τρωθήσομαι; «εἰ δὲ καὶ σιωπῇ», φησίν, «ἐνέγκαι τὰ ὀνείδη βουληθείην, οὐ μόνον φιλοσοφίας δόξαν οὐκ ἀποίσομαι, ἀλλὰ τοὐναντίον μειζόνως ὡς παράνομος κριθήσομαι τῆς σιωπῆς ἀπὸ τοῦ περὶ τὰ λεγόμενα συνειδότος γίνεσθαι νομιζομένης.» ιοβ 16,7 νῦν δὲ κατάκοπόν με πεποίηκεν, μωρόν, σεσηπότα κατ' αὐτοὺς καὶ τοῦτο λέγει φάσκων ἐκ θεοῦ τοῦτο αὐτῷ συμβεβηκέναι· οὐχ οὕτως δὲ εἶχε τὸ πρᾶγμα. εἰ γὰρ καὶ ὁ θεὸς συνεχώρησεν, ἀλλά γε οὐ προηγουμένως τοῦτο πεποίηκεν, ἀλλ' ἐξαιτησαμένου τοῦ ἀντικειμένου. "μωρὸν" δὲ ἐνταῦθα τὸ ἀναίσθητον· συνῆψε γὰρ τούτῳ τὸ "σεσηπότα". ιοβ 16,8α καὶ ἐλάβετό μου, εἰς μαρτύριον ἐγενήθη τὸ "ἐπελάβετό μου" ἀντὶ τοῦ «καθήψατο». τοῦτο δὲ εἰς μαρτύριόν μοι ἐγενήθη. καὶ γὰρ τῷ ὄντι ἡ ἀνδρεία τοῦ μακαρίου Ἰὼβ πᾶσιν ἐξάκουστος ἐξετέθη. 103